قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەسىن قورعاۋ ۇلتتىق بانكتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى جانە يپوتەكالىق قارىز الۋشىلاردىڭ جاعدايى ۆەدومستۆو باسشىلىعىنىڭ ۇنەمى باقىلاۋىندا. مەملەكەت سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە وبەكتيۆتى ءمان-جايلارعا قاراي قيىن جاعدايعا ۇشىراعان يپوتەكالىق قارىز الۋشىلارعا كومەك كورسەتۋ بويىنشا بۇرىن-سوڭدى بولماعان شارالاردى قابىلداۋدا.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ شەگىندە جانە 2015 جىلى يپوتەكالىق كرەديتتەۋ نارىعىندا قالىپتاسقان احۋالعا جاسالعان تالداۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت بانكتەردەن 2004-2009 جىلدارداعى كەزەڭدە يپوتەكالىق نەسيە العان قارىز الۋشىلارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. پروبلەمالى قارىزداردىڭ باسىم ۇلەسى وسى كەزەڭدە بەرىلگەن قارىزدارعا تيەسىلى, سەبەبى قارجى داعدارىسىنىڭ سالدارىنان كىرىس كوزدەرىن جوعالتۋىنا جانە شارتتاردىڭ تالاپتارى بويىنشا سىياقى مەن ءوسىمپۇل سوماسىنىڭ كولەمىن ەڭسەرە الماۋىنا بايلانىستى نەسيە الۋشىلار قارىزدارىنا قىزمەت كورسەتە المادى جانە نەسيە بويىنشا كەپىلگە بەرىلگەن جالعىز باسپانالارىنان ايىرىلۋ قاۋپى بولدى. وسىعان بايلانىستى 2015 جىلعى ساۋىردە ۇلتتىق بانك باسقارماسى قايتا قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىن بەكىتتى جانە ونى ىسكە اسىرۋعا 130 ملرد تەڭگە ءبولدى, – دەپ اتاپ ءوتتى الماتى قالاسىندا باق وكىلدەرىنىڭ جانە قوعامدىق بىرلەستىكتەر باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن تاياۋدا وتكەن قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا جانە يپوتەكالىق نەسيە الۋشىلاردىڭ ماسەلەلەرىن رەتتەۋگە ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا قازاقستان ۇلتتىق بانكى قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە سىرتقى كوممۋنيكاتسيالار باسقارماسىنىڭ باستىعى الەكساندر تەرەنتەۆ.
باعدارلامادا نەگىزگى بورىش سوماسىنا جىلدىق 3%-دان اسپايتىن مولشەرلەمە بويىنشا كاپيتالداندىرىلعان سومالاردى شەگەرىپ, قارىز بويىنشا نەگىزگى بورىش قالدىعىن قايتا قارجىلاندىرۋ كوزدەلەدى. قارىز الۋشىنىڭ كوميسسيالار, تۇراقسىزدىق ايىبى (ايىپپۇل مەن ءوسىمپۇلدار) بويىنشا بەرەشەگىن بانكتەر كەشىرۋگە ءتيىس بولعاندىعى ماڭىزدى فاكتور بولدى.
– بۇگىنگى كۇنى, باعدارلامانىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندىق 23 000-نان استام وتباسى ءوزىنىڭ جالعىز باسپاناسىن ساقتاپ, يپوتەكالىق نەسيەلەر بويىنشا تولەمدەرىن جەڭىلدەتە الدى. اقشانى يگەرۋدىڭ رەۆولۆەرلىك تەتىگىن ەسكەرە وتىرىپ, قايتا قارجىلاندىرىلعان نەسيەلەر سانى 2026 جىلعا دەيىن شامامەن 40 مىڭ بولۋى مۇمكىن, – دەي وتىرىپ ا.تەرەنتەۆ باعدارلامانىڭ الدىن الا قورىتىندىسىنا تۇسىنىكتەمە بەردى.
