جۇلدىزدى جيىرما كۇن. ونىنشى كۇن (5 جەلتوقسان): عىلىم

بۇگىنگى تاڭدا جان-جاقتى دامىعان عىلىمسىز وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى جالپىعا بىردەي اقيقات. نۇرسۇلتان نازارباەۆ. زەردەلى  زەرتتەۋ – ەل يگىلىگى قازاقستان عىلىمىنىڭ اسقار تاۋى قانىش ساتباەۆتىڭ ۇلكەن ءبىر ارمانى – قاراعاندىدا عىلىمنىڭ اكادەميالىق ورتالىعىن قۇرۋ ەدى. سول ءۇشىن حيميا-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن قالاپ كەتتى. وندا تالانتتى ءىزباسارى ەۆنەي بوكەتوۆ ورتالىق قازاقستان ايماعىندا العاشقى ىرگەلى عىلىمي مەكتەپ قالىپتاستىردى. ودان سوڭ ورگانيكالىق سينتەز جانە كومىر, ەڭبەك گيگيەناسى جانە كاسىبي اۋرۋلار, «فيتوحيميا» ينستيتۋتتارى ىرگە كوتەرىپ, ءوڭىر ءوندىرىس­تىڭ عانا جۇرەگى ەمەس, عىلىم مەن ءبىلىمى دامىعان ەلىمىزدىڭ ەكىنشى شاڭىراعىنا اينالدى. سول كەزدە جۇمىسى داۋىرلەپ تۇرعان «قاراعان­دى­كومىر» بىرلەستىگىنىڭ شاحتالارى مەن كەنىشتەرى, مەتال­لۋرگيا كومبيناتىنىڭ كوكس-حيميا ءوندىرى­سى, جا­ڭا­دان اشىلعان شۇباركول مەن مايكۇبى ەنەر­­گەتيكالىق وتىن كەشەندەرى عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتا ءتۇسۋدى تالاپ ەتتى. ءبىزدىڭ ينستيتۋت وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋدى قولعا الىپ, مىنەكي, شيرەك عاسىردان استام جالعاستىرىپ كەلەدى. بۇل ۋاقىت ارالىعىندا ايماق كومىر كەنى كوزدەرىنىڭ حيميالىق-تەحنولوگيالىق باعاسى, ءتۇرلى حيميا­لىق ۇدەرىستەگى رەاكتسيالىق قابىلەتى زەرتتەلدى, كاتاليزدىك گيدروگەنيزاتسيانىڭ, توتىعۋ دەسترۋك­تسيا­سىنىڭ, كومىردى حيميالىق تۇرلەندىرۋ مەن ونىڭ قۇرامىنداعى گۋميندىك زاتتاردىڭ حيميا­سىنىڭ ىرگەلى نەگىزدەرى جاسالدى. سونداي-اق, كومىردى وڭدەۋ ونىمدەرىنەن جاڭا باعالى ورگاني­كالىق زاتتار شىعارۋدان الىنعان ونىمدەردى حالىق شارۋاشىلىعىنا قولدانۋ اياسىن ارتتىرۋ جونىندە عىلىمي ىرگەتاس قالاندى. تابيعي رەسۋرستاردى كەشەندى پايدالانۋدىڭ , قورشاعان ورتانى لاستانۋدان قورعاۋدىڭ, كومىر شيكىزاتى­نان قالدىعى از وندىرىستەر جاساۋدىڭ جولدارى قالىپتاستى. وبلىستىڭ جەتەكشى كاسىپورىندارى ينستي­تۋ­ت­ىمىزدىڭ وندىرىستىك حيميا سالاسىنداعى ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەرىنە زەر سالىپ وتى­را­دى. وسىعان سايكەس ءوزارا بايلانىس تامىرى تەرەڭ. ماسەلەن, ەۋرازيا ونەركاسىپ قاۋىم­داس­تىعى شۇباركول كومىرىن گيدروگەنيزاتسيالاۋ ءجو­نىن­دەگى جۇمىسقا ىقىلاس ءبىلدىرىپ, عالىم­دارى­مىز تاپسىرىستى ورىنداپ شىقتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ وبلىسقا جۇمىس ساپارلارىنىڭ بىرىندە ينستيتۋتتا بولىپ, جاڭا, جوعارى ءتيىمدى بيولوگيالىق بەلسەندى قوسىندىلار جاساۋدىڭ ىرگەلى نەگىزدەرى جونىندەگى عىلىمي ىزدەنىسكە وڭ باعا بەردى. بىزدە ىسىككە قارسى « مەتوتريسسات» دارىلىك پرەپارا­تىن جاساۋعا قولدانىلاتىن 2,4,5,6 –تەترايمينپيلليدين الۋ تەحنولوگياسى, سونداي-اق, تەرەڭ مۇناي ۇڭعىلارىن بۇرعىلاۋدا پايدالاناتىن كومىر-ءسىلتى رەاگەنتى وندىرىسكە ۇلكەن پايدا تيگىزدى. حالكوگەندەر مەن حالكوگەنيدتەر حيميا­سى مەن تەحنولوگياسى جونىندەگى زەرتتەۋلەر عىلىمي جۇرتشىلىق تاراپىنان مويىندالىپ, بىرقاتار مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارىندا قول­دانىلادى. ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ «قازاقستاننىڭ تا­بيعي شيكىزاتىنىڭ نەگىزىندە جاڭا تەحنو­لو­گيا­لىق بەلسەندى زاتتاردى, مەتالل قوسىن­دى­لارىن جانە ولاردىڭ ۋلتراديسپەرستى ۇنتاق­تارىن الۋدىڭ ەلەكترحيميالىق ادىستەرى مەن تەحنولوگيالارى جۇمىستارى ءۇشىن» وتانى­مىز­دىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. بۇرناعى جىلى ۇجىمعا عىلىمداعى بەلسەندى جۇمىسىنىڭ لايىقتى باعاسى رەتىندە «ساپا ءۇشىن حالىقارالىق جۇلدىز» ءجۇل­دەسىنىڭ التىن مەدالى تابىس ەتىلدى. مۇنىڭ ءوزى ينستيتۋت جەتىستىكتەرى الەم عالىمدارىنا ءما­لىمدىگىن ءدا­لەل­دەيدى. «كومىر