– جانات بوستان ۇلى, مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ ودان ءارى جاقسارۋىنىڭ جانە قور نارىعى دامۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. ءسىز قازىرگى ۋاقىتتا قور نارىعىنىڭ جاي-كۇيىن قالاي باعالايسىز؟
– قور نارىعى ەل ەكونوميكاسىندا ماڭىزدى ءرول اتقارا وتىرىپ, ينۆەستورلاردان قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءتۇرلى سەكتورلارىندا قىزمەتىن جۇزەگە اسىراتىن ەميتەنتتەرگە كاپيتالدى قايتا ءبولۋدى قامتاماسىز ەتەدى. بۇگىنگى كۇنى قور نارىعىنىڭ ينفراقۇرىلىمى تۇتاستاي العاندا حالىقارالىق تالاپتارعا تولىعىمەن سايكەس كەلەدى. قور بيرجاسى, ورتالىق دەپوزيتاري, بىرىڭعاي تىركەۋشى جانە كليرينگتىك ۇيىم سياقتى نارىقتىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەتىن بارلىق قاجەتتى ينستيتۋتتار قۇرىلىپ, تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. ينۆەستورلاردى باعالى قاعازدار نارىعىنا تارتۋ ماقساتىندا ينۆەستورلاردىڭ قور بيرجاسىنداعى اكتسيالارمەن جانە وبليگاتسيالارمەن مامىلەلەردى جاساۋ كەزىندە الىنعان كىرىستەرىن بوساتاتىن ءتۇرلى سالىقتىق جەڭىلدىكتەر, سونداي-اق ديۆيدەندتەر جانە باعالى قاعازدار بويىنشا وزگە دە سىياقى كوزدەلگەن. قور نارىعىندا ينستيتۋتتىق ينۆەستورلار بەلسەندىلىگى جەتىسپەگەن جاعدايلاردا بولشەك ينۆەستورلارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. اتاپ ايتقاندا, جاڭا تەحنولوگيالىق شەشىمدەر, سەرپىندى سايكەستەندىرۋ قۇرالدارى جانە قاشىقتان قىزمەت كورسەتۋ جۇيەلەرى ارقىلى بولشەك ينۆەستورلاردىڭ قور نارىعىنا كىرۋى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتىلدى. وڭتايلى سىرتقى ەكونوميكالىق كونيۋنكتۋرا اياسىندا قابىلدانعان شارالار بيرجا نارىعىنىڭ كورسەتكىشتەرىن ەداۋىر جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. 2018 جىلعى 1 ساۋىردە 2017 جىلدىڭ وسى كۇنىمەن سالىستىرعاندا اكتسيالار نارىعىن جانە KASE بورىشتىق باعالى قاعازدارىن كاپيتالداندىرۋ 21,1%-عا ۇلعايىپ, 27,2 ترلن تەڭگە بولدى.
KASE-دە باعالى قاعازدارمەن ساۋدا-ساتتىقتىڭ جاندانۋى بايقالادى. 2017 جىلى ساۋدا-ساتتىق كولەمى 3,5 ترلن تەڭگە بولدى جانە 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,7 ەسە ۇلعايدى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار نارىعى (3,6 ەسە) جانە كورپوراتيۆتىك وبليگاتسيالار نارىعى (2,3 ەسە) بارىنشا ءوسۋدى كورسەتتى.
– قانداي فاكتورلار ونىڭ بارىنشا ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى؟ مىسالى, مەملەكەتتىك ەمەس باعالى قاعازدار سەكتورىندا ينۆەستيتسيالاۋ ءۇشىن سەنىمدى جانە ءوتىمدى قۇرالداردىڭ جەتىسپەۋى پروبلەماسىن شەشۋ قالاي جوسپارلانۋدا؟
– قور نارىعىن دامىتۋداعى ايتارلىقتاي پروگرەسكە قاراماستان, بۇگىنگى كۇنى باعالى قاعازدار نارىعىنىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا شەشىمدى تالاپ ەتەتىن بىرقاتار ماسەلەلەر قالۋدا. باعالى قاعازداردىڭ وتاندىق نارىعىنىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى ونىڭ تومەن وتىمدىلىگى, ينۆەستورلاردىڭ جەتكىلىكسىز قارجىلىق ساۋاتتىلىعى, ەميتەنتتەر ءۇشىن سالىقتىق جانە وزگە دە پارمەندى ىنتالاندىرۋدىڭ بولماۋى جانە سونىڭ سالدارىنان قازاقستاندىق كومپانيالاردى باعالى قاعازدار نارىعى ارقىلى كاپيتال تارتۋعا تومەن ىنتالاندىرۋ بولىپ تابىلادى.