يپوتەكا نارىعىنا قوسىمشا جۇرگىزىلگەن مونيتورينگ ۆاليۋتالىق يپوتەكالىق نەسيە الۋشىلاردىڭ اعىمداعى ەكونوميكالىق احۋال كەزىندە وسال بولىپ قالاتىنىن كورسەتىپ وتىر, سەبەبى ولاردىڭ بورىشتىق جۇكتەمەلەرىنە ۆاليۋتا باعامدارى وزگەرۋىنىڭ اسەرى ساقتالۋدا. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ 2018 جىلعى 10 قاڭتارداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ۇلتتىق بانككە حالىققا 2016 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن بەرىلگەن ۆاليۋتالىق يپوتەكالىق نەسيەلەرى بويىنشا ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشۋدى تاپسىردى. قازاقستاندا 2016 جىلدان باستاپ وسى ۆاليۋتادا كىرىسى جوق نەسيە الۋشىلارعا شەتەل ۆاليۋتاسىمەن يپوتەكالىق كرەديتتەردى بەرۋگە زاڭنامالىق تۇرعىدان تىيىم سالىنعانى بەلگىلى. ۇلتتىق بانك باسقارماسى 2018 جىلعى 27 ناۋرىزدا قايتا قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىن جاڭا رەداكتسيادا بەكىتتى. جاڭارتىلعان باعدارلامادا ۆاليۋتالىق يپوتەكالىق نەسيە الۋشىلارعا كومەك قاراستىرىلعان, سونداي-اق 2004-2009 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭدە بەرىلگەن نەسيەلەردى قايتا قارجىلاندىرۋ كەزىندەگى تالاپتار جاقسارتىلعان. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ناتيجەلەرى بويىنشا جەكە تۇلعالاردىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىلگەن بارلىق ۆاليۋتالىق يپوتەكالىق نەسيەلەرى تەڭگەگە اۋىستىرىلاتىن بولادى دەپ بولجانىپ وتىر. جەكە تۇلعالاردىڭ 2016 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن الىنعان ۆاليۋتالىق يپوتەكالىق نەسيەلەرىن تەڭگەگە قايتا قارجىلاندىرۋ 2015 جىلعى 18 تامىزعا بەلگىلەنگەن باعام بويىنشا جۇرگىزىلەتىن بولادى. قايتا قارجىلاندىرۋعا 2015 جىلعى 18 تامىزدان كەيىن اعىمداعى باعام بويىنشا تەڭگەگە اۋدارىلعان ۆاليۋتالىق نەسيەلەر دە جانە سوت اكتىلەرى شىعارىلعان نەسيەلەر دە جاتادى. باعدارلاماعا ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋ 21 000-نان استام نەسيە الۋشى ءۇشىن قارىزدى وتەۋگە وڭتايلى جاعداي جاسايدى.
الەكساندر تەرەنتەۆ ۆاليۋتالىق يپوتەكالىق نەسيە الۋشىلارعا بانكتەردىڭ قايتا قارجىلاندىرۋدى 2018 جىلعى 30 جەلتوقسانعا دەيىن جۇزەگە اسىراتىندىعىن جانە نەسيە الۋشىلارعا 2018 جىلعى 15 جەلتوقساننان كەشىكتىرمەي ءوزىنىڭ كرەديتور بانكىنە نەسيەنى باعدارلاما شەڭبەرىندە قايتا قارجىلاندىرۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرۋ قاجەتتىلىگىن باسا ايتتى.
باعدارلاماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ ەكىنشى بلوگى 2004-2009 جىلدارداعى كەزەڭدە نەسيە العان يپوتەكالىق نەسيە الۋشىلارعا قولداۋ كورسەتۋگە باعىتتالعان. وسى بلوك بويىنشا جەڭىلدەتىلگەن تالاپتار نەسيە الۋشى بورىشتى 36,5 ملن تەڭگەگە دەيىن وتەگەن جاعدايدا نەسيەنى قايتا قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگىن كوزدەيدى; بانكتەردىڭ نەسيە الۋشىلاردىڭ قارىزداردى قايتا قارجىلاندىرۋدان بانكتەر باس تارتۋىنا شاعىمدارىن قاراۋ جونىندەگى كوميسسيالاردىڭ شەشىمدەرىن مىندەتتى تۇردە ورىنداۋى; حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا ء(حاوت) جاتپايتىن قارىز الۋشى ءۇشىن مەملەكەتتىك باج سوماسىن كەمىندە 36 اي مەرزىمگە ءبولىپ تولەۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ جانە ت.ب. ۇلتتىق بانك باعدارلامادا نەسيە الۋشىلاردىڭ بورىشىن تولىق وتەۋ كوزدەلمەيتىندىگىن, تەك نەسيەلەرگە قىزمەت كورسەتۋ جاعدايلارىن جەڭىلدەتەتىندىگىن اتاپ ءوتتى.
