وسى ءبىر توسىننان تۋىنداعان اڭگىمە كۇتپەگەن جەردەن مەنىڭ ءوزىمدى دە ويلانتىپ تاستادى. قازىر قالاداعى كەز كەلگەن ءۇيدىڭ الدى اۆتوتۇراققا اينالعان. مۇنداي كورىنىس ءبىز تۇراتىن ۇيگە دە ءتان. اۋلا تولعان ماشينا. ءتىپتى بالالار وينايتىن دا ورىن جوق. ويىن تۇرماق, ءبىرى كەلىپ, ءبىرى كەتىپ جاتقان اۆتوكولىكتەردىڭ اراسىنان ءارى-بەرى ءوتۋدىڭ ءوزى كەيدە ومىرگە قاۋىپ توندىرەدى. دەگەنمەن, ءبىز ايتقالى وتىرعان ماسەلە مۇلدە باسقا. مەنى ويلاندىرعان جايت پودەزدەر الدىندا تۇراتىن ماشينالاردىڭ كوپتىگى ەمەس, سول ماشينالاردىڭ دەمالىس كۇندەرى, ياعني حالىقتىڭ ناعىز قىدىراتىن كەزدەرىندە قاققان قازىقتاي تاپجىلمايتىندىعى. وعان بۇرىن ونشا كوڭىل بولمەگەن ەكەنمىن, جاڭاعى تانىسىمنىڭ «تۇسكە دەيىن ۇيىقتايمىز» دەگەن ءسوزى ءبىراز جايتتان حابار بەرىپ, سانامدى سەرگىتكەندەي بولدى. دالىرەك ايتقاندا, اۋلادا تۇرعان اۆتوكولىكتەردىڭ تۇسكە دەيىن ورىندارىنان قوزعالماۋىنىڭ سىرىن ەندى ءتۇسىندىم. سويتسەك, ءبىزدىڭ باۋىرلار كۇن تاس توبەگە كوتەرىلگەنشە الاڭسىز «قورىلعا باسادى» ەكەن عوي.
مەن تاعى ويلاندىم. سونشالىقتى ءبىر ويشىل, دانىشپان بولعاندىقتان ەمەس, ارينە, كەرىسىنشە, كوپ جايتتى تۇسىنە الماعاندىقتان, تۇسىنۋگە اقىلىم جەتە قويماعاندىقتان. مويىنداۋىمىز كەرەك, دەمالىستى ءبارىمىز دە دەمالۋعا, ياعني ۇيىقتاۋعا, ودان كەيىن ديۆاندا شالقايىپ جاتىپ تەلەديدار قاراۋعا بەرىلگەن ۋاقىت دەپ تۇسىنەمىز. سوندىقتان كوپشىلىگىمىز سولاي جاسايمىز دا.
وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن ەۋروپالىق ءناسىلدى ءبىر جىگىت مەنىڭ كونەرىڭكىرەگەن اۆتوكولىگىمدى ساتىپ الدى. ول الدىڭعى جانە ارتقى دوڭعالاقتارى قاتار «جەتەلەيتىن» «كروسسوۆەر» ماشينا بولاتىن. سوندا جاڭاعى جىگىت ءبىز جولداستارىمىزبەن دەمالىس كۇندەرى بالىق اۋلاۋعا شىعامىز, مىناداي كولىك سول ءۇشىن كەرەك دەپ ەدى. ول كەزدە مەن ساۋدانىڭ سابىلىسىمەن ءجۇرىپ جاڭاعىنىڭ ايتقاندارىنا ونشا ءمان بەرە قويماپپىن. بۇل ءسوز جوعارىدا اڭگىمەلەسكەن تانىسىمنىڭ «تۇسكە دەيىن ۇيىقتايمىز» دەگەنىنەن كەيىن عانا بارىپ ەسىمە ءتۇستى.
