«ەۋرازيا كوشپەندىلەرى» فيلمدەر توپتاماسى ءۇشىن «الەم – مادەنيەت كوزىمەن» حالىقارالىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانعان. كەزىندە ۆگيك-تە جانە كسرو مەملەكەتتىك كينو كوميتەتىنىڭ جوعارى كۋرستارىندا وقىپ, كينەماتوگراف شەبەرلىگىن جەتە مەڭگەرگەن. ول كەلە-كەلە تۇركى حالىقتارىنىڭ شىعۋ تەگى مەن تاريحىنا دەن قويادى. ەۋرازيالىق يدەيانى جاقتاۋشىلار اراسىندا «تۇركى رۋنيكاسىنىڭ جۇمباقتارى», «مەن – ەۋرازيالىقپىن», «دالا سيۋيتاسى», «جەردىڭ ەتنوگەنەزى مەن بيوسفەراسى» اتتى دەرەكتى عىلىمي-كوپشىلىك فيلمدەرى كەڭىنەن تانىمال. ەلزا ەلتوققىزىنىڭ شىعارماشىلىعىندا لەۆ گۋميلەۆتىڭ ءومىرى مەن ءىلىمى ەرەكشە. سونداي-اق ۇلى عالىمنىڭ وزىمەن, وتباسىمەن ون جىلدان استام ۋاقىت بويى اسا جاقىن دوستىق بايلانىستا, جاقسى سىيلاستىقتا بولعان. ءبىر عاجابى سول, ەلزانىڭ اكەسى ەلتوق دىلمۇحامەدوۆ كەنەسارى حاندى حالقىمىزدىڭ وتكەن زامانداعى ەرەن تۇلعاسى دەپ تانىپ, 1946 جىلى تاشكەنتتە وسى تاقىرىپتاعى تۇڭعىش عىلىمي ديسسەرتاتسيانى قورعاسا, ورىستىڭ اتاقتى عالىمى لەۆ گۋميلەۆ قازاقتىڭ رەسەي وتارشىلدىعىنا قارسى ەڭ ءىرى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ كوسەمىن قازاق تاريحىنداعى ەڭ جۇلدىزى بيىك, جارقىن پاسسيونار دەپ باعالايدى. ءوز شىعارمالارىندا تۋعان حالقىنىڭ تاريحىن جالىن جۇرەكپەن ءجىتى زەردەلەگەن ارداگەر كينوگەر ەلزا دىلمۇحامەدوۆامەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋعا ءبىزدى ىنتىقتىرعان ءبىر سەبەپ تە ءدال وسى ءجايت بولاتىن.
– ءوزىڭىز ءپىر تۇتاتىن گۋميلەۆ تە, تاريحشى عالىم اكەڭىز ەلتوق دىلمۇحامەدوۆ تە كەنەسارى حان ورايىندا ءبىر ۇستانىمدا بولعاندىعى, اسا جوعارى باعالاعاندىعى بايقالادى. ءسىزدىڭ بالا كەزىڭىزدە اكەڭىزگە تالاي ازاپ ارقالاتقان سول ءبىر ديسسەرتاتسيا تۋرالى نە ايتاسىز؟
– وسى رەتتە قۇدىرەتتىڭ كۇشىمەن تۋرالانعانداي مىنا عاجاپ سايكەستىكتى قاپەرگە سالماي تۇرا المايمىن. مەنىڭ اكەم 1946 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا تاشكەنت قالاسىندا «قازاقتاردىڭ كەنەسارى قاسىموۆتىڭ باسشىلىعىمەن 1837-1847 جىلدارى بولعان كوتەرىلىسى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيانى تابىستى قورعايدى. مەنىڭ ەكى جاستاعى كەزىم ەكەن. وپپونەنتى اتاقتى تاريحشى ەرمۇقان بەكماحانوۆ بولىپتى. ال ەندى مىناعان قاراڭىز. وسى وقيعادان تۋرا 40 جىل وتكەندە, 1986 جىلدىڭ ءدال وسى كۇنى قازاق جاستارى كوپ جىلدان بەرى العاش رەت كەڭەستىك وكتەمدىككە قارسى, ءوز ۇلتتىق قادىر-قاسيەتىن قورعاپ, اتويلاپ ۇران سالىپ الماتىنىڭ الاڭىنا شىقتى. ولاردىڭ بويىندا, باتىر بابالارى اتقا قونعان 1837 جىلدان باستاپ ساناعاندا, ءبىر جارىم عاسىردان بەرى وشپەگەن كەنەسارى كوتەرىلىسىنىڭ رۋحى الاۋلادى. ول رۋحتى وشىرمەگەن ساناتكەرلەردىڭ العى شەبىندە قىرىق جىل بۇرىن, ناق وسى كۇنى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى يدەياسىن عىلىمي نەگىزدە قورعاپ شىققان قازاقتىڭ تاريح عىلىمىنىڭ ايگىلى وكىلدەرى ەلتوق پەن ەرمۇقان سىندى سايىپقىراندار تۇردى. ول كەزدەرى وسى تاقىرىپقا بايلانىستى ديسسەرتاتسيا جازىپ, قورعاۋ ناعىز ەرلىككە پارا-پار ەكەندىگىن دە مويىنداۋ كەرەك شىعار.