ۇلتتىق بانك قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن قۇقىقتىق تەتىكتەرىن قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە كوڭىل بولۋدە. قارجى نارىعىنداعى احۋالدى, وعان سىرتقى فاكتورلاردىڭ اسەرىن, تۇتىنۋشىلار وتىنىشتەرىنىڭ تاقىرىبى مەن سەبەپتەرىن تەرەڭ تالداۋ نەگىزىندە زاڭنامالىق دەڭگەيدە يپوتەكالىق نەسيە الۋشىلاردىڭ بورىشتىق جۇكتەمەسى ءوسۋىنىڭ الدىن الۋعا, بەرەشەكتى سوتقا دەيىن ءوندىرىپ الۋ جونىندەگى اشىق قۇقىقتىق ايانى قۇرۋعا, نەسيە الۋشىلاردىڭ قارىزداردى الۋعا جانە قىزمەت كورسەتۋگە بايلانىستى شىعىستارىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان بىرقاتار ماڭىزدى نورمالار قابىلداندى.
سونىمەن, 2015-2017 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭدە زاڭناماعا بانكتەردەن نەسيە الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان 40-تان استام تۇزەتۋ ەنگىزىلگەن. اتاپ ايتقاندا, بانك الدىندا مىندەتتەمەلەرىن ورىنداماعانى ءۇشىن تۇراقسىزدىق ايىبى (ايىپپۇل, ءوسىمپۇل) مولشەرىنە شەكتەۋلەر, يپوتەكالىق نەسيە شارتى بويىنشا مىندەتتەمەنى ورىنداۋ كەشىكتىرىلگەن قاتارىنان كۇنتىزبەلىك 180 كۇن وتكەننەن كەيىن ەسەپتەلگەن سىياقى جانە تۇراقسىزدىق ايىبىن تولەۋدى تالاپ ەتۋگە تىيىم سالۋ, سونداي-اق نەسيە الۋشىنىڭ بانك شوتتارىنان اقشا الۋعا شەكتەۋلەر ەنگىزىلدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ جانە تورەلىك ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭى جوباسى شەڭبەرىندە بانكتەرگە نەسيە الۋشىعا اليمەنت تۇرىندە تۇسەتىن اقشادان بەرەشەكتى ءوندىرىپ الۋعا تىيىم سالاتىن; بانكتەرگە جەكە تۇلعالارمەن جاسالاتىن بانكتىك نەسيە شارتتارى بويىنشا بانك نەسيەسىن بەرۋگە جانە وعان قىزمەت كورسەتۋگە بايلانىستى بانك شوتىن جۇرگىزگەنى ءۇشىن, سونداي-اق نەسيەنى بانك شوتىنا ەسەپتەگەنى ءۇشىن كوميسسيا بەلگىلەۋگە جانە الۋعا تىيىم سالاتىن نورمالار كوزدەلەدى.
كەپىل مۇلكىن سوتتان تىس وتكىزۋ شەڭبەرىندە كەپىل بەرۋشىنىڭ كەپىلدى دەربەس وتكىزۋ ءتارتىبىن ەنگىزۋ ۇسىنىلادى, ول كەزەڭدە بانك نەسيە الۋشىعا جانە كەپىل بەرۋشىگە قاتىستى بەرەشەكتى ءوندىرىپ الۋ شارالارىن توقتاتا تۇرادى.