حيمياسىن دامى­تۋدىڭ جاع­دايى جانە پەرسپەكتيۆالىق باعىت­تارى», «ور­گانيكالىق قوسىلىستاردىڭ مولە­كۋ­لا­لىق سپەك­ترو­سكوپياسى جانە كۆان­تتىق حيميا», «گاز جانە سۇيىق ورتاداعى فيزيكالىق-حيميالىق پروتسەستەر», «ورگانيكالىق سينتەز, ەلەكتروحيميا جانە كاتاليزدىڭ وسى زامانعى پروبلەمالارى»اتتى تا­قى­رىپتاردا وتكەن عى­لىمي فورۋمدارعا قاتىس­قان شەتەلدىك ءارى­پ­تەستەرىمىز ىزدەنىستەرىمىزگە ­زور قىزىعۋشىلىق تانىتتى. بىرەر جىلدان كەيىن ينستيتۋتىمىزدىڭ قۇ­رىلعانىنا 30 جىل تولادى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ عىلىمى حالىقارالىق تالاپ-تالعامعا ساي وركەندەۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوسا ءتۇسۋدى ماقسات ەتكەن عالىمدارىمىز بەن ماماندارىمىز ىرگەلى ىزدەنىستەردى, تەرەڭ زەرتتەۋلەردى جەتىلدىرە بەرۋگە كۇش سالىپ وتىر. ارينە, ولاردىڭ الەم­دىك دەڭگەيدەن كورىنە الۋعا قابىلەت-ءمۇم­كىندىكتەرى جەتكىلىكتى. ءبىر اكادەميك, 10 عىلىم دوكتورى مەن 12 كانديداتىنىڭ قىزمەتى سوعان جۇمىل­عان. قۇرا­مىندا كومىر حيمياسى, پوليمەرلەر حيمياسى, مولەكۋلالىق سپەكتروسكوپيا, ەلەكتر­لىك كاتاليز جانە كۆانتتىق حيميا زەرتحاناسى, قولدانبالى جۇمىستار, اەرويون­دىق زەرتتەۋلەر توبى بار مامانداندىرىلعان جەتەكشى عىلىمي مەكەمە رەتىندە سول بيىكتەن كورىنە بەرۋ باستى ماقسات. زەينوللا مولداحمەتوۆ, ورگانيكالىق سينتەز جانە كومىر حيمياسى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا اكادەميگى. قاراعاندى.   قامقورلىق قاناتتاندىردى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنا وراي,  الماتىدا ەل عالىمدارىمەن ءجۇز­دەسۋىندە عىلىمنىڭ دامۋى جاي­لى جان-جاقتى تالداۋ جاسادى. شى­نىندا عىلىم ەل دامۋىنىڭ  باستى باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل سالا ەلباسى ن.ءا. نازار­باەۆ­تىڭ ۇنەمى نازارىندا. سونىڭ ءبىر دالەلى جوعارىدا ايتقان القالى جيىن دەر ەدىم. پرەزيدەنت 2009 جىلدىڭ 4 قىر­كۇيەگىندە عىلىم ماسەلەلەرى بو­يىن­شا وتكىزىلگەن كەڭەستە نارىق­تىق قا­تى­ناس تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن جانە قازاقستان ەكونومي­كا­سىنىڭ ءبا­سە­كەگە قابىلەتتىلىگىن ارت­تىرۋعا با­عىتتالعان جاڭا ۇلتتىق عىلىمي جۇيەنى قۇرۋعا قاجەتتى قۇقىقتىق نەگىزدەردى قالىپتاستىرۋ تۋرالى مىندەت قويعان بولاتىن. مۇندا «عىلىم تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداۋ قاجەت­تىلىگى تۋرالى ءاڭ­گىمە قوزعالعان ەدى. مىنە, وسىنىڭ ناتيجەسىندە بيىلعى جىلدىڭ با­سىندا  «عىلىم تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداندى. «عىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ نەگىزگى ەرەكشە جاڭالىعى العاش رەت اكىمشىلىك جانە ساراپتامالىق (تازا عىلىمي) قىزمەتتەر جەكە جۇرگىزى­لە­تىن بولادى. ەندىگى جەردە عىلى­مي باعدارلامالار مەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا شەشىمدەردى عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ ءوزى قابىلداي الادى. بۇل ءۇشىن ۇكىمەت جانىنداعى جوعارى عىلىمي-تەح­ني­كالىق كوميسسيانىڭ (جعتك) قىز­مەت اياسى كەڭەيتىلدى, جاڭا قۇرى­لىم­دار – ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس­تەر (ۇعك) جانە مەملەكەتتىك عى­لى­مي تەحنيكالىق ساراپتاما ۇلت­تىق ورتا­لىعى (معتس ۇو) قۇرىلدى. وسى جىلدىڭ ساۋىرىندە رەسپۋبليكا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ءتور­اعا­لىعىمەن جعتك ءماجىلىس ءوت­كى­زىلدى, وندا 2011-2013 جىلدارعا ارنالعان عىلىمدى دامىتۋدىڭ 5 باسىم باعىتى انىقتالدى. رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ قاۋلى­سى­مەن ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەردىڭ قۇ­را­مى بەكىتىلدى. ولارعا ەرەكشە ورىن بەرىلدى, ويتكەنى ولار عىلىمي جوبا­لار­دىڭ كونكۋرستىق سۇرىپ­تاۋىن ءجۇر­گىزىپ, ولاردى جۇزەگە اسى­رۋ تۋ­را­لى سوڭعى شەشىم