بەكماحانوۆ تا, دىلمۇحامەدوۆ تە تۋعان حالقىن سۇيگەنى ءۇشىن كورەسىنى كوردى. ەكەۋى دە كەنەسارى ءۇشىن قۋعىندالدى, عىلىمي ەڭبەكتەرى جوققا شىعارىلدى, عىلىمي اتاقتارىنان, سۇيىكتى جۇمىستارىنان ايىردى, پارتيا قاتارىنان الاستادى, كىتاپتارىن جويىپ جىبەردى. بەكماحانوۆتى 1952 جىلى 25 جىلعا سوتتاپ, يتجەككەنگە ايدادى. ال اكەمە قازاقستاننان كەتۋگە ءامىر ەتتى. ول ءبىراز ۋاقىت بوي تاسالاۋعا ءماجبۇر بولعان. ءوزى تۋىپ-وسكەن قاراقالپاقستانعا, شىمباي اۋدانىنا كەتىپ, اعايىن-تۋىستىڭ اراسىندا جان باعادى. بىراق بالالاردى كورۋ ءۇشىن ۇيگە جاسىرىن كەلىپ تۇردى. بىردە مىناداي جاعداي بولىپتى. ترامۆايدا كەلە جاتسا تاريح ينستيتۋتىنىڭ بىرگە ىستەگەن ءبىر قىزمەتكەرى كورىپ قالادى. سويتسە, اكەممەن ءبىر جەردە بىرگە بولۋعا پالەسى جۇعار دەپ زارەسى ۇشىپ قورىققان الگى قىزمەتكەر ترامۆايدان سەكىرىپ كەتىپ, بايعۇس اياعىن سىندىرىپ الىپتى. وسىنداي دا بولعان.
– اكەڭىز بەن بەكماحانوۆتىڭ ارا- قاتىناسى قانداي بولدى؟
– جاس الشاقتىعىنا قاراماي ولار ءبىر-بىرىمەن جاقسى جولداس, قيماس دوس بولىپ ءوتتى. قيىنشىلىقتا ءبىر-ءبىرىن ساتپادى, قايتا قولداپ, قورعادى, پىكىرلەس, مۇراتتاس بولدى. اكەم 1946 جىلى تاشكەنتتە ديسسەرتاتسيا قورعاعاندا ەرمۇقان ارىپتەسى الماتىدان ارنايى كەلىپ, قولداۋىن بىلدىرگەن. ال 1948 جىلى «قازاقستان ءحىح عاسىردىڭ 20-40-شى جىلدارىندا» اتتى ايگىلى مونوگرافياسى كەنەسارى حاندى اسىرا دارىپتەدى, ۇلتشىل دەپ ايىپ تاعىلىپ, بەكماحانوۆتىڭ باسىنا بۇلت ءۇيىرىلىپ, عىلىم اكادەمياسىندا تالقىلاۋ ۇيىمداستىرىلعاندا اكەم ونى قورعاپ, جاقتاپ سويلەگەندەردىڭ قاتارىنان تابىلعان ەكەن. وسى ورايداعى وڭ رەتسەنزياسىن عىلىم اكادەمياسىنىڭ حابارلاماسىندا جاريالاپ, ىرگەلى زەرتتەۋگە قازاقستاندىق بىرقاتار تاريحشىلار تاراپىنان ساياساتتىڭ ىڭعايىنا جىعىلىپ, «ادىلەتسىز», «جويىمپازدىق» نەگىزدە بەرىلگەن باعالاردى دالەلدى تۇردە سىنايدى. وسى جاعدايدى پاراساتتىلىقپەن پايىمداعان بەلگىلى تاريحشى عالىم يرينا ەروفەەۆا: «ستالين رەجيمىنىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەزدە وسىنداي قادامعا بارۋ عالىمنان بەلگىلى ءبىر ازاماتتىق ەرلىكتى تالاپ ەتتى. وسى قالىپتاسقان جاعدايدا ەلتوق دىلمۇحامەدوۆ ارىپتەستەرىنە ءوزىنىڭ وبەكتيۆتى عىلىمي پىكىرگە دەگەن اينىماس ۇستانىمىن كورسەتىپ, ابىرويىن ساقتاپ قالا ءبىلدى» دەپ اتاپ كورسەتتى.
كەيىنىرەك, ستالين و دۇنيەلىك بولعاننان كەيىن, «جىلىمىق» كەزىنەن باستاپ كەڭىرەك زامان ورناعاندا اعالى-ىنىلىدەي ارىپتەس دوستار قايتادان تابىستى. جاڭادان تاقىرىپ الىپ اۋەلى كانديداتتىق, سودان سوڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىن قورعادى. اكەم ءومىر باقي تاريح ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەدى.