سونىمەن قاتار 2017 جىلى كوللەكتورلىق قىزمەتتى رەتتەۋگە بايلانىستى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردىڭ ۇلكەن توپتاماسى قابىلداندى. جاڭالىقتار بەرەشەكتى ءوندىرىپ الۋدىڭ سوتقا دەيىنگى ءتارتىبى بويىنشا اشىق قۇقىقتىق ايانى قۇرۋعا جانە كوللەكتورلاردىڭ بورىشكەرلەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ ءتارتىبىن بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەردى.
– قازىرگى كەزدە ۇلتتىق بانك قايتا قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە بانكتەرگە نەسيە الۋشىلاردىڭ بورىشتارى بويىنشا ولاردىڭ مەنشىگىنە وتكەن تۇرعىن ءۇيدى جالعا تاپسىرۋ قۇقىعىن بەرۋ بويىنشا ماڭىزدى زاڭنامالىق باستاما جاسادى. بۇل رەتتە نەسيە بەرۋشىلەردىڭ وزدەرى جالعا الۋشىلار بولادى. بۇل تۇزەتۋ نەسيە الۋشىلارعا ۇزاق ۋاقىت تۇرۋ جانە وعان بۇرىن تيەسىلى بولعان تۇرعىن ءۇيدى جالداۋ تولەمدەرىن تولىق تولەگەن سوڭ مەنشىگىنە قايتارۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى, – دەپ اتاپ ءوتتى قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە سىرتقى كوممۋنيكاتسيالار باسقارماسىنىڭ باستىعى.
زاڭنامانى جەتىلدىرۋدىڭ وسى تۇراقتى پروتسەسىنىڭ ماقساتى قارجى ۇيىمدارى مەن ازاماتتاردىڭ ءتيىمدى ءوزارا ءىس-قيمىلى ءۇشىن, بانكتىك نەسيە الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ, سونداي-اق ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارجى سەكتورىنىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
مەملەكەت قابىلداعان شارالار پروبلەمالى يپوتەكالىق نەسيە الۋشىلارمەن احۋالدى تۇپكىلىكتى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە رەتتەۋشىنىڭ كەيىنگى قىزمەتى يپوتەكالىق كرەديتتەۋدى ىنتالاندىرۋعا جانە حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالادى دەپ بولجانىپ وتىر.
دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بىرقاتار قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى مەملەكەت باسشىسىنا جانە ۇلتتىق بانككە بانكتىك نەسيە الۋشىلاردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋدەگى جۇمىسى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى.
– بىرلەستىگىمىزدىڭ مۇشەلەرى اتىنان جانە جەكە ءوزىمنىڭ اتىمنان پرەزيدەنتكە حالىقتىڭ ۆاليۋتامەن العان يپوتەكالىق نەسيەلەرى ماسەلەسىن شەشۋ جونىندە ۇلتتىق بانككە دەر كەزىندە تاپسىرما بەرگەنى ءۇشىن زور العىس بىلدىرگىم كەلەدى. تەڭگە باعامىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ سەبەبىنەن ۆاليۋتامەن قارىز الۋشىلارعا ءوز قارىزدارىن جابۋدىڭ وتە قيىن ەكەندىگىن كورىپ وتىرمىز. مەملەكەت تاراپىنان, اتاپ ايتقاندا ۇلتتىق بانكتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان جۇمىسى پروبلەمالى يپوتەكالىق نەسيە الۋشىلار ماسەلەسىنە نۇكتە قويادى دەپ سەنەمىز, – دەپ اتاپ ءوتتى «ەل بىرلىگى» قب-نىڭ توراعاسى شولپان ريزابەكوۆا.
– ءبىز ۇلتتىق بانكتىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋدى باستاعانىنا وتە قۋانىشتىمىز. ۇلتتىق بانكتىڭ يپوتەكالىق قارىز الۋشىلارمەن جۇمىسى وتە ماڭىزدى جانە قايتا قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسى ازاماتتارىمىز ءۇشىن اسا قاجەت, سەبەبى ول ازاماتتاردىڭ باسپاناسىن ساقتاپ قالۋعا باعىتتالعان, – دەپ تۇسىنىكتەمە بەردى دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا «تريۋمف-5» قب-نىڭ باسشىسى قاناعات تاكەەۆا.
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
