رەتتەۋشىلىك كيلىگۋ, ارالاسۋ تۇرلەرىندە عانا كەلىسپەۋشىلىك پايدا بولۋى مۇمكىن, مىسالى, جاۋاپكەرشىلىكتى رەتتەۋ قارجىلىق-تەحنولوگيالىق سەكتوردىڭ وركەنيەتتى دامۋىنا ىقپال ەتۋى مۇمكىن. ال ورىنسىز نەمەسە كوڭىلگە قونىمسىز رەتتەۋ نارىقتى بۇزىپ, ىرگەلەس سالالارعا دا جاعىمسىز اسەرىن تيگىزۋى ىقتيمال.
قازىر قالاي جۇمىس ىستەپ تۇر؟
قازىر قازاقستانداعى ونلاين-نەسيەلەۋ سەكتورىندا سالالىق زاڭناما جوق. ينتەرنەت ارقىلى ەڭ ءجيى بەرىلەتىن نەسيە كولەمى 55 000 تەڭگە ەكەن. ورتاشا ستاۆكا – كۇنىنە 1,2-1,3%. نارىققا قاتىسۋشىلار ءوزىن ءوزى رەتتەيتىن «قازفينتەح» قاۋىمداستىعىن قۇرعان. ول قۇقىقتىق جانە ەتنوستىق نورمالاردىڭ ساقتالۋىن قاداعالايدى جانە جۇمىستىڭ جاڭا ستاندارتتارىن جاساپ شىعارادى. قاۋىمداستىق ەرەجەلەرى بو-
يىنشا, كومپانيالاردىڭ كليەنتتەن ءوندىرىپ الا الاتىن ەڭ جوعارى سوماسى نەسيەنى قوسقانداعى ءدال وسىنداي ءۇش جارىم نەسيەنىڭ كولەمىنەن اسپايدى.
نارىقتىڭ جاۋاپتى قاتىسۋشىلارى قاۋىمداستىق شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەيدى, بىراق ىشكى رەتتەۋ عانا ەمەس, باقىلاۋشى ورگاندار تاراپىنان دا رەتتەۋ جۇمىستارى قاجەت. «قازفينتەح» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ حالىقتى وسىمقورلار مەن قارىزدى ءوندىرىپ الۋدىڭ كەيبىر ارەكەتتەرىنەن قورعاۋدى كوزدەيتىن ۇستانىمىن قولدايدى. قاۋىمداستىق ۇلتتىق بانككە ۇسىنۋ ءۇشىن نارىقتى دامىتۋدىڭ الداعى 3-5 جىلعا ارنالعان جول كارتاسى جوبالارىن دايىنداپ جاتىر.
اتالمىش نارىقتى رەتتەۋ قۇرالدارىن تاڭداعاندا نەسيە بەرۋشىنىڭ دە, نەسيە الۋشىلاردىڭ دا مۇددەسىن ۇمىتپاۋ كەرەك, دەيدى RAEX رەيتينگتىك اگەنتتىگىنىڭ («ەكسپەرت را قازاقستان») باس ديرەكتورى ءادىل ماماجانوۆ. ونىڭ سوزىنە سەنسەك, ۇسىنىلعان قۇرالداردىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن, نارىقتىڭ تالاپتارىنا بالتا شاباتىن بولسا, ونى پايدالانۋدىڭ قاجەتى جوق. «كليەنتتەردى قورعاۋ كەرەك, بىراق نارىقتى دا ءولتىرىپ المايىق», دەيدى ول.