بالالىق شاقتان ەسىمدە قالعانى, بەكماحانوۆتار ءبىزدىڭ ۇيگە ءجيى كەلەتىن. بۇل ءبىر كەرەمەت وتباسىلىق ارالاس-قۇرالاس, ادەمى سىيلاستىق بولدى. سول كەزدەن كوپ فوتوسۋرەتتەر دە بار ساقتالعان. ەرمۇقان اعا سىمداي تارتىلعان سىمباتتى. حاليما اپاي سونداي جاس, سونداي سۇلۋ. ەكەۋىنىڭ جاراستى جۇبىنا رياسىز قىز كوڭىلىمەن قىزىعاتىنمىن. كىشىرەك كەزىمىز. قوناققا كەلەدى. شەشەمىزگە پالاۋ باسۋعا, قوناق كۇتۋگە كومەكتەسەمىز. اتاقتى ءانشى عاريفوللا قۇرمانعاليەۆتى ورتاعا الىپ, باسقا دا قوناقتارمەن ءماجىلىس, اڭگىمە-دۇكەندى قىزدىرادى. عارەكەڭە اسىرەسە «16 قىزدى» ايتقىزىپ ءبىر جاساپ, دۋىلداسىپ جاتقانى. اكەم ءماز بولادى. سونداي اق- كوڭىل بولاتىن... عاريفوللا اعانى كەرەمەت جاقسى كورىپ سىيلايتىن. ءازىل-قالجىڭى, اڭگىمەسى جاراسقان وسى ءبىر ورتا ماعان قازاق حالقىنىڭ بولمىسىن, جانىن ايشىقتاعان كىشكەنتاي ۇياسىنداي بولىپ كورىنەتىن.
– بالا كۇننەن اكەڭىزدىڭ قازاقتىڭ ۇلكەن تاريحشى عالىمى رەتىندە جادىڭىزدا جاتتالىپ قالعان بەينەسى قانداي؟
– اكەم قاراقالپاقستانداعى شىمباي ۋەزىنىڭ كوككول اۋىلىندا دىلىمبەت دەگەن كىسىنىڭ وتباسىندا 1903 جىلى قوي قوزدايتىن مەزگىل – كوكتەمدە دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. وسى كەزدە ءبىر قوي ەگىز قوزى تۋادى. بۇل جاقسىلىق نىشانى دەپ قابىلدانادى. اتا-اناسى ءالسىز, ءالجۋاز بولىپ جاڭا تۋعان بالانى ەگىز قوزىنىڭ ورتاسىنا جاتقىزادى. ءسابيدىڭ بويى جىلىنىپ, تىنىشتالادى, كوتەرىلە باستايدى. 22 بالانىڭ كەنجەسى وسىلاي امان قالادى. اكەسى دىلىمبەت قوندىباي ۇلى اۋىلدىڭ قاريالارىن جيناپ اقىلداسىپ, ەلىمىز توق بولسىن دەپ ىرىمداپ, بالانىڭ اتىن ەلتوق قويعان ەكەن دەيدى.
بالا كەزدەن جادىمدا ەرەكشە تاڭبالانعان نارسەلەر – اكەمنىڭ كابينەتى, قولجازبالار مەن ءتۇرلى پاپكالارعا تولى جازۋ ۇستەلى, توبەگە تىرەلگەن, شىنىلانعان شكاف. ونىڭ جانىندا بيىكتەگى سورەلەردەن كىتاپ الۋعا ارنالعان ساتى, اكەمنىڭ جاسىل ديۆانى مەن جاستىق ۇستىندە جاتاتىن كوزىلدىرىك. ماركسيزم-لەنينيزم كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىمەن قاتار شىعىستانۋشىلار ۆ.ۆ.بارتولدتىڭ, ا.ن.بەرنشتامنىڭ, ن.يا.ءبيچۋريننىڭ,
.گ.گافۋروۆتىڭ, ل.ن.گۋميلەۆتىڭ, ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ, س.ف.ولدەنبۋرگتىڭ, ب.ا.ليتۆينسكيدىڭ جانە باسقالاردىڭ ىرگەلى ەڭبەكتەرى ءتىزىلىپ تۇراتىن.
