ابىلسەيىت ايحانوۆ 1938 جىلدىڭ 15 ساۋىرىندە الماتى وبلىسى, سارقان اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدى. 1957 جىلى الماتىداعى دەنە شىنىقتىرۋ ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ, شاڭعى بولىمىنە قابىلداندى. دەسەك تە جاس جىگىتتىڭ اڭسارى بالۋاندىق ونەرگە اۋىپ, ول ەركىن كۇرەستىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرۋگە ەرەكشە قۇلشىنىسپەن كىرىستى. كۇرەس ۇيىرمەسىنە كەشتەۋ كەلگەنىنە قاراماستان, قابدەن بايدوسوۆ پەن پەتر ماتۋششاك سىندى مايتالمان مامانداردىڭ قول استىندا جاتتىققان سپورتشىنىڭ شەبەرلىگى شىڭدالا ءتۇستى. بويى 192 سانتيمەتر, سالماعى 75 كەلىدەن اساتىن بالۋاننىڭ سپورتتىق كارەراسى جارتىلاي اۋىر سالماقتان باستالسا, بىرەر جىل وتكەننەن سوڭ ايحانوۆ الىپتارمەن ايقاستى.
دارىندى ءارى جالىندى جىگىت كوپ كەشىكپەي رەسپۋبليكامىزدىڭ بەتكەۇستار بالۋانىنا اينالدى. قارسى كەلگەندەردىڭ بارلىعىن قوعاداي جاپىرعان ول وداق دەڭگەيىندەگى دودالاردا دارالاندى. 1962 جىلى ريگادا ابىلسەيىت كسرو چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس مەدالىن يەلەنسە, 1963 جىلى ماسكەۋدە وداقتىڭ تەڭدەسسىز بالۋانى اتانۋىمەن قاتار, كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسىنىڭ باس جۇلدەسىن ولجالادى. سونىمەن قاتار اقش, اۋستراليا, اۋستريا, انگليا, اۋعانستان, گەرمانيا, گرەكيا, گوللانديا, جاپونيا, يران, موڭعوليا, تۇركيا, چەحوسلوۆاكيا جانە ءۇندىستاندا وتكەن حالىقارالىق تۋرنيرلەردە توپ جاردى.
ءوزىنىڭ سپورتتىق عۇمىرىندا ايحانوۆ ءۇش دۇركىن وليمپيا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى الەكساندر مەدۆەد, وليمپيادا چەمپيونى الەكساندر يۆانيتسكي جانە دە سول زامانداعى بەلدى بالۋانداردىڭ بارلىعىن جەڭگەن. بىراق ىشتارلىق تانىتقان كسرو قۇراماسىنىڭ باپكەرلەرى قانداسىمىزدى نە وليمپياداعا, نە الەم چەمپيوناتىنا اپارمادى. ءدۇبىرلى دودالاردا ۇنەمى مەدۆەد پەن يۆانيتسكي كۇرەسەتىن. ال قازاقتىڭ نار تۇلعالى ازاماتى ۇنەمى ەلدە قالىپ قويا بەردى.
ابىلسەيىت اعامىز ايتاتىن:
– ەگەر ماعان مۇمكىندىك بەرىلگەندە, وليمپيادانى دا, الەم چەمپيوناتىن دا ۇتاتىن ەدىم. بىراق باپكەرلەردىڭ تاڭداۋى ۇنەمى وزگەلەرگە تۇسەتىن. اتى اڭىزعا اينالعان الەكساندر مەدۆەدتەن مەرەيىم ۇستەم بولعانىنا سان مىڭ جانكۇيەر كۋا. العاش رەت ەكەۋمىزدىڭ جولىمىز مينسكىدە قيىستى. ول اشىق ايقاسقا بارۋدان جۇرەكسىنىپ, 10 مينۋت بويى قاشىپ ءجۇردى. الايدا تورەشى مەدۆەدتىڭ قولىن كوتەردى. 1962 جىلعى الەم چەمپيوناتى قارساڭىندا باپكەرلەر ەكەۋمىزدى بەتپە-بەت كەزدەستىردى. بۇل بەلدەسۋدە دە تاس-تالقانىن شىعاردىم. سول سەكىلدى باسقا دا مۇيىزدەرى قاراعايداي بالۋاندارعا بەت قاراتپادىم. ماسەلەن, الەكساندر يۆانيتسكيدى باكۋدە وتكەن كسرو-نىڭ كوماندالىق بىرىنشىلىگىندە تازا ۇتتىم. بىراق ءبارىبىر ماسكەۋ بىلگەنىن ىستەدى. بۇل تەك مەنىڭ باسىمنان وتكەن جاعداي عانا ەمەس. سول كەزدەگى قازاقتىڭ مىقتى بالۋاندارىنىڭ بارلىعى دا بايراقتى باسەكەلەردەن شەتتەتىلىپ ءجۇردى. ءوزىمنىڭ اۋىلداسىم, ءىنىم ءارى شاكىرتىم امانجول بۇعىباەۆ تا وداق كولەمىندەگى جارىستاردا قارسىلاس شىداتپاعانىمەن, وليمپيا ويىندارى جانە الەم چەمپيوناتىنا بىردە-ءبىر رەت قاتىسپادى.
