شارۋالارعا كومەگى كوپ كورپوراتسيا

بۇگىنگى ۋاقىت تالابى مەملە­كەتتىڭ رىنوكقا تىكەلەي ارالاسۋىن كوتەرمەيدى. بۇگىندە ۇكىمەت تە, مەملەكەت تە تىرشىلىگىڭە قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى, ال اركىم ءوزى تالپىنىپ ءومىر ءسۇرۋى شارت. سول سياقتى ءاربىر ۇلكەن كومپانيا, كورپوراتسيالار دا ءوز كۇنىن ءوزى كورۋى كەرەك. بىراق مەملەكەت رى­نوكقا تىكەلەي ارالاسپاسا بول­ماي­تىن جاعدايلار دا كەزدەسەدى. اك­تسياسى ءجۇز پايىز مەملەكەتتىكى سانالاتىن «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق وسى كۇن­دەرى بيداي رىنوگىنداعى نەگىزگى «ويىنشىلاردىڭ» قاتارىندا. ءسوي­تىپ بيداي رىنوگىنا تىكەلەي اسەر ەتىپ ءارى ارالاسىپ وتىر. ەلىمىزدە بيداي رىنوگى نارىق زاڭىن باسشىلىققا الا وتىرىپ جاقسى دامىعان ءارى كوڭىل كونشى­تەر­لىكتەي جۇمىس ىستەپ تۇر. ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلى استىق ەگەتىن جەر 16,6 ميلليون گەكتار بولعان, ونىڭ 14,3 ميلليون گەكتارىنا بيداي ەگىلگەن. اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر ءبىزدىڭ استىقتى استىق ەكسپورتتايتىن ەلدەردىڭ وندى­عى­نا كىرگىزدى. قازاقستان بيدايى جو­عارى ساپاسىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. انىقتاپ ايتساق, ءبىزدىڭ بيدايدىڭ قۇرامىندا 12,5 پايىز پروتەين جانە 23-28 پايىز كلەيكوۆينا بار ەكەن. بۇل ۇننىڭ ساپاسىن جوعا­رى­لاتاتىن فاكتورلار. سوندىقتان الەمدىك رىنوكتاردا ءبىزدىڭ بيداي دا, ۇن دا جوعارى سۇرانىسقا يە. ال ۇندى ەكسپورتتاۋ جونىنەن ەلىمىز كوشباسشى مەملەكەتتەردىڭ ۇشتىگىنە كىرەدى. سوندا استىق رى­نوگىنا, ونىڭ ىشىنە بيداي رىنو­گىنا مەملەكەت نە ءۇشىن ارالاسۋى كەرەك دەگەن زاڭدى ساۋال كولدە­نەڭدەيدى؟ وعان حال-قادەرىمىزشە جاۋاپ بەرىپ كورەيىك. اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى تاۋەكەلى كوپ, ونىڭ ۇستىنە بىرنەشە تابيعات فاكتورلارىنا ءتا­ۋەلدى ءوندىرىس. قۇداي بەتىن اۋلاق قىلسىن, ونداي فاكتورلار بولا قالسا مەملەكەتتىڭ دە, ديقاننىڭ دا قولىنان تۇك كەلمەي قالادى. ول بىرىنشىدەن, قۇرعاقشىلىق. قۇر­­عاقشىلىق ورىن السا, ەككەن استى­عىڭ شىقپاي قالۋى كادىك. شىقسا دا كۇتكەننەن از جينالادى. ال­ىس­قا بارماي-اق, بىلتىرعى جىل­دى الايىق. بىلتىر قۇرعاقشى­لىق­تىڭ زاردابىنان ديقاندار ەگىس دالاسىنان 13 ميلليون توننا اس­تىقتى ارەڭ جيناپ العان. ال بيىل جاڭبىر كوپ جاۋدى. 