شەشەمىز ءبىزدى جازۋ ۇستەلى مەن كىتاپ سورەسىنە جاقىنداتپايدى. ول جەردەن ەشتەڭە الۋعا, ورنىن اۋىستىرىپ قويۋعا بولمايدى دەپ قۇلاعىمىزعا قۇيىپ قويعان. مۇنىڭ قاتاڭ تىيىم ەكەنىن بالا بولساق تا بىلەمىز. كىشكەنتاي شولاننىڭ ءىشى توبەگە دەيىن شيماي-شيماي قاعازدارعا, قولجازبا پاپكالارعا سىقاپ تۇرادى. ارينە وسىنىڭ ءبارى – اكەمىزدىڭ مۇقياتتىلىعىنىڭ, زور جاۋاپتى ەڭبەگىنىڭ دالەلى. ول كەزدە اكەم ءوزىنىڭ دوسى ءارى پىكىرلەسى بەكماحانوۆپەن بىرگە زارداپ شەككەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ ورنىنا كەڭەستىك يدەولوگياعا ساي باسقا تاقىرىپتاعى جاڭا ديسسەرتاتسياسىن جازىپ جاتقان بولاتىن.
ءبىراز جىلداردان سوڭ قازاقستان تاريحى بويىنشا دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعانىمدا مۇراعاتتار مەن كىتاپحانالار قىزمەتكەرلەرى مەنىڭ ەلتوق دىلمۇحامەدوۆتىڭ قىزى ەكەنىمدى بىلگەندە قۋانىشتارىن جاسىرماي, اكەم جايلى اڭگىمەلەپ, ونىڭ ەڭبەكقورلىعىن, تاباندىلىعى مەن دەگدار مادەنيەتتىلىگىن سۇيسىنە ايتىپ بەرگەن-ءدى.
1973 جىلى اكەم ماسكەۋدە دوكتورلىعىن قورعاعاندا قاسىندا بولدىم. كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قوناقۇيىندە جاتتىق. سوندا ونىڭ جۇپىنى بولسا دا ۇقىپتى كيىنگەنىن ءبىرىنشى رەت اڭعارىپپىن. قولىن سەرمەي, تانىستارىمەن تەلەفوندا ەمىن-ەركىن سويلەستى. بۇل جولعى ەڭبەگىن دە تابىستى قورعاپ شىقتى.
ەلتوق دىلمۇحامەدوۆ ەلۋدەن استام عىلىمي ەڭبەكتىڭ جانە ءۇش مونوگرافيانىڭ اۆتورى. بىراق ول ءوزىنىڭ كەنەسارى قاسىموۆ جورىقتارى تۋرالى العاشقى ەڭبەگىن ەرەكشە قادىرلەپ, كۇللى جان-دۇنيەسىمەن جوعارى باعالايتىن. ەندى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىندا دا وسى جادىگەر ەڭبەگىمەن قالاتىنى انىق. سول مونوگرافيانىڭ ءبىر داناسىن عانا ارەڭ ساقتاپ قالىپتى. ونداعان جىلدار بويى ول ەڭبەك ءبىر جەردەن ءبىر جەرگە كوشىپ, الدەنەشە رەت ورىن اۋىستىرىپ جاسىرىلدى. ديۆان استىنداعى جايلى قۋىس تا سەنىمسىز سانالدى. سوڭعى رەتىندە مەن ونى جەرتولەدەن, ىلعال وتكىزبەيتىن كلەەنكاعا مۇقيات ورالعان, توساپ قۇيىلعان بانكالارمەن باستىرىلعان, قۇممەن كومىلگەن جەرىنەن الىپ شىقتىم.
– ءوزىڭىز كەزىندە قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىن بىتىرە تۇرا, تاريحتىڭ تەرەڭ قويناۋلارىن زەردەلەپ, دەرەكتى كينو سالاسىنا ءبىرجولا بەت بۇرۋىڭىزعا اكەڭىزدىڭ اسەرى بولدى دەپ ويلايسىز با؟
– بولعاندا قانداي! ونىڭ تاشكەنتتە جۇرگەندە-اق كەنەسارى تاقىرىبىن تاڭداۋى, قانشاما اي-جىلدارىن سارپ ەتىپ ماسكەۋدىڭ اسكەري ارحيۆىندە تابانداپ وتىرىپ زەرتتەۋى تەگىن ەمەس. ۇقساس بولمىستىلار ءبىر-بىرىنە ۇمتىلادى عوي. ول جانىنىڭ تەرەڭىندە شىنايى پاتريوت بولاتىن. البەتتە, اكەنىڭ ىقپالىمەن تاريح ءبىزدى, ياعني ونىڭ بالالارىن دا قىزىقتىردى. ءىنىم وتەللو ەكەۋىمىز 1975 جىلدان باستاپ ءوز باستامامىزبەن قوعامدىق نەگىزدە «جاس ارحەولوگ» تاريحي-ولكەتانۋ كلۋبىن قۇرىپ, جەتكىنشەك بالالاردى ەندى ءوزىمىز دە تۋعان حالقىنىڭ تاريحىنا باۋلىعانىمىزدى ماقتانىش ەتە الامىن. وسى جۇمىس بارىسىندا رەسپۋبليكالىق تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ قوعامىمەن دە تىعىز بايلانىسىپ تۇردىق. ءار جەكسەنبى سايىن كلۋبىمىزعا الكەي مارعۇلان, التاي امانجولوۆ, كەمەل اقىشەۆ, زەينوللا ساماشەۆ سىندى تانىمال عالىمدار كەلىپ, بالالارعا تاريح جونىندە قىزىقتى اڭگىمەلەرىن ايتاتىن. اكەمىزدەن العان تاربيەنىڭ اسەرىمەن ءبىز وسى يگى ىسكە مۇرىندىق بولدىق.