قا­بىل­دايتىن بولا­دى. باسىم باعىتتارعا سايكەس 35 ءىرى عالىمنان تۇراتىن 5 كەڭەس قۇرىلدى. ولاردىڭ 26-سى وتاندىق, 9-ى شەتەلدىك عالىمدار. مەملەكەتتىك  عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ۇلتتىق ورتا­لىعى ءوز جۇ­مىسىن باستاپ كەتتى. مۇن­دا ساراپ­تامانى وتاندىق جانە شەتەلدىك تاۋەلسىز عالىمدار جۇرگىزەدى. سو­­نى­مەن, عىلىمنىڭ تاعدىرىن عا­لىم­داردىڭ, وسى سالانىڭ جەتەكشى ما­ماندارىنىڭ وزدەرى شەشەتىن بو­لادى. بۇل عىلىمدى باسقارۋ جۇيە­سىن دەموكراتيزاتسيالاۋ جانە ونىڭ كاسى­بي­لىگىن ارتتىرۋداعى وتە ۇلكەن قادام. زاڭنىڭ تۇبەگەيلى ءارى ەلەۋلى ت­ا­عى ءبىر جاڭالىعى عىلىمدى قار­جى­لان­دىرۋدىڭ بازالىق, گرانتتىق, ءجا­نە باعدارلامالىق-ماقساتتىق سياق­تى جا­ڭا فورمالارىنىڭ ەنگىزىلۋى بول­دى. بازالىق قارجىلاندىرۋ مەملەكەتتىك عىلىمي ۇيىمدار مەن جوو ينفراقۇرىلىمىن, كوممۋنالدىق ءتو­لەمدەرىن, اكىمشىلىك شىعىن­دا­رىن قىزمەت كورسەتۋشى قۇرامنىڭ ەڭبەك­اقى­سىن تولەۋگە, اقپاراتتىق قامسىز­دانۋىن, ت.ب. قامتاماسىز ەتۋگە ءمۇم­كىن­دىك بەرەدى.  تەك 2011 جىلى عىلى­مي مەكەمەلەردىڭ بازا­لىق قارجى­لان­دىرۋىنا 2,5 ملرد. تەڭگە قاراس­تى­رىلدى. ال عىلىمي-زەرتتەۋلەر گرانت­تىق جانە باع­دار­لامالىق-ماق­سات­تىق جۇيە بويىنشا قارجىلان­دىرىل­ماق. وسى كۇنى عى­لىمي-زەرت­تەۋ­لەردى گرانتتىق قار­جىلاندىرۋعا بايقاۋ وتكىزۋ بو­يىن­شا تولىق كو­لەم­دەگى جۇمىس باستالدى. بايقاۋعا بەرىلگەن ءوتىنىمدى ءرا­سىم­دەۋ بويىنشا تالاپتار دا جا­ڭار­دى. وتكەن جىلدارمەن سالىس­تىر­عاندا, ءوتىنىمدى راسىمدەۋ بارىن­شا وڭتاي­لان­دىرىلدى. ءوتىنىمدى قا­زاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە بەرۋ وڭاي تالاپ بولا قويماس. دەگەنمەن, ساراپتا­ما­نى تەك وتاندىق عا­لىم­دار عانا ەمەس, شەتەلدىك عا­لىم­دار دا   جاسايتىنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون. گۋمانيتارلىق سا­لا­داعى جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ءمۇد­دە­­لەرى­نە قاتىستى جۇمىستار بويىن­شا ساراپتامانى   تەك قازاقستاندىق عا­لىمدار جۇرگىزەتىنىن اشىپ ايتا كەتۋدى مىندەت سانايمىن.  جوبالار­دى تاڭداۋ كەزىندە باستى مىندەتتەرگە مىنالار الىنادى: عىلىمي جاڭا­لىق, عىلىمي-تەحنيكالىق دەڭگەي, بو­لا­شاقتاعى تيىمدىلىگى, بۇعان دەيىنگى زەرتتەلۋ دارەجەسى, قولدانى­لا­تىن ءادىسناما, كۇتىلەتىن ءناتي­جە­لەر, قار­جى­لاندىرىلۋ كولەمىنىڭ ەكونو­مي­كالىق نەگىزدەمەسى, ماتە­ريال­دىق-تەح­نيكالىق قامتاماسىز ەتىلۋى. قازىرگى كەزدە عىلىمي ۇيىمدار, جوو جانە جەكە تۇلعالاردان 2 مىڭ­نان استام ءوتىنىم ءتۇسىپ وتىر. باي­قاۋعا عىلىمي ۇيىمدارمەن قاتار جەكەلەگەن عالىمدار دا, ۇجىمدار دا قاتىسا الادى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە 2011 جىلعا گرانتتىق قار­جىلاندىرۋعا 5 ملرد. تەڭگە ءبو­لىن­گەنىن دە ايتا كەتسەم دەيمىن. جالپى العاندا, عىلىمدى قار­جى­­­لاندىرۋ ۇزدىكسىز ءوسىپ كەلەدى: 2011 جى­لى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى قارجى­لان­دىرۋدىڭ جالپى كولەمى 28,8 ميلرد. تەڭگە, ال 2012 جىلى بيۋدجەت جو­باسىندا 41,8 ملرد. تەڭگەنى قۇراماق. زاڭدا كورسەتىلگەندەي, جوو عى­لى­مي جانە يننوۆاتسيالىق قىز­مەت­تەر­مەن دە اينالىسا الادى. ەل ءۇشىن جا­ڭا قۇرىلىم بولىپ تابى­لاتىن زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى  عى­لىمي قىز­مەت­كە قاجەتتى مامان­داردى دايىنداۋ مەن يننوۆا­تسيا­لىق ەكونوميكانى جەتىلدىرۋ ورىندارىنا اينالماق. باقتىباي قاسىمبەكوۆ, ءبىلىم جانە عىلىم  مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى   اگرارلىق عىلىم العا باستى قازاق اگرارلىق عىلىمىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى باستى جەتىستىكتەرى جايىندا ايتار بولساق, قازىر «قاز­اگ­رويننوۆاتسيا» اق قۇرامىندا 43 ۇيىم, ياعني 23 عىلى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, 6 مامان­دان­دىرىلعان