بۇكىل قازاقستاندىقتار كەشە عانا كەڭىنەن اتاپ وتكەن ۇلى جەڭىس وزگە ەلدەر سياقتى قازاقستانعا دا وڭايلىقپەن كەلە قويعان جوق. بۇل جولدا ميلليونداعان ادام وپات بولدى, قالالار مەن ەلدى مەكەندەر قيرادى, مىڭداعان انا جەسىر, مىڭداعان بالا جەتىم قالدى. مايدانداعى ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەر ەرلىكتىڭ, ورلىكتىڭ نەشە ءتۇرلى ۇلگىسىن كورسەتتى. تىلداعى قاريالار مەن قىز-كەلىنشەكتەر كۇندىز-ءتۇنى جۇمىس ىستەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە گيتلەر باستاعان نەمىس فاشيستەرىنىڭ وي-جوسپارى ىسكە اسپادى, كۇل-تالقانى شىقتى.
ۇلى جەڭىستى جاقىنداتۋعا قازاقستان حالقى ەرەكشە ۇلەس قوسقانىن اتاپ وتكەن ءجون. قولدا بار مالىمەتتەرگە قاراعاندا, سوعىس جىلدارىندا قازاقستاننان 12 اتقىشتار ديۆيزياسى, ءتورت ۇلتتىق اتتى اسكەر ديۆيزياسى, ەكى اتقىشتار بريگاداسى جاساقتالىپ, مايدانعا جىبەرىلگەن ەكەن. بۇلاردان بولەك ەلۋ پولك پەن باتالون بىرىكتىرىلىپ, بىردەن ۇرىس دالاسىنا اتتاندىرىلىپتى. فاشيستەر كسرو-نىڭ باتىس ايماقتارىن باسىپ العاننان كەيىن قازاقستان مەن ءسىبىردىڭ كەڭەس وداعىنداعى ەكونوميكالىق ماڭىزى كۇرت ارتقانى تاريحتان بەلگىلى. سەبەبى وندىرىستىك جانە ونەركاسىپتىك ءوندىرىس ورىندارىن جاۋ قولىنا بەرمەۋ ءۇشىن سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا-اق سول كاسىپورىندار تىلعا كوشىرىلە باستادى.
ال قازاقستان اۋماعىنا قىسقا مەرزىم ىشىندە 142 كاسىپورىن جانە ولاردىڭ 533 مىڭعا جۋىق جۇمىسشىسى كوشىرىلگەن ەكەن. سونداي-اق جاڭا ونەركاسىپ نىساندارىن سالۋ جۇمىستارى دا جەدەلدەتىلدى. سوعىستىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلىمىزدە 25 كەن ورنى مەن شاحتا, 11 كەن بايىتۋ فابريكاسى, 19 جاڭا كومىر شاحتاسى جانە باسقا دا ونەركاسىپ ورىندارى اشىلىپ, ىسكە قوسىلعانى سوعان ناقتى دالەل.
نازار اۋداراتىن تاعى ءبىر ماسەلە – سوعىسقا, ونىڭ ىشىندە ۇرىس تەحنيكالارىنا اسا قاجەت قۇندى مەتالداردىڭ باسىم بولىگى قازاق دالاسىندا وندىرىلگەندىگى. مىسالى, وت-جالىن ورشىگەن سوعىس كەزىندە ەلىمىز جالپىوداقتىڭ مىس قۇيماسىنىڭ 30 پايىزىن, مارگانەتس كەنىنىڭ 60 پايىزىن, مىس كەنىنىڭ 50 پايىزىن, مەتالل ۆيسمۋتتىڭ 65 پايىزىن, مىرىشتىڭ 85 پايىزىن ءوندىرىپتى. سونىمەن بىرگە قورعانىس ونەركاسىبىنە قاجەتتى مىستىڭ ۇشتەن ءبىرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وندىرىلگەن. سوندىقتان دا سوعىس جىلدارى ءاربىر ون وقتىڭ جەتەۋى قازاقستاندا قۇيىلعان دەپ ايتۋعا قۇقىمىز بار.