ءوزىم دە ماسكەۋدەن كينوگەرلەردىڭ وقۋىن ءبىتىرىپ, وسى سالاداعى ءبىلىم-شەبەرلىگىمدى تىنباي جەتىلدىرە ءجۇرىپ, قازاقستان تاريحىنا قاتىستى دەرەكتى تانىمدىق فيلمدەر ءتۇسىردىم. ولاردىڭ قاتارىندا «دالا سيۋيتاسى», «تاۋ مەن دالا ەلىنىڭ وتكەنى», «قۇرباندىق شالۋ» جانە باسقالارى بار. وتكەن تاريحىمىزدان سىر تارتۋعا قۇمار-اۋەستىگىمنەن ءارى سونى دەرەكتى كينو تىلىندە بەينەلەۋگە تالپىنىسىمنان تاپقان ولجام, ومىردەگى ۇلكەن باقىتىم – تۇركى حالىقتارىنىڭ شىعۋ تەگىنە تەرەڭدەپ بويلاعان, پاسسيونارلىق ءىلىمىن نەگىزدەۋشى, ەۋرازيالىق يدەيانىڭ العاشقى قارلىعاشتارىنىڭ ءبىرى لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆپەن وتە جاقىن, دوستىق قارىم-قاتىناستا بولعاندىعىم.
– جاڭاعى كلۋبتىڭ جۇمىسى تۋرالى ءسال تارقاتىڭقىراپ ايتساڭىز؟
– ءيا, ءبىزدىڭ قامقورلىعىمىزداعى «جاس ارحەولوگ» كلۋبىنا مۇشە مەكتەپ وقۋشىلارى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالارعا دا قاتىستى, كوپ جىلدار بويى ارحەولوگ-عالىمدارمەن بىرگە قازاقستاننىڭ بارلىق دەرلىك بەلگىلى جەرلەرىن ارالاپ شىقتى. 1987 جىلى جاس دوستارىمىزدى لەنينگرادقا ەرتىپ اپارىپ, ەرميتاجدىڭ كەڭ دە ساۋلەتتى زالدارىنىڭ بىرىندە پازىرىق قورعاندارىنان تابىلعان سيرەك ولجالار تۋرالى اڭگىمە تولعاعان لەۆ گۋميلەۆتىڭ وزىمەن كەزدەستىردىك. ءجاسوسپىرىم قاراكوز بالالاردىڭ سوندا اتاقتى عالىممەن حالقىمىزدىڭ تاريحى تۋرالى قىزۋ پىكىر تالاستىرعانى ەسىمدە. لەۆ نيكولاەۆيچكە الماتىلىق وقۋشىلاردىڭ ىنتاسى مەن زەيىن-زەرەكتىگى ۇناپ, ولاردىڭ قيلى-قيلى كوپ سۇراقتارىنا ىقىلاستانا جاۋاپ بەردى. ال «سوڭعى داۋىردەگى قايسى قازاقتى ۇلتتىڭ ەڭ جارقىن پاسسيونارى دەپ ەسەپتەيسىز؟» دەگەن سۇراققا گۋميلەۆ: «ارينە كەنەسارى. سىزدەردىڭ كەنە حاندارىڭىز!» دەپ جاۋاپ قاتقاندا مەن قاتتى تولقىدىم. ويتكەنى اكەم ەلتوق دىلمۇحامەدوۆ ءبىرتۋار ەرمۇقان بەكماحانوۆپەن قاناتتاسا ءجۇرىپ ءوز حالقىنىڭ ۇلى تۇلعاسى كەنەسارى حان تۋرالى عىلىمي مالىمەتتەردى العاش رەت زەردەلەي ساراپتاپ جەتكىزگەن ەدى. جانىمىزعا اسا جاقىن سول تۇلعانى زاماننىڭ ۇلى عالىمى «ەڭ ۇزدىك پاسسيونار» دەپ باعالاپ تۇرسا قالاي مەرەيىڭ تاسىماس. مەنىڭشە, كەر زاماندا تايسالماي, كەنەسارى حان ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن مەنىڭ اكەمدە دە, ەرمۇقان اعادا دا پاسسيونارلىق قاسيەتتەر مولىنان بولعانى انىق.