ورتالىق جانە 14 تاجىريبە شارۋاشى­لى­عى بار. ولاردىڭ قىزمەتى عىلىمي يدەيانىڭ تۋىن­داۋى­نان باستاپ, وندىرىسكە ەنگىزۋگە دەيىنگى ارا­لىقتى قامتيدى. قولدانبالى زەرتتەۋلەردىڭ ءۇش جىلدىق باعدار­لا­ماسى  2009 جىلى باستالعان بولاتىن. ءبىز وسى باعدار­لا­مانىڭ ەكىنشى جىلىن تابىسپەن اياقتادىق. باع­دار­لاماعا وسىمدىك شارۋاشىلىعى, مال شارۋا­شى­لىعى, تابيعات رەسۋرستارىن باسقارۋ جانە اگرو­ونەركاسىپ كەشەنى ەكونوميكاسى سالالارىنداعى 36 عىلىمي جوبا بويىنشا 32 عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمى قاتىسىپ وتىر. بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ءوسىم­دىك شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر ءنا­تي­جە­سىندە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى 51 جاڭا سورتتى سى­ناقتان وتكىزدى. بۇل 2009 جىلدىڭ دەڭگەيىمەن سا­لىستىرعاندا 45% جوعارى. تەك 2010 جىلدىڭ وزىندە عانا ءبىز زياتكەرلىك مەن­شىككە ارنالعان   66 يننوۆاتسيالىق, 11 ونەر­تاپ­قىش­تىق جانە 54 سەلەكتسيالىق جەتىستىككە پاتەنت الدىق. 2011 جىلى اگرارلىق عىلىمنىڭ بيۋدجەتى 6,0 ملرد. تەڭگەدەن جوعارى بولسا, كەلەسى جىلداردا مەملەكەت قولداۋىمەن عىلىم سالاسىنا «قازاگروين­نوۆاتسيا» اق ارقىلى 2014 جىلعا دەيىن جىل سايىن 6,5 ملرد. تەڭگە بولىنەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. عىلىمي قىزمەتكەرلەردى تۇرعىن ۇيمەن قام­تا­ماسىز ەتۋ دە ءوز شەشىمىن تابۋدا. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اگرارلىق عىلىم العا باسىپ, الەمدىك دامۋ جولىنا بەت الىپ كەلەدى. سامات بايماحانوۆ,  «قازاگرويننوۆاتسيا» اق ءباسپاسوز حاتشىسى.   دەرەك پەن دايەك * 2011 جىلعى اقپاندا «عىلىم تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. * بيوتەحنولوگيا, فيتوحيميا, نانوتەحنولوگيا سالاسىنداعى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بىرقاتار ماڭىزدى ناتيجەلەرگە قول جەتتى,  وتاندىق موبيلدىك كومپيۋتەرلەردى,  A/H1N1 شوشقا تۇ­ماۋىنا قارسى ۆاكتسينالار, نانوتەحنولوگيالار نەگىزىندە تۋبەركۋلەز جانە  ايۆ جۇقپالى اۋرۋلار قۇرتىنا قارسى جاڭا پرەپاراتتار; جۇرەك قان تامىرلارى اۋرۋلارى (اتەروليد) ءۇشىن جاڭا فيتوپرەپارات جاسالدى.  مۇنايدى قايتا وڭدەۋ جاڭا اسا ءتيىمدى  كاتاليزاتورلاردى الۋ تەح­نو­لوگياسى ازىرلەندى. * دتس-60 اۋىر يوندارىن ۇدەتكىش بازاسىندا عىلىمي-زەرتتەۋ كەشەنى قۇرىلدى. * پروفەسسور ۋ.ومىرباەۆ اتاقتى جاپون ماتەماتيگى م.ناگاتانىڭ ەسەبىن شەشتى جانە ول ءۇشىن امە­ري­كالىق ماتەماتيكا قوعامىنىڭ سىيلىعىنا يە بولدى. * اكادەميك سەرعازى ادەكەنوۆ باستاعان عالىمدار قاتەرلى ىسىككە قارسى قولداناتىن «ارگلابين» ءدارىسىن وندىرىسكە ەنگىزدى. * گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىندا «ءما­دەني مۇرا» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە وتاندىق جانە الەمدىك عىلىمي ويلاۋ, مادەنيەت جانە ادەبيەت باسىلىمدارىنىڭ سەريالارى ازىرلەندى, «تۇرىك اكادەمياسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلدى. * جالپى, تۇرىك مۇراجايى جانە تۇرىك كىتاپحاناسى, عىلىم ورداسى اشىلدى. * «2007-2009 جىلدارعا ارنالعان عىلىم سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق» عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 92 بىرلەسكەن جوبا ورىندالدى, 2011 جىلى 27 حالىقارالىق جوبا ورىندالۋ ۇستىندە. * 2011-2013 جىلدارعا ارنالعان عىلىمدى دامى­تۋ­د­ىڭ 5 باسىم باعىتى انىقتالدى. ولار -  ەنەر­گە­تيكا; شيكىزات جانە ونىمدەردى تەرەڭ وڭدەۋ;  اق­پاراتتىق جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار; ءومىر تۋرالى عىلىم;  ەلدىڭ زياتكەرلىك الەۋەتى. * عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ بازالىق, گرانتتىق جانە باعدارلامالىق جاڭا نىسان­دارى ەنگىزىلدى. * عىلىمدى قارجىلاندىرۋ 2012 جىلعى جوبادا 41,8 ميلليارد تەڭگە دەپ بەلگىلەنگەن. 