قانداي قادام جاسالادى؟
قازاقستان پارلامەنتى نارىقتى رەتتەۋدىڭ بىرنەشە جولىن قاراستىرىپ وتىر. بۇل ورايدا بيزنەستىڭ تابىستىلىعى عانا ەمەس, تۇتاس ءبىر سالانىڭ تىنىس-تىرشىلىگى پارلامەنتتىڭ قانداي قۇرالدى تاڭدايتىنىنا بايلانىستى بولىپ تۇر. رەتتەۋشى سىياقىنىڭ جىلدىق مولشەرلەمەسىن 100% كولەمىندە شەكتەۋ جانە نەسيە بويىنشا ارتىق تولەمنىڭ ەڭ جوعارى مولشەرىن 100%-دان اسىرماۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ وتىر. بىلايشا ايتقاندا, زاڭناماعا تۇزەتۋ ەنگىزگەن جاعدايدا جىلدىق مولشەرلەمە مەن ەڭ جوعارى ارتىق تولەمنىڭ سوماسى شەكتەلەدى: ەكى جاعدايدا دا بۇل كورسەتكىشتەر قازىرگى نارىقتا بار كورسەتكىشتەن الدەقايدا تومەن.
– ەگەر رەتتەۋشى جىلدىق مولشەرلەمەگە شەكتەۋ قويسا, بۇل شەشىم جالپى نارىققا جاعىمسىز اسەر ەتەدى: ۇيىمداردىڭ ءبىر بولىگى نارىقتان كەتەدى, قالعاندارى باسقا ونىمدەردى ىسكە قوسادى,– دەيدى «چەستنوە سلوۆو» ميكرونەسيە بەرۋشى حالىقارالىق ونلاين-سەرۆيسىنىڭ باس ديرەكتورى اندرەي پەتكوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاعداي قارىز الۋشىلار ءۇشىن قولجەتىمدى نەسيە قۇرالىنان ايىرىلۋ دەگەن ءسوز, ال نارىق ءۇشىن – ويىنشىلار «كولەڭكەلى» ىسكە بەت بۇرىپ, ءبىر كەزدەرى مەملەكەتتىڭ شاماسى كەلمەي, ابدەن اۋرەگە سالعان 90-جىلدارداعى قاراقشى وسىمقورلار قايتادان پايدا بولۋى ابدەن مۇمكىن.
– ستاۆكانى شەكتەۋ نارىقتىق ەكونوميكاعا قايشى, رەتتەۋشىنىڭ قىزمەت قۇنىن قالىپتاستىرۋعا تىكەلەي ارالاسۋى نارىقتى بۇزادى,– دەيدى قازاقستانداعى ونلاين-سەرۆيستەرمەن جۇمىس ىستەيتىن ءىرى ينۆەستور. ايتۋىنشا, ونىڭ ورنىنا ەڭ جوعارى ارتىق تولەمنىڭ سوماسىن شەكتەسە, الدەقايدا ءتيىمدى بولار ەدى. ول دۇرىس باسەكەلەستىككە كەدەرگى كەلتىرمەيدى جانە تۇتىنۋشىنى قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«قازفينتەح» قاۋىمداستىعى دا وسىنداي پىكىردە. قاۋىمداستىق رەتتەۋشىلىك ىقپالدى باعالاپ, ستاۆكانى رەتتەۋ قوعام مەن مەملەكەت ءۇشىن كوپتەگەن تاۋەكەلدەر الىپ كەلەدى دەگەن قورىتىندى جاسادى. بۇل دەگەنىڭىز قارجىلىق قولجەتىمدىلىكتىڭ تومەندەۋى جانە الەۋمەتتىك قىسىمنىڭ ءوسۋى, وسىمقورلىقتىڭ, قىلمىستىق «سۇر» جانە «قارا» بازاردىڭ كوبەيۋى. ياعني قىلمىس تا وسەدى, قارىز الۋشىلار جانە ولاردىڭ كرەديتورلارمەن كەلىسپەۋشىلىكتەرى قورعالمايدى, وتاندىق قارجى نارىعى تەحنولوگيالىق تۇرعىدا ارتتا قالادى جانە باسقا دا قاۋىپ-قاتەرلەر از ەمەس.