ەندى مىنا عاجاپقا قاراڭىز. سول جولى گۋميلەۆكە وسى جانە ءبىرتۇتاس قازاق حالقى تۋراسىنداعى باسقا دا بىرقاتار سۇراقتاردى قويعان وقۋشى مۇحتار تايجانوۆ سودان شيرەك عاسىر وتكەندە ۇلكەن ازامات بولىپ, ەلجاندىلىعىمەن تانىلىپ, سونىڭ ارقاسىندا بولاتحان تايجان قورى تاراپىنان 2011-2012 جىلدارى ەرمۇقان بەكماحانوۆ پەن ەلتوق دىلمۇحامەدوۆتىڭ رەپرەسسياعا ۇشىراپ, جارتى عاسىر بويى جابىق جاتقان ەڭبەكتەرى: «قازاق كسر-ءنىڭ ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى تاريحىنىڭ» 1943 جىلعى باسىلىمى جانە «قازاقتاردىڭ كەنەسارى قاسىموۆتىڭ باسشىلىعىمەن 1837-1847 جىلدارى بولعان كوتەرىلىسى» مونوگرافياسى كوزگە كورنەكتى كەتپەكتەي كىتاپ بولىپ جارىققا شىقتى. ءسويتىپ قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحىندا تاربيە العان كەيىنگى ۇرپاق ەرمۇقان مەن ەلتوق اتالارىنىڭ ولمەس ەڭبەكتەرىن ەلگە كوزايىم ەتىپ قايتا ورالتتى.
– لەۆ گۋميلەۆپەن كەزدەسۋلەرىڭىزدى, قازاق ءۇشىن سونشالىقتى قىمباتتى عالىمنىڭ اڭگىمەلەرى, وي-پايىمدارى تۋرالى بىلسەك دەپ ەدىك؟
– سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا كسرو مەملەكەتتىك كينو كوميتەتىنىڭ جوعارى كۋرسىندا ەكى جىل وقىعانىمدا كوپ دۇنيەگە كوزىم اشىلدى. بىزگە كورنەكتى فيلوسوف مەراب مامارداشۆيلي, اندرەي تاركوۆسكي, يوسەلياني, لوتمان, ۆولكوۆا سىندى مىقتىلار ءدارىس وقىدى. گۋميلەۆتىڭ اتىن دا العاش سوندا ەستىدىم. ونىڭ «ەتنوگەنەز جانە جەر بيوسفەراسى» ەڭبەگىنىڭ تۇپتەلگەن قولجازبا تۇرىندەگى ءۇش تومدىعىن كۇللى ستيپەنديامدى سالىپ قارا بازاردان قولدان ساتىپ الىپ ەدىم. كەيىن اسا كورنەكتى ويشىل, تاريحشى-تۇركولوگ, پاسسيونارلىق تەورياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىنىڭ ءوزى دە بىزگە ءدارىس وقي باستاعاندا قۋانىشىمىزدا شەك بولمادى.
ءوز ءومىرىم مەن شىعارماشىلىعىما ەلەۋلى ىقپال جاساعان وسىناۋ ادامنىڭ ءومىر تاريحىنا دا, ىلىمىنە دە قۇشتار قىزىعۋشىلىعىم وياندى. ءسويتىپ 1983 جىلى ءوزىمىزدىڭ «قازاقفيلم» ارقىلى عىلىمي ورتاداعى لەۆ گۋميلەۆتەي بىرەگەي قۇبىلىستى كينوعا تۇسىرۋگە مۇمكىندىك الدىم. ءبىر ايتارلىعى, لەۆ نيكولاەۆيچتى بۇعان دەيىن ەشكىم ءتۇسىرىپ كورمەگەن, ەڭ العاشقىسى وسى. كامەرانى دايىنداپ, ء«سىزدىڭ ەتنوگەنەز تەورياڭىزدىڭ ءمانىسى نەدە؟ تەك قىسقاشا» دەپ سۇراعىمدى قويدىم. ول ءۇنسىز قالدى. سوسىن: «توقتاڭىز, سۇراقتىڭ قويىلىسى دۇرىس ەمەس» دەدى. قوبالجۋىمدى باسىپ: «لەۆ نيكولاەۆيچ, ءسىزدىڭ تەورياڭىز بويىنشا جەر بەدەرىنىڭ شەكتەرىندە جاڭا ەتنوستار تۋىنداۋى مۇمكىن. بۇل تەك جەر بەدەرىمەن بايلانىستى ما, الدە باسقا سەبەپتەرى بار ما؟» دەپ ورنەكتەدىم سۇراعىمدى. لەۆ نيكولاەۆيچ وسى ساتتە بىردەن جايراڭ قاعىپ, شەشىلىپ سالا بەردى. مەن شىنىندا دا ماسەلەنى دۇرىس كوتەرۋگە دايىن ەمەس ەدىم.
