2017 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى ارحەولوگتاردى, تاريحشىلار مەن ەتنوگرافتاردى جۇمىلدىرا وتىرىپ, جوعارىدا اتالعان جوبانى جاساۋعا بەلسەنە كىرىستى.
قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان تاريحى بار. ءدىني ساۋلەت عيماراتتارى, قالالار, ەلدى مەكەندەر, قورعاندار, قورىمدار, عيباداتحانالار رۋحاني ءداستۇردىڭ باستى نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى. ونىڭ ىشىندە ءدىني ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى ەرەكشە تانىمالدىلىققا يە, ولار وسى كۇنگە دەيىن جاقسى ساقتالىپ, ەل اراسىندا قۇرمەتتەلىپ كەلەدى.
تاريحي-مادەني مۇرانىڭ باسىم بولىگى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر بولىپ تابىلادى, ولار قازاقستاننىڭ ءار بولىگىندە ورنالاسقان. اتالعان نىساندار كونە زامانداردان, تاس داۋىرىنەن باستاپ, كەيىنگى ورتا عاسىرلارعا دەيىنگى ارالىقتى قامتيتىن اۋقىمدى حرونولوگيالىق كەزەڭدەردى قامتيدى. ايتسە دە, ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا تۇبەگەيلى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى, قورعاۋدى جانە قالپىنا كەلتىرۋدى, سونداي-اق ولاردى پايدالانۋدا مەيلىنشە ۇقىپتىلىقتى قاجەت ەتەدى.
رۋحاني مۇرانىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى – كيەلىلىگى ەجەلگى زاماننان بەرى بەلگىلى تابيعي نىساندار بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ كەيبىرى تۋريستەردىڭ زيارات ەتۋ نىسانىنا اينالعان, بىراق زەرتتەۋ مەن عىلىمي ساراپتاما وتكىزۋدى قاجەت ەتەتىن كيەلى جەرلەر دەپ جاريالاندى. تاريحي جانە ارحەولوگيالىق عىلىمعا ەنگەن كيەلى نىساندارمەن قاتار, ءدىني ەسكەرتكىشتەر مەن قاسيەتتى جەرلەر سىندى جاڭالارى دا پايدا بولىپ جاتىر.
زيارات ەتۋ نىسانىنا سونىمەن قاتار كوركەم, رۋحاني جانە قاستەرلى جەرلەرىمىز بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ كوبى – ءدىني عيماراتتار. الايدا بۇل نىسانداردىڭ تاريحي-كوركەم بايلىعىنىڭ بارىن انىقتاي وتىرىپ, ولاردى جاڭادان پايدا بولعان قاسيەتتى جەرلەردەن اجىراتا ءبىلۋ كەرەك.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى, اتاقتى اتا-بابالارىمىزدىڭ ەسىمدەرىن قايتا جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك تۋعاندا, قوعامدىق سانا دا وزگەردى. ءدىني تۋريزم ءوزىنىڭ شەڭبەرىنە جىل سايىن جاڭا ايماقتاردى جۇمىلدىرىپ, كەڭ ەتەك جايىپ كەلەدى. ءدىني تۋريزم مەن اتاقتى اتا-بابالاردى قۇرمەتتەۋمەن بايلانىسى بار كيەلى جەرلەردى حالىقتىڭ زيارات ەتۋى اراسىندا ولاردىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى.
قازاقستاننىڭ كيەلى نىساندارىن انىقتاۋ ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگى سوندا, عالىمدار قازىرگى كەزدە ەلىمىز بويىنشا كاسيەتتى جەرلەردى جۇيەلەۋ جۇمىستارىمەن تياناقتى تۇردە اينالىسۋدا. مۇنداي جۇيەلەۋدەن سوڭ تاريحي-مادەني مۇرا سالاسىندا الاياقتىقتىڭ تارالۋىنا, جانە وسى رەتتە ءدىني ەكسترەميزمنىڭ پايدا بولۋىندا شەكتەۋ پايدا بولادى. ياعني بەلگىلى ءبىر ولشەمدەر نەگىزىندە كيەلى جەرلەردى جۇيەلەۋ تابيعي جانە باسقا دا كيەلى مەكەندەردىڭ تاريحي-مادەني ساراپتاما مەحانيزمىن جاساپ شىعارۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
كيەلى نىساندار ءتىزىمى ءۇش ۇيىمنىڭ: ءا.ح. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى, ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى عىلىمي ۇجىمدارىنىڭ القالىق ىرىكتەۋىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان. قازاقستاننىڭ كيەلى مەكەندەرىنىڭ الدىن الا ءتىزىمى 574 نىساندى قامتيدى, ونىڭ 278-ءى 2017 جىلى حاتتالعان. مۇراعات-بيبليوگرافيالىق سيپاتتاعى ماتەريالدارعا, دالا زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, عالىمدار ەجەلگى كەزەڭنەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى سيپاتتاماسى بار نىسانداردىڭ ءتىزىمىن جاساعان.