30 ميلليون تونناعا جۋىق استىق ورىل­دى. ونىڭ 25 ميلليون تونناسى بي­داي. ءيا, اۋا-رايىنىڭ كىرپياز­دى­عىمەن تالاي رەت بەتپە-بەت كەلىپ جۇرگەن ديقانداردىڭ ايى وڭىنان تۋعان­داي. دەسە دە «بىراق» دەگىزەتىن ماسەلەلەر دە بار. رىنوكتا بيداي تونناسىنىڭ كوپتىگى, نە ازدىعى ونىڭ باعاسىنا تاۋەلدى بولماق. بيداي از بولسا – باعا جوعارى, ال كوپ بولسا, باعا تومەندەيدى. بۇل قالىپتى نارىق ۇدەرىسى. بىراق باعانىڭ تومەندەۋى «ەگىننەن ەگىنگە دەيىن» تىرشىلىك قىلاتىن ديقانداردىڭ قالتاسىنا قيىندىق تۇسىرەدى. ەگەر ءىرى كومپانيالار وزدەرىندەگى قوردىڭ ارقا­سىندا ونداي جاعدايلارعا توتەپ بەرىپ, كەيىننەن جاعدايىن تۇزەۋگە مۇمكىندىك الاتىن بولسا, قاتار­دا­عى قاراپايىم فەرمەردىڭ قولىنان بۇل ۇدەرىستەن قينالماي شىعۋ كەلمەيدى. ويتكەنى ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى – دامۋدىڭ جولىنا ەندى عانا ءتۇسىپ كەلە جاتقان سالا. سوندىقتان دا مەملەكەتكە استىق رىنوگىنا ارالاسىپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدى. ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كور­پوراتسياسى – ۇكىمەتتىڭ «استىق رەتتەگىش» وكىلى. ول جىل سايىن رەتتەگىش, تۇراقتىلىق قىزمەت­تە­رىن اتقارىپ, شاعىن فەرمەرلەردى بانكروتتىقتان, ال حالىقتى نان باعاسىنىڭ كۇرت كوتەرىلىپ كەتۋ قاۋپىنەن ساقتاپ وتىرادى. مىسا­لى, وتكەن جىلى كومپانيا اۋىل­شارۋاشىلىق تاۋارلارىن ءوندى­رۋ­شى­لەردەن مەملەكەتتىك استىق قو­رىنا بيداي ساتىپ الىپ, ونى ساق­تاپ قويدى. سودان استىق تاۋسىلا باستاعاندا بيدايدىڭ ءبىر تونناسى 55 مىڭ تەڭگەدەن ساتىلا باستادى. سول كەزدە كورپوراتسيا بيدايدىڭ تونناسىن 26500-دەن بوساتىپ, ەلدەگى نان باعاسىنىڭ تۇراقتىلى­عىن قامتاماسىز ەتتى. ال بيىل ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى الدىنا قو­يىپ وتىرعان مىندەت ءتىپتى بولەك. ول ەلدىڭ ىشكى رىنوگىن ارتىق استىقتان «قۇتقارۋى» كەرەك. تاعى دا ستاتيستيكاعا جۇگىنەيىك. ەلىمىز جىل سايىن 9,5 ميلليون توننا استىق تۇتىنسا, ونىڭ 8 ميلليونى بيداي. ال بيىل 30 ميلليون تون­ناعا جۋىق استىق جينالعانىن ەسكەرسەك, ەكسپورتقا شىعارۋعا ءتيىس استىقتىڭ مولشەرى ۇلعايعانى شىن­دىق. ءبىزدىڭ ەل استىق ەكسپورت­تايتىن ەلدەردىڭ وندىعىنا كىرەتىنىن جوعارىدا ايتتىق. ەگەر ەكس­پورت ماسەلەسىندە قيىنشىلىق بول­ماسا, بەستىككە ىلىگۋى دە مۇمكىن ەدى دەگەن دامە دە جوق ەمەس. نەگە دەڭىز؟ ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى, ياعني تەڭىزگە جەتكىزەتىن توتە جولدىڭ جوقتىعى الەمدىك ءىرى ترەيدەرلەردەن ءبىزدى ءبىرشاما تومەندەتىپ وتىر. ءبىز استىقتى ەكس­پورتتاۋ ءۇشىن وزگە مەملەكەتتەردى ترانزيت ارقىلى باسىپ وتەمىز. سودان كەيىن عانا قارا تەڭىز پورتىنا شىعامىز. ول جەردە تاعى دا قيىنشىلىق تۋىندايدى. ويتكەنى ول پورتتا ءبىزدىڭ استىق ساقتايتىن قويمامىز دا, تەرمينالىمىز دا جوق. كەلەشەكتە بۇل ماسەلە دە ءوز شەشىمىن تابار. بىراق, ءبىزدىڭ ەكسپورتىمىز دا وسال ەمەس ەكەنىن باسا ايتىپ قويايىق. بۇل جىلى تىپتەن