ءبىر جاعىنان تاسپامىز دا از. ناق تەوريانىڭ وزىنە جاقىنداي دا الماپپىز. كەلەسى جولى كەزدەسەمىز دەپ كەلىستىك. كەلەسى كەزدەسۋدىڭ ءساتى بىرنەشە جىلدان كەيىن ءتۇستى. مەن وندا «ەتنوگەنەز جانە جەر بيوسفەراسىن» ابدەن ەجىكتەپ وقىپ العانمىن, سۇراقتى انتيجۇيەلەردەن باستادىم. ول: «ا – ا, وقىعان ەكەنسىڭ!» دەپ ك ۇلىمدەپ قويا بەردى. لەۆ نيكولاەۆيچتىڭ ايەلى ناتاليا ۆيكتوروۆنا كەرەمەت اقكوڭىل, قوناقجاي جان بولاتىن. كۇيەۋى جاقسى كورىپ, ءاردايىم ماقتان تۇتىپ وتىرۋشى ەدى. ونىڭ بارلىق كىتاپتارى – ەكەۋىنىڭ پەرزەنتتەرى. لەۆ نيكولاەۆيچ ءماتىندى ايتىپ, ال ناتاليا ۆيكتوروۆنا ماشىنكەگە باسۋشى ەدى.
كەيىنىرەك ناتاليا ۆيكتوروۆنا عالىمنىڭ قولدانعان زاتتارىن: كىتاپ شكافىن, قولجازبالارىن, جازۋ ماشىنكەسىن, ماسكەۋدەگى بۇكىل كابينەتىن, ەۋرازيالىق وتانداستىڭ رۋحى سىڭگەننىڭ ءبارىن استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە اسقان جومارتتىقپەن سىيعا تارتتى. بۇل يگى ءىستىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردىم.
– تۇلعالى عالىمنىڭ قازاق ءۇشىن تارتىمدىلىعىنىڭ ءبىر سەبەبى ونىڭ تۇركىلىك تامىرىندا, جالپى تۇركىلەردىڭ, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ شىعۋ تەگىن ىندەتە تاراتۋىندا جاتقان بولار؟
– بۇل ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. گۋميلەۆ اكەسى جاعىنان ورىس دۆورياندارىنىڭ, شەشەسى جاعىنان احمات حاننىڭ ۇرپاعى. تاتار اجەسىنىڭ تاربيەسىن العان اتاقتى اقىن اننا احماتوۆانىڭ ۇلى. ارينە ءوزى ورىس بولعانىمەن, بولمىسىندا تاتارلىق بەلگىلەر ساقتالعاندىعىن لەۆ نيكولاەۆيچ اشىق ايتادى. قازاقتار تۋرالى ايتقاندا: ء«بىزدىڭ قازاقتار» دەپ جاقىن تارتا سويلەيدى. ماعان قازاق قىزى دەپ قارايتىن. ول, ءتىپتى, تۇرمەدە وتىرعان كەزىندە قازاق ءتىلىن ۇيرەنگەن. جازعان-سىزعاندارىنا «لەۆ-ارىستان» دەپ قول قوياتىن.
تاعدىرى ونى اياۋسىز سوققىلادى. نوريلسكىدەگى كەزەكتى تار قاپاستان كەيىن قاتارداعى جاۋىنگەر رەتىندە شايقاسىپ بەرلينگە دەيىن جەتەدى. لەنينگرادقا ورالىپ, 1948 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعايدى. ءبىر جىلدان كەيىن 10 جىلعا كەسىلىپ, اۋەلى قازاقستانعا, ودان سىبىرگە ايدالادى. وسىناۋ ازاپتى جەتى جىلدا بولاشاق دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى – ءۇش تومدىق «كىندىك ازيانىڭ تاريحى» مونوگرافياسىن جازىپ شىعادى. تۇرمەدە وتىرىپ تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىن تولعايدى, عۇنداردىڭ, ۇيعىرلاردىڭ, قىپشاقتاردىڭ ەكى مىڭ جىل بۇرىنعى تاعدىر-تىرشىلىگىمەن تىنىستايدى. لەۆ گۋميلەۆ وزىنە ءتان توسىندىقپەن بەسىنشى عاسىردا ءومىر سۇرگەن ريم پاپاسى اۋليە لەۆتى ء«بىرىنشى عۇنتانۋشى» دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى ول, ءبىزدىڭ ارىستان گۋميلەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, ءسىرا, عۇن ءتىلىن بىلگەندىكتەن, اتتيلا – ەدىل پاتشامەن كەلىسىمگە كەلىپ, قالىڭ قولدى توقتاتىپ, ءريمدى قيراۋدان قۇتقارىپ قالعان.
