ءبىر كەزدە كوزىم ءبىرىن-ءبىرى جەتەكتەپ كەلە جاتقان ەرلى-زايىپتى قاريالارعا ءتۇستى. شاشتارى اپپاق قۋداي. زيالى ادامدار ەكەنى بىردەن اڭعارىلادى. قوس قاريا قىشكەنتاي باسپالداقتاردان بىرىنە-ءبىرى سۇيەنىپ, ءبىرىن-ءبىرى قۇلاتىپ الماۋعا تىرىسىپ, ابايلاپ ءتۇستى دە ءارى قاراي اياڭدادى. ول ەكەۋىنىڭ كوزدەرىندەگى مەيىرىم مەن سىيلاستىقتى ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس بولاتىن. «ەكى جارتى – ءبىر ءبۇتىن» دەگەن وسى ەدى. بۇل ادامنىڭ بۇكىل عۇمىرىنا تاتيتىن ءسات, عالامات سۋرەت بولاتىن.
...البەتتە سىيلاستىق جوق جەردە ونسىز دا ءالسىز, ونسىز دا كۇيرەۋىك سەزىمگە قايدان ورىن بولسىن! اقيقاتىندا ماحاببات – گۇل سياقتى نازىك سەزىم. ونى تاتۋلىقپەن سۋارىپ وتىرماساڭ, ءسوزسىز سولادى. ءبىرىن-ءبىرى قادىرلەي الاتىندار عانا ماحابباتتارىن باستارى ەڭكەيگەنگە دەيىن ساقتاي الادى.
ال ماحاببات تا – اللانىڭ ادامعا بەرگەن ۇلى سىيى. ەگەر جۇبىڭ قادىرىڭە جەتسە, باقاي ەسەپسىز, ەسسىز ءسۇيۋدىڭ ءوزى دە باقىت. وسىعان قاراماستان وتكىنشى سەزىمدى ماحابباتپەن شاتاستىرىپ, وكىنىپ جۇرگەندەر قانشاما؟! اقىن مۇحتار شاحانوۆشا ايتقاندا, سەنبەي, سۇيمەي تاعدىر قوسىپ جۇرگەندەردىڭ لەگى تاعى بار.
ايتقانداي بىردە-ءبىر كەلىنشەك «تۇسىمدە ءبىزدىڭ جاتىن بولمەمىز ورتەنىپ جاتىر ەكەن. باسقا بولمەلەر ءدىن امان. ءبىر ۋاقىتتا كۇيەۋمىز ەكەۋمىز جاتاتىن قوس توسەك ورتەنىپ كەتتى. قاپ-قارا بولىپ جانىپ, كۇيەلەنگەن بوس بولمەنىڭ توبەسىنە شوشىنا قاراپ جاتقانىمدا ويانىپ كەتتىم» دەدى.
بۇل ءتۇستى جوريتىن تۇگى دە جوق. ولار ونسىز دا اجىراسۋدىڭ الدىندا تۇرعان جۇپ ەدى. ايەل بايعۇس ءاۋ باستان وتباسىن, وشاق قاسىن قانشاما ساقتاپ قالۋعا تىرىسىپ, قانشاما كەشىرىمشىل بولسا دا ەكىنشى تاراپتان وسىنى كەرەك ەتكەن ادام بولمادى. قانشاما جىل اقىماق ەركەكپەن الىسقان ايەل وسى تۇسىنەن كەيىن كوپ ۇزاماي اجىراستى.
شاريعات تا اجىراسقاندى قولدامايدى. الايدا وسىعان قاراماستان كۇن سايىن قانشاما شاڭىراق ورتاسىنا ءتۇسىپ جاتىر. ال سوندا اجىراسۋدىڭ باستى سەبەپتەرى قانداي؟ ەجەلدەن كورشى رەسەيدىڭ وتباسىلىق ماسەلەلەرىن زەرتتەيتىن عالىمدارى سوڭى مىندەتتى تۇردە اجىراسۋعا الىپ باراتىن 13 سەبەپتى اتاعانى ەسىمىزدە قالىپتى. ءومىردىڭ ءوز شىندىعىنا كەلسەك, اجىراسۋدىڭ مىڭ ءتۇرلى جانە جالعىز سەبەبى بار. نەكە وتاۋىنىڭ ىرگەسىن نەگە شايقالتپاي ۇستاپ قالماسقا دەسەك تە, وتباسىلىق قارىم-قاتىناستاردى زەرتەپ جۇرگەن ماماندار سوڭى اجىراسۋمەن بىتەتىن مىناداي باستى سەبەپتەردى العا تارتادى:
ەرلى-زايىپتىلار اراسىنداعى سەرىكتەستىكتىڭ جويىلۋى, ياعني بىرەۋى ۇدايى وكتەمدىك جاسايدى دا, ال ەكىنشىسى وعان باعىنۋعا ءماجبۇر بولادى.
ەموتسيالىق بايلانىستىڭ بولماۋى. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ارقايسىسى ءوز بەتىنشە ءومىر سۇرە بەرەتىندىكتەن, ەكى تاراپتىڭ ءبىر- بىرىنە دەگەن جىلۋى جوعالادى.
