ءبۇيىرى تولىق بيۋدجەت
2018-2020 جىلدارداعى ەلىمىزدىڭ باستى قارجىلىق قۇجاتىن دەپۋتاتتار الدىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ, قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ جانە ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ قورعاپ شىقتى.
– قۇجاتتا نەگىزگى ماكروكورسەتكىشتەر مەن بيۋدجەت پارامەترلەرىنىڭ بولجامى ناقتىلانىپ وتىر. 2017 جىلى جالپى نومينالدى ىشكى ءونىم 4 پايىزعا ءوستى. ال بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار مەن ناۋرىز ايىنىڭ ارالىعىندا ەكونوميكانىڭ ءوسىمى 4,1 پايىزعا جەتتى. 2018 جىلى مۇنايدىڭ بولجامدى باعاسى 1 باررەلىنە 45 اقش دوللارىنان 55 دوللارعا دەيىن ۇلعايدى. ال اقش دوللارىنا شاققانداعى تەڭگەنىڭ ەسەپتىك باعامى 140 تەڭگە دەڭگەيىندە ساقتالدى. 2017 جىلى ناقتىلانعان بازانى ەسەپكە الا وتىرىپ 2018 جىلعا ىشكى جالپى ءونىم 57,2 ترلن تەڭگە كولەمىندە بولجانادى, – دەدى وزگەرىستەردىڭ سەبەبىن تۇسىندىرگەن ت.سۇلەيمەنوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىنداعى وزگەرىس ىشكى جالپى ءونىمنىڭ, وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ وسۋىمەن دە بايلانىستىرىلعان. مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ وسۋىنەن يمپورت پەن ەكسپورت تا ارتا تۇسەدى. ال ينفلياتسيا كولەمى 5-7 پايىز دالىزىندە ساقتالادى.
ال قارجى ءمينيسترى ب.سۇلتانوۆ قۇجاتتاعى نەگىزگى باسىمدىقتار مەملەكەت باسشىسى جولداۋلارىنداعى تاپسىرمالاردى قارجىلاندىرۋ مەن «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىن» ىسكە اسىرۋعا ارنالعاندىعىن اتاپ ءوتتى.
– ءۇش جىلدىق بيۋدجەت جوباسىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە ءبىز كىرىستەردىڭ جينالۋ بولجامىن ىشكى جالپى ونىمگە 0,3 پايىزعا وزا جوسپارلاعان بولاتىنبىز. سوندىقتان بۇل ناقتىلاۋدا ناقتى ءوسىم بولجامى ەسكەرىلدى, – دەدى ب.سۇلتانوۆ.
قارجى ءمينيسترىنىڭ بايانداۋىنشا, بيۋدجەت شىعىستارى ءۇش نەگىزگى باعىت بويىنشا جاراتىلماق. ءبىرىنشىسى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جانە ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋلارىنداعى تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا 293 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن. سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ بەس باستاماسىن ورىنداۋعا 25 ملرد تەڭگە جوسپارلانعان. ال بۇرىنعى مىندەتتەمەلەردى ىسكە اسىرۋعا 99 ملرد تەڭگە باعىتتاۋ جوسپارلانعان.
ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ ءوز بايانداماسىندا باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە, ينفلياتسيانى جوسپارلى دالىزدە ۇستاپ تۇرۋعا باسىمدىق بەرەتىندىكتەرىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, ناۋرىز ايىندا ينفلياتسيا كولەمى 6,6 پايىز كولەمىندە تىركەلگەن. بۇل – الدىن الا بەلگىلەنگەن بولجامنىڭ شاماسى. ال ءبىرىنشى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ينفلياتسيا وتكەن جىلعىدان تومەن بولعان.
د.اقىشەۆ 2018 جىلدىڭ قاڭتار-ناۋرىز ايلارىندا بانكتەردىڭ حالىققا بەرگەن نەسيەسىنىڭ كولەمى 2017 جىلدىڭ وسىنداي مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 23 پايىزعا ءوسىپ, 2,7 ترلن تەڭگەگە جەتكەندىگىن اتاپ ءوتتى. ال ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا ەكونوميكانى نەسيەلەۋ كولەمى 12,6 ترلن تەڭگە بولعان.