بۇدان باسقا, جەكە جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارى كەتكەننەن كەيىن قور نارىعىندا بەلسەندىلىكتىڭ كۇرت قۇلدىراۋى بايقالدى, ونىڭ اسەرى ءالى كۇنگە دەيىن سەزىلۋدە. سوندىقتان قازىرگى كەزدە نارىققا جاڭا ينستيتۋتتىق ويىنشىلاردىڭ شىعۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. ۇلتتىق بانكتىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن سالىمشىنىڭ تاڭداۋى نەگىزىندە جەكە قازاقستاندىق باسقارۋشى كومپانيالارعا بەرۋ بويىنشا ۇسىنىستارى قابىلدانعان جاعدايدا, بۇل ىسكە اسىرىلۋى مۇمكىن. جاعىمسىز فاكتورلاردىڭ قاتارىنا سونداي-اق «حالىقتىق IPO» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە قازاقستان قور بيرجاسىندا حالىق اراسىندا اكتسيالاردى ورنالاستىرۋدى توقتاتا تۇرۋدى جاتقىزۋعا بولادى.
– ءسىز قازاقستاننىڭ قور نارىعىندا بەلسەندىلىكتىڭ تومەندەۋىن ايقىنداعان فاكتورلاردىڭ ءبىرى نارىقتان جەكە جزق ارقىلى كوپتەگەن ينستيتۋتتىق ينۆەستورلاردىڭ كەتۋى بولعانىن اتاپ ءوتتىڭىز. سونىمەن بىرگە بۇل پروبلەمانى شەشكەن كەزدە ولاردىڭ نارىقتان كەتۋىنە اكەلگەن فاكتورلاردى ەسكەرۋ قاجەت شىعار؟
– ءيا, شىنىندا دا, قور نارىعىندا ينۆەستيتسيالىق پروتسەستەر بەلسەندىلىگى تومەندەۋىنىڭ جانە ونىڭ وتىمدىلىگىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى نارىقتان جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارى جانە زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋشىلار ارقىلى ينستيتۋتتىق ينۆەستورلاردىڭ نەگىزگى كلاسىنىڭ كەتۋى بولدى, ولار قازاقستاندىق ەميتەنتتەردىڭ كورپوراتيۆتىك باعالى قاعازدارىنا سۇرانىستى قالىپتاستىرىپ, ونى ۇستاپ تۇردى. زەينەتاقى اكتيۆتەرىن جەكە باسقارۋشىلار ينستيتۋتىن قالپىنا كەلتىرۋ قاجەتتىلىگى ايقىن, بۇل قور نارىعىن جانداندىرۋعا قاجەتتى نارىقتىق باسەكەلەس ورتانى قۇرادى. الايدا بۇل جاعدايدى ىسكە اسىرعان كەزدە زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ كىرىستىلىگىن جوعالتۋعا اكەلگەن زەينەتاقى قورلارىن رەتتەۋدىڭ كەمشىلىكتەرىن ەسكەرگەن ءجون, بۇل جەكە زەينەتاقى قورلارىنىڭ بجزق-عا بىرىگۋىنىڭ ءبىر سەبەبى بولدى.
جەكە باسقارۋشى كومپانيالار ارقىلى ينستيتۋتتىق ينۆەستورلاردىڭ بولۋى ساۋدا-ساتتىق كولەمىن جانە باعالى قاعازدار اينالىمدىلىعىن, قور نارىعىنىڭ وتىمدىلىگىن جانە كاپيتالدانۋىن ۇلعايتۋعا جاعداي جاسايدى.
– قور نارىعىن دامىتۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك تاعى قانداي شارالار قولدانىپ جاتىر؟ قانداي دا ءبىر زاڭنامالىق باستامالار جوسپارلانىپ جاتىر ما؟
– ۇلتتىق بانك قور نارىعىن ودان ءارى دامىتۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى بەلسەندى جالعاستىرۋدا. بۇل جۇمىس مىناداي بىرنەشە باعىت بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتىر: كاسىبي قاتىسۋشىلاردىڭ قىزمەتىن ودان ءارى ىرىقتاندىرۋ; ينۆەستورلاردىڭ جانە ەميتەنتتەردىڭ نارىققا كىرۋىن جەڭىلدەتۋ; باعالى قاعازداردى شىعارۋعا جانە ورنالاستىرۋعا بايلانىستى قاعازباستىلىقتى قىسقارتۋ; باعالى قاعازداردى تىركەۋگە جۇمسالاتىن شىعىستاردى ازايتۋ; ينۆەستيتسيالىق پاي جانە اكتسيونەرلىك قورلار سياقتى ۇجىمدىق ينۆەستيتسيالار نىساندارىن ودان ءارى دامىتۋ.