2014 جىلى ءجىو-نەن عىلىمي زەرتتەۋلەرگە ورتا ەسەپپەن 1 % جۇمساۋ كوزدەلىپ وتىر.   تالاپقا تالعام تارازى بيىل تابيعات جومارتتىق جا­سادى, قوستاناي وبلىسى 8 ميلليون توننادان اسا استىق جيناپ ال­دى. ال ءبىزدىڭ «زارەچنىي» شارۋا­شى­لىعى گەكتار ءتۇسىمىن 37 تسەنتنەرگە جەتكىزدىك. وبلىستا بۇرىن-سوڭدى گەكتار ءتۇسىمى مۇنداي كور­سەت­كىشكە جەتكەن ەمەس. مۇنىڭ سىرى ءوزىم كوپ جىلدان بەرى اي­نا­لىسىپ ءجۇر­گەن ىلعال ساقتاۋ تەح­نو­لوگياسىندا بولاتىن. بيىل وسى تەحنولوگيانى بۇرناعى جىل­دار­عا قاراعاندا ءبول­شەك­تەمەي, عىلىمي قاعيدالاردىڭ بارلىعىن ساقتاي وتىرىپ, تۇتاس پايدا­لان­دىق. ءيا, بۇل عىلىمي ەڭبەك ءبىر جىل­دىڭ جەمىسى ەمەس. جەر وڭدەۋدىڭ ءوزىم جاساعان جاڭا تاسىلىنە ينتەل­لەكتۋالدىق مەنشىك جونىندەگى ۇلت­تىق كوميتەتتەن ءتورت پاتەنت ال­عان­مىن. ولاردىڭ باعالاعانىنا ري­زا­مىن. مەن بۇل ەڭبەگىمنىڭ باعال­ا­نۋ­مەن قاتار, وسى جۇلدە ارقىلى جاڭا تەحنولوگيانىڭ ەلىمىزدە ناسيحا­ت­تا­لاتىنىنا قۋاندىم. بۇل تەحنولوگيا قازىر استىق دەرجاۆالارى – كا­نادالىق, ارگەنتينالىق, اۆسترا­ليا­لىق عالىمدار مەن ديقاندار تاراپىنان مويىندالعان. الەمدىك ستاندارتقا ساي كەلەدى. قازاق­ستان­دىق تەحنولوگيا تۋرالى مەنىڭ ەڭ­بەكتەرىم اۆستراليا مەن كانادادا اعىلشىن تىلىندە باسىلىپ شىقتى. بۇگىنگە دەيىن 150-دەن اسا ماقالا جازىپپىن, ەكى كىتاپتى وسى سالاعا ارنادىم. ادامزات سوقانى ويلاپ تاپقالى جەردىڭ قىرتىسىن اۋدارىپ, توپى­راق­تىڭ قۇنارىن قۇرتۋمەن كەلەدى. قازاقستاندا تىڭ كوتەرىلگەلى 50 جىل ىشىندە توپىراقتاعى ورگاني­كا­لىق زاتتاردىڭ 30 پايىزىن جو­يىپ جىبەردىك. توپىراقتا 7-8 پا­يىز ورگانيكالىق زاتتار بولادى, قازىر ونىڭ مولشەرى 4-5 پايىزدان اسپايدى. جەر بەتىندەگى 1 سانتيمەتر قاراشىرىك قالىپتاسۋى ءۇشىن جارتى عاسىر ۋاقىت كەرەك. ول قا­لاي پايدا بولادى؟ وسىمدىكتىڭ سا­با­عى, جاپىراعى, تامىرى ورنىندا قالىپ, ءشىرىپ, جەر استىنداعى ءتۇرلى ميكروورگانيزمدەرمەن ءوزارا ارە­كەت­تەسكەندە قالىپتاسادى. ءبىز, ادام­دار, سوقامەن توپىراقتى بىرنەشە سانتيمەتر تەرەڭدىكتە اۋدا­رىپ تاستاعاندا, ونداعى ءتىرى ور­گا­نيزمنىڭ بارلىعى دا جەردىڭ, كۇن­نىڭ اسەرىنەن جويىلىپ كەتەدى. ال توپىراق سول ءتىرى ورگانيزمدەردىڭ ارقاسىندا توپىراق بولىپ تۇر. سو­قا­نى ادامزات وركەنيەتىنىڭ كورىنىسى دەپ قابىلدادىق. ال 1850 جىلى چارلز دارۆين: «ادام سوقانى وي­لاپ تاپتى, بىراق توپىراقتى سوقا قوپسىتا ما, قۇرت-قۇمىرسقا قوپ­سى­تا ما, ونى ءالى ءومىر كورسەتەر» دەگەن ەكەن. سول ءدارۆيننىڭ ايت­قا­نى دۇرىس. جەردىڭ قىرتىسىنىڭ استاڭ-كەستەڭىن شىعارعاندىقتان دا ول «ازىپ» بارادى. مەن ىلعال ساقتاۋ تەحنو­لو­گيا­سىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سوقانىڭ ءبىر تىسىندەي عانا, ءوزى جۇقا, تۇم­سى­عى ۇشكىر قۇرال ويلاپ تاپتىم. ول «سوشنيك» دەپ اتالادى. وسى قۇ­رال­دى سەيالكەگە تىركەپ, جەردى تە­رەڭ­دىگى 2 سانتيمەتردەن اسپايتىن ەتىپ, ىرەپ سىزىپ, وعان ءدان تاستاپ وتى­رادى. سوندا توپىراقتىڭ فلو­راسى بۇزىل­ماي, ەرتەڭ وسەتىن بي­داي­عا, باسقا دا داقىلعا كەرەكتى ازىق­تىڭ بارلىعى دا توپىراقتىڭ وزىندە قالادى. قايتالاپ ايتايىن, ەڭ باستىسى – توپىراقتىڭ قۇنارىن وزىندە قال­دىرۋ بولماق. بۇرىن ديقاندار مەن ماماندار اراسىندا جەردەن قانشا مول ءونىم الساڭ, جەر سونشا ازادى, وعان ۇستەمە مينەرالدىق تىڭايت­قىش­تار بەرۋ كەرەك دەگەن تۇسىنىك بار ەدى. ال جەردى ىلعال ساقتاۋ تەح­نولوگياسىمەن وڭدەگەندە جىل بويى توپىراق وسىمدىك قالدىق­تارى­مەن جابۋلى جاتادى. ول قال­دىق­تاردىڭ بارلىعى دا جاۋىن-شاشىن جانە ميكروورگانيزمدەر ارەكەتىمەن قاراشىرىككە اينالىپ, توپىراقتى ورگانيكالىق زاتتارمەن بايىتا تۇسەدى. قىسقاسىن ايتقان­دا, دايىن تىڭايتقىشقا اينالادى. ول وسى جەردەن ورىپ العان اس­تىق­تى وسىرگەن قۇناردىڭ بارلىعىن دا قايتادان ورنىنا كەلتىرەدى. سوندا