ەل ازاماتتارى سوڭعى جىلدارى جيناعىن ساقتاۋ كەزىندە ۇلتتىق ۆاليۋتاعا باسىمدىق بەرەتىن بولعان.
سۋبسيديالار سۇزگىدەن وتەدى
سەناتورلار ءۇش جىلدىق بيۋدجەت جوباسىنىڭ اۆتورلارىنا ەلدەگى قالىپتاسقان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋال بويىنشا ساۋالدارىن قويدى. ماسەلەن, سەنات دەپۋتاتى مۇرات باقتيار ۇلى 2018 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋعا قوماقتى قارجى بولىنەتىندىگىن ايتا كەلە, ونى ءبولۋ تارتىبىندەگى وزگەرىستەر تۋرالى سۇرادى.
بۇل ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ومىرزاق شوكەەۆ «بىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ جۇيەسى وتە كۇردەلەنىپ كەتكەنىن وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر. قازىر سۋبسيديانىڭ 54 ءتۇرى بار. مينيسترلىكتىڭ نەگىزگى ۇستانعان باعىتى – بۇل سۋبسيديالاردى جەڭىلدەتۋ. بيىلدىڭ وزىندە 42 سۋبسيديانى قالدىرماقپىز, ونىڭ ىشىندە تيىمسىزدەرىن قىسقارتىپ, تيىمدىلەرى قالدىرىلادى. ەڭ باستىسى, نەسيە پايىزىن تومەندەتۋ ماسەلەسىنە كوبىرەك كوڭىل بولەمىز. ودان كەيىن ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاردى كوبەيتەمىز», دەپ جاۋاپ قايتاردى.
ول, سونداي-اق بۇرىن گەكتار, توننا مولشەرىنە بەرىلەتىن سۋبسيديالار بارىنشا ازايتىلاتىندىعىن دا اتاپ ءوتتى. ال مال شارۋاشىلىعىندا ەت پەن ءسۇت وندىرۋشىلەرگە ەرەكشە قولداۋ كورسەتىلگەلى وتىر. ءو.شوكەەۆ سونىمەن قاتار سۋارمالى جەرلەردى يگەرۋگە باسىمدىق بەرىلەتىندىگىن جەتكىزدى.
جالپى, سۋبسيديا تۇرعىسىنداعى مالىمەتتەر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ينتەرنەتتەگى رەسمي پاراقشاسىندا ورنالاستىرىلعان.
ال سەناتور نۇرلان قىلىشباەۆ اتالعان زاڭ جوباسىندا پرەزيدەنتتىڭ بەس باستاماسى بويىنشا ءوز-ءوزىن ەڭبەكپەن قامتۋ جانە جۇمىسسىز تۇرعىندار اراسىندا جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بولىنەتىن 20 ملرد تەڭگەنىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى الاڭداۋشىلىعىن جەتكىزدى. ونىڭ پىكىرىنشە, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى اقپاراتىنا سايكەس, 2017 جىلى «باستاۋ بيزنەس» باعدارلاماسى بويىنشا جالپى قۇنى 1 ملرد 200 ملن تەڭگەگە 15 مىڭ ادام وقىتىلعان. بارلىعى 314 ادام نەسيەگە يە بولعان. 2018 جىلى 2 ملرد 400 ملن تەڭگەگە 30 مىڭ ادام وقىتىلىپ, 14 مىڭ ادامدى نەسيەلەۋ جوسپارلانعان. وسى ورايدا دەپۋتات وقىتىلعاندار مەن نەسيەلەنگەن ادامدار اراسىنداعى الشاقتىققا نازار اۋدارىپ, وقىتۋدىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى سۇرادى.