وتباسىنداعى الىمجەتتىك. ىشىمدىككە سالىنۋ. الكوگوليزم, ەسىرتكىگە ەلىتۋ – وركەنيەتتى بارلىق ەلدەردە اجىراسۋدىڭ ەڭ ءداستۇرلى سەبەبىنە اينالعان. ارينە جۇبايلاردىڭ ءبىرىنىڭ اراققا سالىنۋى تاتۋلىققا, بالا تاربيەسىنە, تۋىس, دوس-جارانمەن قارىم-قاتىناسقا, تابىس تابۋعا دەيىن تەك تەرىس ىقپالىن تيگىزەدى. كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر ىشىمدىككە سالىنۋدى الەۋمەتتىك دەرت دەپ قاراستىرىپ ءجۇر. قالاي دەسەك تە, سوڭى پسيحيكالىق اۋىتقۋلارعا دەيىن اپاراتىن بۇل دەرتتىڭ تامىرىن تەكتەن دە, تاربيەدەن دە ىزدەۋگە بولاتىن سىقىلدى.
ىشىمدىكتىڭ كەسىرىنەن وتباسىندا اۋىر احۋال ورنايدى. بىتپەيتىن ۇرىس-كەرىس, ماستىقپەن كورسەتىلگەن ءزابىر ءسۇيىپ قوسىلعان جانداردىڭ كوڭىلىنە اياۋسىز اقاۋ سالىپ, جۇبايلار اراسىندا ەڭ ۇلكەن سىناقتار باستالاتىنى ايان.
كوزگە ءشوپ سالۋ. مۇنىڭ دا سەبەپتەرى ىلكىمدى-ىلكىمدى زەرتتەۋلەرگە جۇك بولا الادى. ءسۇيىپ قوسىلعان جاردىڭ مۇنداي ساتقىندىعىن كەشىرە الاتىندار – ىلۋدە بىرەۋ.
وزىمشىلدىك. الەمدە ادامدار ەكى توپقا بولىنەدى – ءوزىم-ءوزىم دەگەندە وزەگى تۇسە جازدايتىندار مەن وزگەلەر ءۇشىن ءومىرىن سارپ ەتەتىندەر... ەگەر ەكى ادام دا جاقىن ادامى ءۇشىن جانىن بەرۋگە ءازىر بولسا, وندا تاماشا. ال ورەسى ءوز باسىنىڭ قامىنان اسپايتىندار ءسۇيىپ العان جارىن, ياكي تاڭداپ تيگەن كۇيەۋىن باقىتتى ەتۋى نەعايبىل.
اتا-انالاردىڭ بالا-شاعاسىنىڭ جەكە ومىرىنە بەلسەنە ارالاسۋى. كەيبىر قۇدا-قۇداعيلار وتاۋ قۇرىپ وتىرعان بالالارىنىڭ جەكە وتاۋ قۇرىپ وتىرعان ادامدار ەكەنىن ءجيى ۇمىتىپ كەتىپ جاتادى.
ءۇمىتتىڭ اقتالماۋى. ەشقانداي ادام نەكەلەسۋگە جامان بولسىن دەگەن نيەتپەن بارمايدى. جۇبايلىق ومىردەن ادامداردىڭ ءبارى دە جاقسىلىق كۇتەدى. ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز تاپتىق, باقىتتى ءومىر باستالادى دەپ, تاعدىرلارىن توعىستىرعان جۇپتاردىڭ ءومىرى جەمە-جەمگە كەلگەندە وتباسىلىق تىرشىلىگى مۇلدە باسقا سيپات العاندا, سىيلاستىققا سەلكەۋ تۇسە باستاماق. مىڭداردىڭ, ميلليونداردىڭ ىشىنەن تاڭداعان ادامىڭنىڭ مۇلدە باسقا جان بولىپ شىققانى دا كوڭىلدى قالدىرا باستايتىنىن كىم جوققا شىعارسىن. مۇنداي جۇپتاردىڭ ءتۇپتىڭ-تۇبىندە اجىراسپاۋىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى.
نە دەسەك تە, نەكەنىڭ ءبارى جاقسى ەمەس, اجىراسۋدىڭ سوڭى تەك سورعا عانا جەتەلەمەسە دە, اجىراسۋ – ءوزىن-ءوزى جەپ بىتكەن جۇبايلىق ءومىردىڭ مارەگە جەتۋى دەپ ءبىلىڭىز.
اجىراسۋدىڭ جانعا جارا سالمايتىنى سيرەك. بىراق وتباسىلىق قارىم-قاتىناستاردى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەپ جۇرگەن ماماندار ىنتىماقشىل ادامداردىڭ كەكشىل, قايىرىمسىز جاندارعا قاراعاندا, كەلەسى جۇبايلىق ومىردە نەمەسە ەكىنشى رەت نەكەلەسسە ءجيى باقىتتى بولىپ جاتاتىندىعىن العا تارتادى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