مىناداي تۇسىنىك شىعادى. كۇزدە بىتىك استىق ورعان سايىن, توپىراق ازبايدى, قايتا قۇنارلى بولا تۇسە­دى. ويتكەنى, جاقسى وسكەن استىقتىڭ توپىراقتا قالاتىن ساباعى مەن جا­پىراعى, تامىرى دا مىقتى, توپى­راق بۇرىنعىداي توزۋدىڭ ورنىنا ورگا­نيكالىق زاتتارمەن قۇنارلانا تۇسە­دى. مەن اۋزىم تىنباي ايتىپ جۇرگەن ىلعال ساقتاۋ نەمەسە نولدىك تەح­نو­لوگيانىڭ بار سىرى وسى عانا. بۇل تەحنولوگيانىڭ باستى ار­تىق­شىلىعى-حيميالىق تىڭايت­قىش­­تاردى كەرەك ەتپەيدى. سون­دىق­تان توپىراق حيميامەن لاستان­باي­دى. ال ونداي جەرگە ەككەن بيداي­دىڭ ساپاسى دا جوعارى. ءبىزدىڭ وندىرگەن بيدا­يى­مىز حالىقارالىق كورمەلەردە ەكو­لو­گيالىق تازالى­عى­مەن, ساپا­سىمەن جوعارى باعالا­نىپ ءجۇر. قۇنارلى توپىراق – سا­پا­لى ازىق. ول حالقى­مىز­دىڭ, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ دەنساۋ­لىق كەپىلى دەگەن ءسوز. جاقىندا اۋىلشارۋاشىلىعى قىز­مەتكەرلەرىنىڭ فورۋمىندا ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەۋدەمە التىن جۇلدىز تاقتى–قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك ەرى اتان­دىم. سول جولى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى مەنىڭ ىلعال ساق­تاۋ تەحنو­لوگياسىن جۇزە­گە اسىر­عانىمدى دا ايتا كەتتى. قوس­تانايعا كەلگەن ساپارىندا ەل­با­سىعا وسى تەحنولوگيا تۋرالى جار­تى ساعاتتاي اڭگىمەلەپ بەرگەنىمدە, ول كىسى ءسوزىمدى بولمەي تىڭ­داعان ەدى. وزىق عىلىمي تەحنولوگيا ەلىمىز ديقاندارىنىڭ كا­دەسىنە جاراسا, ازىق-ت ۇلىك مول­شى­لى­عىنا مۇ­رىندىق بولسا مەنىڭ ماقساتىم­نىڭ ورىندالعانى. ۆالەنتين دۆۋرەچەنسكي, «زارەچنىي» عىلىمي-تاجىريبە ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى. قوستاناي وبلىسى, قوستاناي اۋدانى.   دارىندىلار تارتۋى جاس ۇرپاقتى زەردەلى زەرتتەۋلەرگە باۋليمىز. ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ قاشاندا جاس ۇر­پاق­تىڭ ءبىلىمدى دە, بىلىكتى بولۋى ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتى جاساپ كەلە جاتقانى ءمالىم. سونداي قامقورلىقتىڭ ءبىرىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ «دارىن» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراك­تي­كا­لىق ورتالىعىنا جاساپ كەلە جاتىر. ون جىلدان اسا ۋاقىتتان بەرى جۇزدەگەن تالانتتى جاستار وزدەرىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارىمەن وتاندىق جانە حا­لىقارالىق وليمپيادالارعا, عى­لى­مي جوبالارعا قاتىسىپ, ەلى­مىز­دىڭ ابىرويىن اسىرۋدا. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىل­دى­عى­نا تارتار تارتۋى رەتىندە ارى­عا بارماي, بيىلعى جىلى جۇزدەن جۇيرىكتەر اراسىندا وتكەن حا­لىق­ارالىق وليمپيادالاردا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ عىلىمي-زەرت­تەۋ ەڭبەكتەرى بويىنشا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنە توقتا­لار بولسام, سونىڭ وزىنەن-اق كوپ نارسەنى اڭعارۋعا بولادى. مىسا­لى, ماسكەۋدە وتكەن حالىقارالىق مەندەلەەۆ وليمپياداسىنا قا­تىس­قان وقۋشىلاردىڭ بىرەۋى ال­تىن, بەسەۋى كۇمىس, ۇشەۋى قولا مەدال السا, رۋمىنيادا ماتەماتيكادان وتكەن بالكان وليم­پيا­دا­سىندا ءبىر وقۋشى التىن, ۇشەۋى كۇ­مىس, ەكەۋى قولا مەدالعا يە بول­دى. ال حيميا پانىنەن ءتۇر­كيا­نىڭ انكارا قالاسىندا بول­عان ءبىلىم سايىسىنا قاتىسقان ءۇش ۇمىتكەردىڭ ءبىرى التىن, ەكىنشىسى كۇمىس, ءۇشىنشىسى قولا مەدال­دار­دى ومىراۋىنا تاقتى. سول سەكىلدى بانگ­كوك قالاسىندا فيزيكادان ءوت­كەن حالىقارالىق وليمپياداعا بار­عان بەس وقۋشىنىڭ ۇشەۋى ال­تىن, بىرەۋى كۇمىس, بىرەۋى قولا مەدال الىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ ءمار­تەبەسىن اسپان­دات­تى. بۇل سەكىلدى جەتىستىكتەرىمىز ونداپ ەمەس, ءجۇز­دەپ سانالادى. مەن مۇنىڭ ءبارىن تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنا وقۋشىلاردىڭ تارتقان تارتۋى دەپ بىلەمىن. شولپان قيراباەۆا,  «دارىن» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى.   