كۇشەيەتىن سىڭايى بار. سەبەبى اقش پەن ەۋرووداق ەلدەرى اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان بيىل كوپ استىق, ونىڭ ىشىندە بيداي جيناعان جوق. ءبىزدىڭ نەگىزگى باسەكەلەسىمىز سانالاتىن رەسەي مەن ۋكراينا ەلدەرىنىڭ دە استىق قامباسى ورتا قۇرساق كۇيدە. سوندىقتان اقش جانە ەۋرووداق ەلدەرىنەن بوساعان رىنوكتى بيىل قازاقستان الادى دەپ كۇتىلۋدە. وسى جىلى «ازىق-ت ۇلىك كەلى­سىم-شارت كورپوراتسياسى» اق اۋ­ىل­­شارۋاشىلىق تاۋارلارىن ءون­دى­رۋ­شىلەردەن 5 ميلليون توننا بي­دايدى 25 000 تەڭگەدەن ساتىپ الا­مىز دەپ, كەيىنىرەك تاعى دا ءۇش ميلليون توننا بيداي قوسىمشا ساتىپ الاتىنىن جاريالادى. قو­سىمشا ساتىپ الۋ باعاسى توننا­سىنا 16 500 تەڭگەنى قۇرايدى. ارينە بۇل الەمدىك بيداي رىنو­گىنداعى باعادان تومەن, بىراق فەرمەرلەرگە قولايلى باعا. ءويت­كەنى فەرمەرلەر استىق تاسى­ما­لى­نا اقشا شىعارىپ اۋرە بولمايدى. سونىمەن تۇپتەپ كەلگەندە ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى شارۋالاردان جالپى قوسا العاندا 8 ميلليون توننا استىق ساتىپ الادى. كورپوراتسيا ەڭ الدىمەن شا­عىن جانە ورتا شارۋالاردان اس­تىق ساتىپ الۋدى جوسپارلاعان. ءويت­كەنى بۇل شارۋلار ءوز ءمۇم­كىن­دىكتەرىمەن الەمدىك رىنوكقا تا­­ۋارلارىن شىعارا المايدى. بار­لىق شىعىندى جاباتىنداي ولار­دىڭ ونىمدەرى دە كوپ ەمەس. بۇل ءبىر جاعىنان ورتا جولدان ساتىپ الا­تىن الىپساتارلاردان دا قور­عاي­تىن توتە جول. مەملەكەتپەن, ياعني ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىمەن سا­لىستىرعاندا الىپساتارلار ەكى ەسە تومەن باعا ۇسىنادى! كور­پو­راتسيانىڭ بۇگىنگى قويىپ وتىرعان باعاسى وتە ءتيىمدى. وسى باعاعا فەرمەرلەر اۋىلشارۋاشىلىق تەح­نيكاسىن جاڭالاپ ءارى تابىس تا­بۋىنا بولادى. ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كور­پوراتسياسىنىڭ باسقارما توراعاسى بەيبىتحان قابدراحمانوۆ بارلىق فەرمەرلەرگە جاسالعان جاعدايدىڭ بىردەي ەكەنىن ايتادى. استىقتى ساتىپ الۋ ەگىستىك كولەمىنە تەڭ. دەسە دە شاعىن فەرمەرلەرگە با­سىمدىق بەرىلگەن. ايتپاقشى, وسى جىلى كورپوراتسيا ەكى ميلليون توننا بيدايدى شاعىن فەرمەرلەردەن ساتىپ الدى. ال قازىر ساتىپ الۋ ءىرى كومپانيالاردان جۇرگىزىلىپ جاتىر. قورىتا ايتقاندا, ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى مەم­لەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋى مەن حالىقتى تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ جاق­­سارۋىنا زور ۇلەس قوسۋدا. دي­قانداردىڭ دا كوڭىلىندە الاڭ بولماي, توككەن تەرىنىڭ تولەمىن تو­لىق­تاي كورىپ وتىرۋى وسىنداي كور­پوراتسيالاردىڭ ساپالى قىز­مەت­تەرىنىڭ ارقاسى دەۋگە بولادى. مەرەكە تاڭاتاروۆ.