ونلاين-نەسيەلەۋ سەرۆيستەرىنىڭ ەكونوميكالىق مودەلى مولشەرلەمەنى 100% كولەمىندە شەكتەپ قويۋمەن ۇيلەسپەيدى دەيدى نارىققا قاتىسۋشىلار. ەگەر شەكتەۋلەر ەنگىزىلسە كومپانيالار شىعىنعا ۇشىراپ, جابىلۋعا ءماجبۇر بولادى. قاۋىمداستىقتىڭ مالىمەتىنشە, نەسيەنىڭ مەرزىمى مەن مولشەرلەمەسىنىڭ اعىمداعى ورتاشا كورسەتكىشى جاعدايىندا ونلاين-سەرۆيس بيزنەسىنىڭ تابىستىلىعى شامامەن 7%-دى قۇرايدى. سالىستىراتىن بولساق, ستوماتولوگيالىق بيزنەستىڭ تابىستىلىعى – 14,7%, ال مەيرامحانا (كوفەحانا) بيزنەسىنىڭ تابىستىلىعى – 26%.
الەمدىك تاجىريبە
بارلىق دامىعان ەلدەردىڭ قارجىلىق تەحنولوگيالار نارىعىندا رەتتەۋشىلىك شەكتەۋلەر بار. ولاردىڭ كوپشىلىگىندە نەسيە مولشەرلەمەسىنە تىكەلەي شەكتەۋ قويىلماعان. مىسالى, اقش-تىڭ كوپتەگەن شتاتتارىندا ستاۆكاعا شەكتەۋ جوق, ال ورتاشا ستاۆكا – جىلىنا 600 %. ۇلىبريتانيادا 2016 جىلى مەملەكەت قارىزدىڭ جيىنتىق بورىشىنا 100% دەپ شەكتەۋ قويدى (قازاقستانداعى «قازفينتەح» تە سونى ۇسىنىپ وتىر). ءدال وسىنداي شەكتەۋلەر چەحيادا (2016 جىلدان باستاپ) جانە لاتۆيادا (2013 جىلدان باستاپ) بار. رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى بورىشتىڭ ەڭ جوعارى مولشەرىن 150% كولەمىندە شەكتەۋدى جوسپارلاپ وتىر.
اتالعان ەلدەردىڭ بارلىعىندا قارجىلىق- تەحنولوگيالىق سەكتور دامىپ جاتىر, بىراق جاعىمسىز حالىقارالىق تاجىريبە دە جوق ەمەس. ماسەلەن, گرۋزيادا قارجىلىق-تەحنولوگيالىق سەكتور 2014 جىلدان 2016 جىلعا دەيىن ەسەلەپ ءوستى, بىراق 2017 جىلى ەلدىڭ جاڭا ۇكىمەتى ەشبىر ەسكەرتۋسىز ءتيىمدى پايىزدىق ستاۆكانى 100% كولەمىندە شەكتەپ قويدى. بۇل كوپتەگەن قارجىلىق-تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ بانكروتقا ۇشىراۋىنا سەبەپ بولدى جانە قارجىلىق-تەحنولوگيالىق سەكتور ەلدە ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەمەي قالدى, ءسويتىپ ەلدەگى وسى سالانىڭ دامۋىن بىرنەشە جىلعا كەرى شەگەرىپ تاستادى.
– دامىعان ەلدەردىڭ زاڭ شىعارۋشىلارى باسقا مەملەكەتتەردىڭ تابىستى تاجىريبەسىن قولدانىپ, سول جولدان قينالماي وتەدى. ءبىز دە شەت مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ, سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇزدىگىن پايدالانىپ, بىرتە-بىرتە وزىمىزدە ەنگىزۋىمىزگە بولادى, ويتكەنى ويىن ەرەجەلەرىنىڭ بىردەن وزگەرۋى قارجى نارىعىنداعى سەنىمدى قۇرتادى,– دەيدى ID Finance حالىقارالىق قارجىلىق-تەحنولوگيالىق توپتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بوريس باتين. قازاقستان حالقىنىڭ 20%-ى ءۇشىن كلاسسيكالىق بانك نەسيەلەرى قولجەتىمسىز. ال ونلاين-نەسيە سەكتورىنا قولداۋ جاسالماسا, حالىقتى قينالعان ساتتە الا قوياتىن سوڭعى زاڭدى قارجىسىنان ايىرۋىمىز مۇمكىن.
داۋلەت جاقسىلىقوۆ
«ونلاين فينانس» جشس تاپسىرىسى بويىنشا جاريالاندى