راسىندا دا, ءبىز وسى قالاي دەمالامىز؟ جالپى, دەمالىس دەگەندى قالاي تۇسىنەمىز؟ دەمالىس دەگەن ۇيىقتاۋ, تەلەديدار قاراۋ, ودان قالدى دۇكەن ارالاۋ ما؟ «دۇكەن ارالاۋ» دەگەن ءسوز بۇل رەتتە تەگىننەن-تەگىن ايتىلىپ وتىرعان جوق. اپتاعا جەتەتىن ازىق-ت ۇلىك, باسقا دا تۇرمىسقا قاجەتتى دۇنيەلەر الۋ كەرەك بولعان سوڭ دەمالىس كۇندەرى ءبارىمىزدىڭ دە دۇكەنگە ءبىر سوعىپ كەتەتىنىمىز شىندىق. سوندا نە بايقايسىز دەيسىزدەر عوي؟ ايتايىن. قاي ساۋدا ورتالىعىنا بارساڭ دا كورەتىنىڭ قاپتاعان قازاقتىڭ قىزدارى مەن جىگىتتەرى. جانە ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ءبىز سياقتى ازىق-ت ۇلىك الۋعا كەلمەگەنى بىردەن بايقالادى. بىرىنشىدەن, ۇستاعان سومكەلەرى جوق, ەكى قولدارى قالتالارىندا. ەكىنشىدەن, قانداي دا ءبىر زات ساتىپ الۋ ويلارىنا دا كىرىپ-شىقپايدى, انشەيىن سەرۋەندەپ ۋاقىت وتكىزۋگە كەلگەندەرى كورىنىپ-اق تۇر. ايتا بەرسەڭ, دۇكەندە جۇرەتىندەردىڭ دەنى 20-نىڭ و جاق, بۇ جاعىنداعى جاستار, ارالارىندا مەكتەپ وقۋشىلارى دا از ەمەس, ولار دوربالاپ ازىق-ت ۇلىك تاسيدى دەگەنگە كىم سەنەر؟! وسىدان-اق ولاردىڭ بوس ۋاقىت تۋا قالسا ساۋدا ورىندارىن جاعالايتىنىن, دەمالۋدىڭ ودان الدەقايدا پايدالىراق تۇرلەرى بار ەكەنىن تۇسىنە بەرمەيتىنىن اڭعارۋعا بولادى. قۇي سەن, قۇي سەنبە, بىزدەگى جاعدايدىڭ اقيقاتى وسى.
تاياۋدا ءبىر كىسى كىتاپحانالارعا بارا قالساڭ وڭكەي وزگە ۇلتتاردىڭ وكىلدەرىن كورەسىڭ, ءبىزدىڭ قازاق جاستارىن مۇلدە كەزدەستىرمەيسىڭ دەپ جازىپ ەدى ءبىر ماقالاسىندا. جارايدى, دەمالىس, مەرەكە كۇندەرى كىتاپحاناعا بارماي-اق قويسىن دەلىك. بىراق مادەنيەتتى تۇردە دەمالعىسى كەلگەن ادام ءۇشىن ونىڭ وزگە تۇرلەرى جەتەرلىك ەمەس پە؟! ايتالىق, ەۋروپالىق ءناسىلدى جىگىت ايتقانداي, بالىق اۋلاعا نەگە بارماسقا؟ بالا-شاعاڭمەن تابيعات اياسىنا دا شىعۋعا بولادى. بۇگىندە اۆتوكولىگى جوق ادام سيرەك. دەمەك, بارام دەگەن جەرگە بارۋعا ەش كەدەرگى جوق. ونىڭ سىرتىندا تەاترلار مەن كونتسەرت زالدارى تۇر ەسىكتەرىن ايقارا اشىپ.
«دۇرىس دەمالا ءبىلۋ – وركەنيەتتىلىكتىڭ ەڭ جوعارعى ساتىسى» دەگەن ەكەن اعىلشىن فيلوسوفى بەرتران راسسەل. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, وتە ورىندى ايتىلعان ءسوز.
قالانىڭ ۋ-شۋىنان ءبىر اۋىق الىستاپ, تازا اۋادا دەمالۋ دەنساۋلىق ءۇشىن دە پايدالى ەكەنىن بارشامىز دا بىلەمىز. بىلە تۇرا جاپپاي ۇيكۇشىكتىككە سالىنىپ العان سياقتىمىز, الىسقا اتتاپ باسۋعا قانعا بىتكەن كەرەناۋلىق پەن بويعا بىتكەن بويكۇيەزدىك جىبەرمەيدى. كەرەك دەسەڭىز, وزەن جاعالاپ بالىق اۋلاۋ دەمالىستىڭ ءبىر ءتۇرى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە وتباسىڭا تەگىن تاماق تاۋىپ بەرۋدىڭ دە ءبىر جولى. بىراق ونىڭ ءبارىن ەسكەرىپ, ەلەيتىن ءبىز بە؟!
وزگە جۇرتتى بىلمەيمىن, ءبىزدىڭ قازاق باۋىرلاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ دەمالىستارى مەن مەرەكەلەرىن بازارلار مەن دۇكەندەردى ارالاۋمەن وتكىزىپ جاتقانى ايدان انىق. وندا دا ۇيقىلارى قانعاننان كەيىن.
ال ءسىز شە؟..
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