قازاقستان سپورتىن ۇزاق جىلدار باسقارعان اتاقتى باپكەر, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ «الەم مويىنداعان ايحانوۆ» اتتى ماقالاسىندا كەيىپكەرىمىزدى بىلاي دەپ سۋرەتتەيدى: ء«بىر عاجابى, ابىلسەيىت ايحانوۆ بۇل مىقتىلاردىڭ ارقايسىسىن ءارتۇرلى ادىسپەن جەڭىپتى. بۇل قازاق باتىرىنىڭ بالۋاندىق دياپازونىنىڭ كەڭدىگىن, تۆورچەستۆولىق قۋاتىنىڭ بيىكتىگىن بايقاتادى. ايحانوۆتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, قارسىلاستارىنىڭ كۇشتى, وسال جاقتارىن تەرەڭ تارازىلاپ, سالماقتاپ, تالداپ بارىپ كىلەمگە شىعادى ەكەن. ياعني ايحانوۆ تەك قۇرعاق كۇشتىڭ بالۋانى ەمەس, وڭدى-سولىن بايىپتاپ, اقىل-ويىن العا سالىپ كۇرەسەتىن ءبىرتۋار تۇلعا. ابەكەڭ سپورتشى كەزىندە كۇندەلىك جازۋعا قاتتى ءمان بەرىپتى. كۇندەلىككە جەڭگەن, جەڭىلگەن بەلدەسۋلەرىن قالدىرماي, تاپتىشتەپ جازىپ وتىرادى ەكەن. ايحانوۆتىڭ جادىنىڭ مىقتى ەكەنىن اڭگىمە باسىندا ايتتىق. ول كىسى ءالى كۇنگە دەيىن وسىدان 45-50 جىل بۇرىنعى بەلدەسۋلەرىن تالداپ, تارازىلاپ وتىرادى. جاسى جەتپىستەن اسقان ادامنىڭ جارتى عاسىر بۇرىنعى وقيعالاردى قاز-قالپىندا اڭگىمەلەۋى دە ۇلگى الاتىن جاعداي. ابىلسەيىت ايحانوۆ ەركىن كۇرەستە عانا ولجالى بولعان جوق. موڭعولدىڭ ۇلتتىق كۇرەسىنەن وسى ەلدىڭ نەبىر الىپتارىنان باسىم ءتۇسىپ, باس بايگە الدى. ايحانوۆتان تازا جەڭىلگەن بالۋانداردىڭ قاتارىندا ۇلتتىق كۇرەستەن موڭعوليانىڭ بىرنەشە دۇركىن ءابسوليۋتتى چەمپيونى, وتانداستارى «جىعىلمايتىن الىپ» دەپ اتاعان تۋۆتەندورجدىڭ بولعانىن وقىرماننىڭ ەسىنە سالا كەتكەندى ءجون كوردىك. ابىلسەيىتتىڭ سول ساپارداعى جەڭىسى سونداعى قازاق باۋىرلاردى كەرەمەت قۋانىشقا بولەدى. موڭعول جانكۇيەرلەرى دە قازاق بالۋانىنىڭ تاماشا ونەرىنە ءسۇيسىنىپ, ايحانوۆتى قۇتتىقتاۋ ءۇشىن كىلەمگە شىعىپ كەتكەن ەكەن. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, ايحانوۆ قازاق حالقىنىڭ قاجىمۇقان, بالۋان شولاق, مولداباي سىندى الىپتارىنىڭ ءىزىن باسقان ەرەن تۇلعا».