بۇل ساۋالعا دا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ومىرزاق شوكەەۆ جاۋاپ بەرىپ, اتالعان باعدارلامانىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, «باستاۋ بيزنەس» باعدارلاماسى ارقىلى وقىعانداردى مىندەتتى تۇردە نەسيەلەندىرۋ قاعيداسى جوق. دەگەنمەن, ءبىرىنشى كەزەكتە نەسيە الۋشىنىڭ جاعدايى, كەپىلگە قويىلاتىن دۇنيەسى دە ەسەپكە الىنادى.
13 مىڭ ءۇي كەپىلگە قويىلعان
– بيىل اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ ۇيىمدارى ارقىلى تۇرعىنداردى نەسيەلەۋگە 44 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. ءبىزدىڭ جوسپارىمىز بويىنشا 11 مىڭداي نەسيە بەرىلەدى. بىراق جاپپاي نەسيەلەۋدىڭ وزىندىك قاۋپى دە بار. بىلتىر جەكە شارۋاشىلىقتار كووپەراتيۆتەرگە كىرەر كەزدە ۇيلەرىن كەپىلدىككە قويدى. قازىر وسىنداي 13 مىڭ ءۇي كەپىلدە تۇر. ال ەگەر ەرتەڭگى كۇنى ول شارۋاشىلىقتار قارجىنى قايتارا الماسا, ۇيلەرىن ساتۋعا تۋرا كەلەدى. ونىڭ قانداي الەۋمەتتىك جاعدايعا الىپ كەلەتىندىگىن بولجاۋدىڭ ءوزى قيىن, – دەدى ءو.شوكەەۆ.
زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا سەناتور دينار نوكەتاەۆانىڭ الەۋمەتتىك سالاعا بولىنەتىن شىعىستار ازايىپ كەتكەندىگىنە بايلانىستى ساۋالىنا وراي ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ءمادينا ابىلقاسىموۆا ەلدەگى دەموگرافيالىق احۋالدىڭ جايىن ايتىپ بەردى.
ناقتىراق بايانداساق, بالا تۋىنا ارنالعان بىرجىلدىق جاردەماقى جانە بالا ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن كۇتىمىنە اي سايىنعى جاردەماقى كولەمى كەمىمەگەن. الايدا, 2017 جىلى تۋ 19 مىڭ بالاعا ازايعان. ونىڭ ۇستىنە وتكەن جىلدارى ەلىمىزدە ءۇشىنشى, ءتورتىنشى بالالارىن دۇنيەگە اكەلەتىن وتباسىلار سانى دا ازايىپ كەتكەن.
جالپى, سەناتورلار اسكەري وقۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جانە وقۋ-ادىستەمەلىك بازاسىن جاڭارتۋعا قارجىنىڭ از بولىنەتىندىگى, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردى ساۋىقتىرۋعا بايلانىستى دا ماسەلە كوتەردى.
تالقىلاۋلار قورىتىندىسى بويىنشا زاڭ جوباسى ءبىراۋىزدان قابىلداندى. جالپى وتىرىستا سونداي-اق ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك تانىستىرعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى مەملەكەتتىك اۋە كەمەلەرىنە اەروناۆيگاتسيالىق قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن تولەماقى الۋعا قاتىستى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى تانىستىرعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ارحيۆ ءىسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى قابىلداندى.
العاشقى اتالعان قۇجات بويىنشا قوس مەملەكەتتىڭ بورتىندا ۇكىمەت دەلەگاتسياسى بار مەملەكەتتىك اۋە كەمەلەرىن اەروناۆيگاتسيالىق الىمداردان بوساتۋ كوزدەلگەن.
ال وسىدان 20 جىل بۇرىن قابىلدانعان ارحيۆ ءىسىن جۇرگىزۋ جانە دامىتۋعا باعىتتالعان زاڭنىڭ جاڭا نۇسقاسىندا سالانى جاڭعىرتۋ مەن جەتىلدىرۋدىڭ زامان تالابىنا ساي تەتىكتەرى قامتىلعان.
جيىن بارىسىندا دەپۋتاتتار تاراپىنان ورتالىق اتقارۋشى ورگاندارعا دەپۋتاتتىق ساۋالدار دا جولداندى.
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