جەڭىسكە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى دا زور ۇلەس قوستى. تاراتىپ ايتقاندا, اۋىل ەڭبەككەرلەرى 30,8 ميلليون پۇت استىق, 14,4 ميلليون پۇت كارتوپ پەن كوكونىس, 15,8 ميلليون پۇت ەت جانە باسقا دا ونىمدەر جونەلتتى. بۇل سوعىسقا دەيىنگى بەس جىلداعى كورسەتكىشتەن بىرنەشە ەسە كوپ ەكەن... سول جىلدارى ەلىمىزدەگى كاسىپورىنداردىڭ باسىم بولىگى قورعانىس سالاسىنا قاجەتتى ونىمدەر شىعارۋعا كىرىستى. ال ولاردا نەگىزىنەن قارتتار, ايەلدەر مەن جاسوسپىرىمدەر ەڭبەك ەتتى. وسى سوعىس كەزىندە قازاق دالاسىنا مىڭداعان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى – نەمىستەر مەن پولياكتار, بالقارلار مەن چەشەندەر, قاراشايلار مەن ينگۋشتار امالسىز قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇگىندە ەلىمىزدە سولاردىڭ ۇرپاقتارى ءبىر-بىرىمەن ىنتىماق پەن بىرلىكتە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى.
جالپى, قازاقستاننان اتتانعان جاۋىنگەرلەر مايداندا, جان بەرىپ, جان الىسقان شايقاستاردا, اۋە كەڭىستىگىندەگى «قاس-قاعىم» ساتتەردە ەرەكشە باتىلدىق تانىتقانى تاريحتان بەلگىلى. سولاردىڭ ىشىندە 500-دەن استام قازاقستاندىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى. ولاردىڭ 100-دەن استامى قازاق ازاماتتارى. سونداي-اق قازاقستاندىق 120 جاۋىنگەر «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق كاۆالەرى اتاندى.
مايداندا جانقيارلىق ەرلىك كورسەتكەنى ءۇشىن تالعات بيگەلدينوۆكە, لەونيد بەداعا, يۆان پاۆلوۆقا جانە سەرگەي لۋگانسكيگە ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. ال شىعىستىڭ قوس شىنارى اتانعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى مانشۇك مامەتوۆا مەن ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ ەرلىك ىستەرى قازاق قىزدارىنا عانا ەمەس, بۇكىل مۇسىلمان قىزدارىنا ۇلگى-ونەگە بولادى. مۇنداي جوعارى اتاقپەن كەيىن, ياعني 1990 جىلى داڭقتى قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلى دا ناگرادتالعان ەدى. ناگرادانى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ب.مومىش ۇلىنىڭ ۇلى باقىتجانعا ءوز قولىمەن تاپسىرعان بولاتىن.
ۇلى وتان سوعىسىندا ەرلىك كورسەتكەندەرى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن 11 600 ادام العان ەكەن. ونىڭ 500-دەن استامى قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر. سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا ەرەكشە ەرلىگىمەن مايدانداستارى اراسىندا كوزگە تۇسكەنىمەن, ەرلىك ىستەرى قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن باعالانعاندار دا جەتەرلىك. باقتىوراز بەيسەكباەۆقا, حيۋاز دوسپانوۆاعا, راقىمجان قوشقارباەۆقا, ءموردىن تايىپوۆقا «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلدى.
ءار جىلدارى مەملەكەت تاراپىنان سوعىس جانە تىل ارداگەرلەرىنە قامقورلىق كورسەتىلىپ كەلەدى. مايدان دالاسىندا قازا تاپقانداردىڭ دا ەرلىك ىستەرى ۇمىت قالىپ جاتقان جوق. ول ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس. ويتكەنى ولار كەۋدەسىن وق پەن وتقا توسەپ, ەل مەن جەردى باسقىنشى جاۋدان ازات ەتتى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