ۇلكەن سپورتتان قول ۇزگەننەن كەيىن ابىلسەيىت اعامىز ءتۇرلى كاسىپتىڭ تۇتقاسىن ۇستادى. بىرەر جىل سپورتتىڭ توڭىرەگىندە ءجۇردى. قىزمەتىنەن ايىرىلعان كەزى دە جوق ەمەس. ەڭ باستىسى, ول ءوزىنىڭ جالىنداپ تۇرعان جاستىق شاعىن ارناعان سالاعا اركەز ادال بولدى. ۇلتتىق مۇددە مەن ەل سپورتى جايىندا اڭگىمە قوزعالعاندا باسشىلاردان باستاپ, باسقالارعا دا ءوز ويىن اشىق ايتتى. ەشكىمنىڭ دارەجەسى مەن قىزمەتىنە قاراعان جوق. ەشكىمنىڭ الدىندا جالعان سويلەمەدى. قازاقستانداعى ەركىن كۇرەس ونەرىنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن قاتتى الاڭدادى. كەلىمسەكتەردى شاقىرىپ, ارزان ابىرويعا كەنەلۋدى كاسىپكە اينالدىرعان دوكەيلەر مەن باپكەرلەردى سىن ساداعىنا الدى. ءوزىنىڭ سول تۋراشىلدىعى جانە تىك مىنەزىنىڭ سالدارىنان ابەكەڭ تالاي ادامعا جاقپادى.
ابىلسەيىت اعامىز ايتاتىن:
– قازاقتىڭ ورەندەرىن قاي سپورتقا سالساڭ دا, دارا تالانتىمەن وقشاۋلانىپ, توپ جارۋعا ولاردىڭ كۇش-جىگەرى مەن قارىم-قابىلەتى تولىق جەتەدى. وعان ەشكىمنىڭ كۇمانى بولماۋعا ءتيىس. اسىرەسە اۋىل جاستارىنا بارىنشا كوڭىل ءبولىنىپ, قاجەتتى جاعداي جاسالسا, وسى كۇنگە دەيىن كوپتەگەن بيىك بەلەستەردى باعىندىراتىنىمىز انىق ەدى. بىراق قازىرگى باپكەرلەردىڭ كوبى شەتەلدەن دايىن سپورتشىلاردى شاقىرتۋعا قۇمار. تالاي جىلدار بويى اننان-مىننان كەلگەن لەگيونەرلەردىڭ لەگى ءالى دە ۇزىلەتىن ەمەس. وسىلايشا ماماندارىمىزدىڭ دەنى تۇك ەڭبەك ەتپەي, وڭاي ولجاعا كەنەلۋدى كوزدەيدى. وسى جاعداي مەنى قىنجىلتادى. ۇندەمەيىن دەسەڭ, كەۋدەنى نامىس كەرنەيدى. قانىڭ قىز-قىز قاينايدى. ءوزىمىزدىڭ ءور مىنەزدى ۇلدارىمىز تۇرعاندا, وزگەگە نەگە جالتاقتاي بەرەمىز؟ بۇل ءۇردىس قاشانعا دەيىن جالعاسادى؟ الدە بارلىعىنىڭ دا قۇلقىن تەسكەن – ارزان ابىروي مەن قالتانىڭ قامى ما؟ ءبارىمىز سول جولدى تاڭداساق, ەرتەڭىمىز نە بولماق؟ سوندا ۇلتتىق مۇددە مەن ەل نامىسىن كىم ويلايدى؟ جاتقان, تۇرعان سايىن وسى سۇراققا جاۋاپ تاپپاي قينالامىن!
كەڭەس وداعى داۋىرىندە كوپ قىسىم كورىپ, تالاي قيتۇرقى ارەكەتتەر مەن سان الۋان ادىلەتسىزدىكتىڭ ازابىن مولىنان تارتقان اعامىز اركەز وسىلاي قىنجىلاتىن. تەك ءوزىنىڭ باسىنان وتكەن وقيعالاردى بايانداپ قانا قويماي, «قازاقستاندا ەركىن كۇرەستىڭ كوسەگەسىن قالاي كوگەرتۋگە بولادى؟» دەپ ۇنەمى تولعانىپ وتىراتىن. مىنە, الاش جۇرتىنىڭ ماقتانىشى ابىلسەيىت ايحانوۆ وسىنداي ازامات ەدى...
عالىم سۇلەيمەن,
«ەگەمەن قازاقستان»