قازاقتىڭ ءدىلىن, قازاق بولمىسىنداعى كەڭدىك پەن دارقاندىقتى ول ۇلى دالامەن, جەرىمىزدىڭ كەڭدىگىمەن بايلانىستىرادى. بۇل ورايدا رەسەيمەن, ورىس حالقىمەن سايكەس ۇقساستىقتاردى دا تاپ باسىپ ايتادى. گۋميلەۆشە پايىمداعاندا, تىرشىلىك ورتاسى مەن جەرىنىڭ اۋماعى ۇلتتىڭ ءدىلىن قالىپتاستىرادى. ول قازاقتاردى جاقسى كوردى. «قازاقتار تابيعاتتىڭ ءتول پەرزەنتى, اجىراماس بولشەگى» دەيتىن. قازاق كيىز ۇيدە تۇردى. جوعارىعا قاراپ, شاڭىراق ارقىلى كۇندى كورەدى, سول ارقىلى ۋاقىتتى انىقتايدى, اۋا رايىن ۇيدە وتىرىپ بولجايدى. جولعا شىقسا اتتىڭ تەزەگىنە قاراپ بۇل ارادان قانداي جولاۋشى, قاشان ءجۇرىپ وتكەنىن بىلە قويادى. ەشكىمگە ءوشى-قاسى جوق, تەك جەرىن عانا قورعايدى. شاۋىپ وتكەن اتتىڭ تاعاسى قالدىرعان ىزدەن جۇرگىنشىنىڭ قاي ءجۇز, قاي رۋدىكى ەكەنىن الاقانداعىداي ايتىپ بەرەدى. گۋميلەۆتىڭ قيال پاتشالىعىنداعى قازاق وسى. سونىمەن بىرگە ول قازاق دالاسىن, قازاقستاندى ەۋرازيالىق تۇتاستىقتىڭ ەجەلدەن بەرگى ج ۇلىن-جوتاسى, كىندىگى دەپ ساناعانىن بايقايمىز.
– گۋميلەۆ قازاق تاريحىندا كەنەسارىدان باسقا تاعى كىمدەردى پاسسيونار تۇلعالار قاتارىنا جاتقىزادى؟
– شىڭعىس حان, الەكساندر نەۆسكي, ەينشتەين لەۆ نيكولاەۆيچتىڭ الەمدىك اۋقىمداعى سۇيىكتى پاسسيونارلارى ەكەنىن بىلەمىن. ال قازاقتاردان ءبىرىنشى كەزەكتە الدىمەن ايتاتىنى ارقاشان كەنەسارى حان بولاتىن. ءوز قۇلاعىممەن, ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت ەستىگەم. پاسسيونارلىقتىڭ ءبىرىنشى بەلگىسى – قۇرباندىققا بارۋ, ماقسات جولىندا باستى بايگەگە تىگۋ, ەلدى ۇلى مۇرات ءۇشىن بىرىكتىرۋ. كەنەسارىدا وسىنىڭ ءبارى بار. ءارى شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاعى. ودان سوڭ ابىلاي مەن ابىلقايىر حانداردى دارالاپ اتايتىن. شوقان مەن اباي دا حالىق ساناسىنا زور ىقپال ەتكەن پاسسيونار تۇلعالار. وسىلاردىڭ ىشىندە ناعىز حان تاڭىردەي تولاعايى – اباي. «قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم» دەپ كۇڭىرەنە كۇيزەلدى. تاۋەكەل مەن جانكەشتىلىك, تاعدىر سىناعى مۇندا قاتار ءجۇردى, باستان ءبارىن دە وتكەردى. وسى دانا قازاقتىڭ شىعارماشىلىعىندا كۇللى دۇنيە, بۇكىل ەۋرازيا, رەسەي مەن قازاقيا كورىنىس تاۋىپ قامتىلدى. ابايدىڭ الاشورداشىلارعا ىقپالى زور بولدى. ءوزىنىڭ ەنەرگەتيكاسىن, رۋحىن, اقىل-پاراساتىن سولارعا بەردى. اباي جولىن سولار جالعاستىردى.
ءوز باسىم مۇنى پاسسيونارلىق دەپ سانايمىن. بىراق لەۆ نيكولاەۆيچ شىڭعىس حانشا شىرقاۋ شەككە جەتكەندەردى عانا مويىندايدى. بالكىم, شىرقاۋ شەك دەگەنىمىز كۇرەسپەن وتكەن بۇكىل سانالى ءومىر بولار. الاش ارىستارى شىرقاۋ شەككە جەتتى. ابايدىڭ ارمان-مۇراتىن اقىرىنا دەيىن جالعاستىرىپ, كەيىنگى ۇرپاققا اماناتتاي الدى. ولار جانقيارلىققا جەتتى. ماقسات وتە بيىك بولاتىن. قالاي بولعاندا دا ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, مۇستافا شوقاي سىندى الاش ارىستارى قازاق تاريحىنداعى پاسسيونارلىق ءدۇمپۋدىڭ ەڭ شوعىرلى, جۇلدىزدى ءداۋىرىن سيپاتتايدى. سونىمەن بىرگە, گۋميلەۆ قازاقتىڭ جاڭا تاريحىنداعى جارقىن پاسسيونار رەتىندە ەۋرازيالىق مۇراتتى قولداپ العا اپارۋشى ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ ەسىمىن ايتار ەدى دەپ ويلايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