بۇل ۇسىنىستاردى ۇلتتىق بانك ازىرلەگەن جانە پارلامەنتتە جاتقان زاڭ جوبالارىنىڭ ءبىرىنىڭ شەڭبەرىندە قاراستىرىلاتىن بولادى. سونىمەن بىرگە 2017 جىلعى جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ ۇلتتىق قور نارىعىن دامىتۋ جونىندەگى 2018-2021 جىلدارعا ارنالعان بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىنىڭ قابىلدانۋى ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. بۇل جوسپار قور نارىعىنىڭ جۇمىسىنداعى زاڭنامالىق بازا مەن تاسىلدەردى وزگەرتۋ, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا قاتىسۋىن ازايتۋ, قور نارىعىنداعى رەتتەۋ تاسىلدەرىن ىرىقتاندىرۋ, ەكونوميكادا نارىقتىق باسەكەلەس باعا بەلگىلەۋدى قالىپتاستىرۋ جانە زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋشىلار ينستيتۋتىن قۇرۋ بولىگىندەگى ءىس-شارالاردى كوزدەيدى. بولاشاقتا ۇلتتىق بانكتىڭ قور نارىعىن دامىتۋ جونىندەگى جوسپارلارى وسى جوسپارعا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى.
– ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن باستاپقى جاريا ورنالاستىرۋ قايتا قالپىنا كەلگەننەن كەيىن ۇلتتىق بانك قور نارىعىنىڭ جاندانۋىن كۇتە مە؟
– ايتىلعان جاعدايدى ايقىنداۋ تۇرعىسىندا, ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورلارىن قارجىلاندىرۋ جانە حالىق ءۇشىن ينۆەستيتسيالاۋ وبەكتىلەرىن قۇرۋ ماقساتىندا «حالىقتىق ءىرو» باعدارلاماسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جاعدايلارىن قاراستىرۋ اسا ماڭىزدى. «قازترانسويل» اق جانە «KEGOC» اق اكتسيالارىن ورنالاستىرۋ قورىتىندىسى «حالىقتىق ءىرو» باعدارلاماسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە حالىق اراسىندا دا ايتارلىقتاي ءساتتى بولعانىن كورسەتىپ وتىر, بۇل حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ تۇرعىسىنان دا, ىشكى قور نارىعىنىڭ وتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان دا جاعىمدى تاجىريبە بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, وسى ءىرو-لاردى وتكىزۋ ناتيجەسىندە جەكە ينۆەستورلار سانى ون ەسە – 10 000-نان 110 000-عا دەيىن ءوستى. تيىسىنشە, جەكەشەلەندىرۋدى قور بيرجاسىنداعى كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن جاريا ورنالاستىرۋ ارقىلى جۇرگىزۋ قور نارىعىن دامىتۋعا مىقتى قارقىن بەرىپ, نارىققا شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋ ءۇشىن كاتاليزاتور بولادى.
كاپيتالدىڭ وزىق الەمدىك نارىقتارى كورپوراتيۆتىك باعالى قاعازدارعا ينۆەستورلار تاراپىنان بولاتىن سۇرانىسقا قولداۋ كورسەتەتىن ءىرى كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردى جاريا ورنالاستىرۋ ەسەبىنەن تابىسقا جەتكەنىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر.
– دەمەك, ءسىز ينۆەستورلار بازاسى ءوسۋ الەۋەتى حالىقتىڭ ەسەبىنەن بولادى دەپ ويلاپ, ازاماتتاردى نارىقتاعى ينۆەستورلاردىڭ ماڭىزدى كلاسى دەپ قاراستىراسىز عوي؟
– حالىقتىڭ قور نارىعىنداعى الەۋەتتى ينۆەستورلار رەتىندە قاراستىرىلاتىنى ءسوزسىز. بۇگىنگى كۇنى قور نارىعىنا جەكە ينۆەستورلار كىرە الادى جانە ولاردىڭ وسى باعىتتا ءوسۋ الەۋەتى زور, مۇنى قازاقستان قور بيرجاسىندا وتكەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور كومپانيالارى IPO-سىنىڭ ناتيجەسى كورسەتىپ وتىر.
قازاقستان قور بيرجاسى الەۋەتتى ينۆەستورلاردى نارىقتا جۇمىس ىستەۋ قاعيدالارىمەن تانىستىرۋ جونىندەگى كەڭ اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزۋدە, «بيرجا سيمۋلياتورى» سياقتى ارنايى وقىتۋ جوبالارى ۇيىمداستىرىلدى. بۇل جوبالار ارقىلى جاڭادان باستاعان ينۆەستورلار قور نارىعىندا ساۋدا جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن زەردەلەپ, ينۆەستيتسيالاردىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ ولارعا قانشالىقتى سايكەس كەلەتىنىن شەشە الادى.
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