ۇلكەن جەزدى, قاراۇڭگىر, بەلقاراي تاس داۋىرىندەگى ەرەكشە ماڭىزعا يە ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر. بوتاي, قوجاي, قۇمكەشۋ – دالا وركەنيەتىنىڭ ءبىر بەلگىسى, جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ تاريحىنا قاتىستى ەسكەرتكىشتەر. اتاسۋ, مىرجىق, تالدىساي – ورتالىق قازاقستان اۋماعىنداعى جەزقازعان- ۇلىتاۋ ايماعىنداعى ەڭ ءىرى مەتاللۋرگيالىق ورتالىقتاردىڭ ءبىرىنىڭ بىرەگەي ەسكەرتكىشتەرى. ەرتە كوشپەندىلەر ءداۋىرىنىڭ جەرلەۋ-ەسكە الۋ جانە سالتتىق نىساندارى بار: تالدى-2, شىلىكتى, ەسىك, بەرەل,تاقساي جانە باسقالارى. وتىرار, سيداق, جۋانتوبە, يسپيدجاب, ساۋران – ۇلكەن ماڭىزعا يە كەرەمەت ساۋلەت جانە قۇرىلىس شەبەرلىگىنىڭ ۇلگىلەرى بار ورتاعاسىرلىق ساۋدا جانە شەبەرلىك ورتالىقتارى دەپ سانالاتىن قالالار بولىپ تابىلادى.
قازاقستان اۋماعىن بىرنەشە تاريحي-مادەني ارەالدارعا بولۋگە بولادى. ولار ارحەولوگيالىق جانە تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ ماندىلىگى جاعىنا ىقپالىن تيگىزگەن ءوزارا تىعىز بايلانىستىلىعىمەن, بىردەي دامۋىمەن, ەكولوگيالىق-تابيعي جانە الەۋمەتتىك-مادەني فاكتورلاردىڭ سايكەس كەلۋ ەرەكشەلىكتەرىمەن ايرىقشالانادى.
كيەلى جەرلەر حالىقتىڭ ۇزاق جانە وقيعالارعا تولى ءومىرىن, حالىقتىڭ تۇرمىسىن, تاۋەلسىزدىككە دەگەن كۇرەسىن كورسەتەدى. قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ ءتىزىمىن جاساۋ جۇمىستارى –ارحەولوگتار, تاريحشىلار, ەتنولوگتار, فيلولوگتار مەن شىعىستانۋشىلار سەكىلدى ءتۇرلى عالىمدار جۇمىلدىرىلعان مەيلىنشە ۇقىپتى جانە ۇزاق ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى.
كيەلى ەسكەرتكىشتەردىڭ كوپتومدىق ءتىزىمىن جۇيەلەندىرۋ جانە دايىنداۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستى ورىنداۋدا سوڭعى ماقسات حالىقتى نىعايتۋ جانە جاڭا ۇلتتىق يدەيا قۇرۋ بولۋى ءتيىس. الىنعان ءبىلىمدى تانىمال ەتۋ رۋحاني بايلىقتىڭ كوزىنە اينالادى. كيەلى نىساندار ءتىزىمى – قازاقستان حالقىنىڭ ۇيلەسىمدى دامۋىنىڭ كەپىلى.
«اعا بۋىننىڭ ايتۋلى ەڭبەكتەرىن جالعاستىرا كەلە, ءبىز بولاشاق ۇرپاق ناقتى قادام باسا الاتىن جول سالامىز. بۇل تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋ, ءوسۋ جانە گۇلدەنۋ جولى بولادى», –دەپ ەلباسى ن. نازارباەۆ قازاقستان قوعامىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتى قىسقا دا, نۇسقا جەتكىزدى.
باۋىرجان بايتاناەۆ,
قر ۇعا اكادەميگى,
ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارxەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