تاۋەلسىزدىك جەمىسى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعىنىڭ قارساڭىندا مەن ەرەكشە ءبىر جاقسىلىقتى اتاپ ايتسام دەيمىن. ول قازاق ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادە­مياسىنىڭ ىرگە بەكىتكەنى ەدى. بۇل عىلىم وردا­سىنىڭ نەگىزىن ايتۋلى عالىم ومىربەك جولداسبەكوۆ قالاسا, قازىرگى جەتەكشىسى ەلگە تانىمال ازامات, بەلگىلى وقىمىستى باقىتجان جۇماعۇلوۆ. بۇل اكادەميا تاۋەلسىزدىكپەن تۇيدەي قۇرداس. سەبەبى, ءبىزدىڭ اكادەميانىڭ قۇرىلعانىنا دا جيىرما جىل تولىپ وتىر. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە عالىمدارىمىز بەس عىلىمي جاڭالىق اشىپ, جۇزدەن اسا زەرتتەۋلەرىنە پاتەنت الدى. جالپى عىلىمي جەتىستىكتەر عالىمداردىڭ سانىمەن ەمەس, اشقان جاڭالىعى, ونىڭ حالىققا تيگىزگەن پايداسىمەن ولشەنەتىنى بەلگىلى. ءبىز العان پاتەنتتەر قانداي دەگەن سۇراققا كەلەتىن بولساق, ول كۇن مەن جەل قۋاتىن پايدالانۋ, مۇناي ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, سۋدان دا مول پايدا تابۋعا بولاتىنىن دايەكتەۋ بولىپ ەسەپتەلەدى. قازىر  تابيعاتتى تازا ساقتاۋ ءۇشىن كۇن مەن جەل, سۋ قۋاتىنىڭ تيىمدىلىگى ارتىپ وتىر. بۇل ارقىلى مۇناي قۋاتىن پايدا­لانۋدى قىسقارتۋدى ۇسىنۋ­دامىز. بىزگە ەڭ قاجەتى تابيعات انانىڭ تازالىعىن ساقتاۋ. وسىدان ەلۋ جىل بۇرىن ءبىر توننا مۇنايدى شىعارۋ ءۇشىن سول مۇنايدىڭ 1 كيلو قۋاتى جۇمسالاتىن. قازىر 1 توننا مۇناي الۋ ءۇشىن 1 توننا مۇناي جۇمسايتىن بولدىق. بارا-بارا مۇنداي شىعىنمەن مۇنايدىڭ پايدا­سىنان زيانى كوپ بولاتىنى ءسوزسىز. سەبەبى, وعان كەتەتىن شىعىن ارتىپ, اۋانى لاستاي بەرەتىن بولادى. ءبىز وسىنى ءتيىستى ورىنداردىڭ الدىنا ماسەلە ەتىپ قويۋدامىز. بولاشاقتا جۇزدەگەن پاتەنتتەرىمىز وندىرىسكە ەنىپ, ىسكە اسىپ جاتسا, مول پايداعا كەنەلەر ەدىك. مۇنى لاۋازىمدى ازاماتتار, قارجى بولەتىن ورىندار ءبىلۋى كەرەك. وسىنداي قامقورلىقتى ءبىزدىڭ بەس جاڭالىق پەن 100 پاتەنت كۇتىپ جاتقانىن ايتا كەتسەم دەيمىن. تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىم, مۇناي الۋ ءىسى بەس مىڭ مەترگە دەيىن تەرەڭدەپ بارا جاتىر. وسى تەرەڭدىكتەگى قويۋ مۇنايدى شىعارۋ ءۇشىن جىلى سۋ, جىلى اۋا, قىشقىل ايدايدى. سوندا عانا بارىپ, مۇناي جەر بەتىنە شىعادى. ءبىز وسىنداي قىرۋار قارجىنى ۇنەمدەۋدىڭ جولىن ۇسىنىپ وتىرمىز. ول بىلاي: ادام وكپەمەن قالاي دەمالسا, جەر دە سولاي دەمالادى. ونىڭ دا وزىندىك زاڭدىلىعى بار. ەگەر قىسىلىپ دەم شىعارعاندا ىشىندەگى مۇناي, سۋ, گاز بولسىن – ءبارى سىرتقا شىعادى. ال اۋانى ىشكە تارت­قاندا جىلى سۋ, جىلى اۋا, قىشقىل قۇيساڭ دا مۇناي شىقپايدى. ءبىز جوعارىدا اشقان جاڭا­لىعىمىزدى وندىرىسكە ەنگىزەر بولساق, قۋاتتى كەم جۇمسار ەدىك. ارينە, بۇل جاڭالىعىمىزدىڭ ارنايى پاتەنتى قولىمىزدا تۇر. بولاشاقتا ىسكە اسادى دەگەن سەنىمدەمىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىزدىڭ ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميا اشقان جاڭالىقتار وسى كۇندەرى كوپتەگەن الەم وقىمىستىلارىنىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر. ءنادىر ءنادىروۆ,  اكادەميك.       تىڭ قادامدار جاسالۋدا ادام دەنساۋلىعىنان ارتىق ەشتەڭە جوق ەكەنى بەلگىلى. تاۋەل­سىزدىك جىلدارىندا وسى سالاعا زور ءمان بەرىلىپ وتىرعانىنا كوپ­تەگەن مىسالدار كەلتىرۋگە بولا­دى. اسىرەسە, عىلىم سالاسىنداعى تىڭ وزگەرىستەر سونىڭ دالەلى دەپ ويلايمىز. قازىر ەلىمىزدىڭ مەديتسينا سالاسىندا جۇرگەن عالىم­دار 400-دەن اسا عىلىمي تالداۋلار جاساپ, سونىڭ 123-ءى ءوز ءناتي­جەسىن بەرىپ وتىر. مۇنداي يگى ىستەردى دامىتۋ ەلباسى بەكىتكەن «سالاماتتى قازاقستان» باعدار­لا­ماسىندا دا دايەكتەلگەن ەدى. عىلىم جەتىستەرىن ءتيىمدى پايدالانا الساق, ادام دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا بولاتىنىن كورىپ وتىرمىز. بۇعان وتانىمىزداعى تۋبەركۋلەز, ۆيچ/سپيد كەسەل­دەرى­نىڭ ازايا باستاعانى دالەل بولا الادى. سول سەكىلدى عىلىمدا دايەكتەلگەن جوبا بويىنشا ادام اعزالارىن اۋىستىرۋ جۇمىسى دا جاقسى ورىندالىپ كەلەدى. ۇلت­تىق كارديولوگيالىق عىلىمي ور­تا­لىق­تا جۇرەككە وتا جاساۋ دا وڭ ءنا­تيجە بەرۋدە. كوز اۋرۋلارى عىلىمي زەرت­تەۋ ينستيتۋتىندا ادام جانا­رى­نا وپەراتسيا جاساۋ­دىڭ جاڭا جولدارى اشىلىپ, ول مىڭداعان ادامداردىڭ جانارىنا جارىق ساۋلە سىيلاپ وتىر. عا­لىم­دارى­مىزدىڭ ەرەكشە ءىز­دە­نى­سىنىڭ ءناتي­جە­سىندە قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا قول­داناتىن «ارگلابين» ەنگىزىلدى. 2014 جىلى وتاندىق ءدارى ءوندىرۋدى 50 پايىزعا كوتەرۋ جوسپارلانۋدا. قازىر ەل عالىمدارى تورتكۇل دۇنيەدەگى مەديتسينالىق مەكەمەلەرمەن تىعىز قارىم-قا­تى­ناس جاساپ, اتاقتى وقىمىس­تى­لارمەن پىكىر الماسۋدى جاقسى جولعا قويدى. ارينە, زامان ءوز­گەر­گەن سايىن عىلىم دا العا دا­مىپ كەلەدى. سونىڭ باستىسى, ادام دەنساۋلىعىنا قاتىستى عى­لى­مي زەرتتەۋلەردى جەتىلدىرۋ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابىنا اينالۋدا. بۇل ىستە قازاق عالىم­دارى ەرەكشە ىنتا تانىتىپ وتىر. ولاردىڭ اشقان جاڭا­لىق­تارى, وندىرىسكە ەنگىزگەن دارىلەرى قازىر ۇلكەن سۇرانىسقا يە. ءبىز قازىر بۇرىنعىداي ەمەس, تاۋەلسىز­د­ىكتىڭ ارقاسىندا وزىندىك ىزدەنىستەرىمىزدى دامىتۋ ماقساتىندا ءوز­گە ەل عالىمدارىمەن دە بايل­انىس جاساۋعا ۇمتىلۋدامىز. ادام دەن­ساۋلىعىن جاقسارتۋ جولىنداعى عىلىمدا شەكارا بولمايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا جاقسى عى­لىمي جەتىستىكتەردى ءوز وتانى­مىز­عا الدىرىپ, سونى ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزگە ساي قولدانىسقا ەنگىزىپ كەلەمىز. الما سىزدىقوۆا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى عىلىم جانە ادام رەسۋرستارى دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.   جاستار ىزدەنىس ۇستىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ الداعى كۇنى عالىمدارمەن ديدارلاسقاندا جاستاردىڭ عى­لىم­­عا دەن قويا باستاعانىن ايتىپ, ولار­عا زور ءۇمىت ارتقان ەدى. شى­نىن­دا سوڭعى جىلدارى عىلىم ادامدارى قارتايىپ بارا جاتىر دەگەن اڭگىمەلەردى ءجيى ەستيمىز. ءايت­سە دە دۇنيەنىڭ تەگەرشىگى عى­لىم­دا جاتقانىن كىم دە بولسا جوق­قا شىعارمايدى. عىلىمي نەگىزى مىقتى قالانعان جۇمىستىڭ باياندى بولاتىنىن قوعام دامۋى كورسەتىپ وتىر. مەن دە سوڭعى جىل­دارى ەكونوميكالىق عىلىمي زەردەلەۋلەرگە دەن قويىپ ءجۇرمىن. عىلىم مەن ءبىلىمدى ۇشتاستىرۋ قاشاندا ناتيجەلى بولادى. بۇعان ەلباسىنىڭ «بولاشاق» باعدار­لا­ما­سىمەن جاپونياداعى توكاي ۋني­ۆەرسيتەتىندە وقىپ ءجۇرىپ, كوز جەتكىزدىم. ەندى سول العان جوعارى ءبىلىمىمدى, عىلىمي ىزدەنىستەرىمدى وتانىما كەلگەننەن كەيىن جالعاس­تىرۋ ۇستىندەمىن. ەكونوميكا بىردە ورلەپ, كەيدە تومەندەپ وتىرا­تىنى ءمالىم. ال ونى مىزعى­ماستاي عى­لى­مي تۇرعىدان بەكىتۋ وڭاي بولماسا كەرەك. دەگەنمەن, العا بولجام جاساپ, كەلەر كۇننىڭ كەمەلدى ىستەرىنە نەگىز قالاپ وتىرۋ عىلىم جولىندا جۇرگەن ادامداردىڭ باستى مىندەتى دەپ بىلەمىن. جاراتقان يەم قازاقتى بودان­دىقتان قۇتقارىپ, تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزدى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز ءتورت­كۇل دۇنيەگە تانىلدىق. جيىر­ما جىل ىشىندە پرەزي­دەنت­تىڭ دارا سايا­ساتىنىڭ ارقا­سىن­دا اتقارعان جۇمىس ۇشان-تەڭىز. الدا تۇرعان مىندەتتەر دە از ەمەس. سول مىندەتتەردى ورىن­داۋ­عا مەنىڭ زا­- مان­داس­تارىم وتان­شىل­دىق رۋحپەن, سەرگەكتىكپەن ۇلەس قوسۋى ءتيىس دەپ سانايمىن. ازامات تايجانوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ قىزمەتكەرى.   ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن ۇيىمداستىرعان  سۇلەيمەن مامەت.