ورتالىق ازيا – قۇرلىقتىڭ ىشكى اۋماعىندا ورنالاسقان جانە جاھاندىق كوممۋنيكاتسيالارعا ەركىن شىعۋعا مۇقتاج ايماق. ءوڭىر بىرنەشە ءىرى مەملەكەتتەرمەن شەكتەسكەن. سوندىقتان كەيدە ولاردىڭ گەوساياسي مۇددەلەرىن ەسكەرۋ قاجەتتىگى تۋادى. وسى تۇرعىدان العاندا ەلىمىز ۇستانعان ساياسات ومىرشەڭدىگىن كورسەتىپ وتىر.
قازاقستان ورتاق مۇددەلەردىڭ ۇشتاسۋىن انىقتاۋدى, ورتاق ءتىل تابىسۋدى ماقسات ەتەدى. ەلىمىزدىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ جولىندا ۇلكەن ەڭبەك اتقارعانى بارشاعا بەلگىلى. وسى وداق شەڭبەرىندە پايدا بولعان تۇيتكىلدەردى شەشۋدىڭ وڭتايلى جولى – ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كووپەراتسياسى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2005 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ورتالىق ازيا ەلدەرى وداعىن (واەو) قۇرۋ يدەياسىن جاريالاعان بولاتىن. سودان بەرى بۇل يدەياعا قاتىستى كوپتەگەن پىكىرتالاس ءوربىدى. ايتسە دە 12 جىلدان كەيىن عانا بۇل باعىتتا ناقتى ءىس-ارەكەتتەر باستالدى. ماسەلەن, وزبەكستان 2017 جىلدان باستاپ پراگماتيزم مەن بارىنشا اشىق ساياسات ۇستانىپ, كورشىلەس ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستى جاڭعىرتتى.
بيىل دا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ قارىم-قاتىناسىندا ىلكىمدى وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. ماسەلەن, 2018 جىلعى 15 ناۋرىزدا استانادا ورتالىق ازيا ەلدەرى باسشىلارىنىڭ باسقوسۋى ءوتتى. وندا ءوڭىردىڭ دامۋى, ونىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعىنا قاتىستى بىرقاتار ماسەلەلەر تالقىلاندى.
جالپى, ءوڭىردىڭ كەلەشەگى كەلىسسوزدەر بارىسىندا ۇلتتىق مۇددەنى ۇستانۋعا جانە ونى ىلگەرىلەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن گەوەكونوميكالىق جوبا الاڭدارىن كوپتەپ قالىپتاستىرۋعا بايلانىستى. سوندىقتان, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, تمد, ۇقشۇ, شىۇ, ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوبالارى ورتالىق ازيا ءۇشىن ماڭىزدى سانالادى. وسىنداي جوبالاردىڭ ارقاسىندا تابيعي باسەكەلەستىك پايدا بولىپ, سونىڭ نەگىزىندە ءوڭىر ەلدەرىنىڭ ارقايسىسى وزىنە اناعۇرلىم قولايلى نۇسقالاردى تاڭداۋعا مۇمكىندىك مول.
ءوڭىر ەلدەرى ءۇشىن باستى مىندەت – شەتەلدەن ينۆەستيتسيا تارتۋ. ال ينۆەستيتسيا اكەلۋدىڭ نەگىزگى تالابى – ادامي كاپيتال مەن ينفراقۇرىلىم ساپاسىنىڭ جوعارى بولۋى. ەلدەگى ەرەجەلەر ايقىن, زاڭ تۇراقتى بولۋى ءتيىس. سونداي-اق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى دە ينۆەستورلار ءۇشىن ماڭىزعا يە. بۇل تۇرعىدان العاندا قازاقستاننىڭ ۇپايى تۇگەل. Doing Business رەيتينگىندە ەلىمىز 35-ورىنعا جايعاستى. قازاقستاندا ينۆەستورلارعا جاسالعان قولايلى جاعدايدى حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپى جوعارى باعالاپ وتىر.
ينۆەستيتسيا تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا مىنانى ەسكەرۋ قاجەت. شەتەلدىك ينۆەستورلاردى نە قىزىقتىرادى؟ حالقىنىڭ سانى ءار الۋان دەربەس مەملەكەتتەر مە, الدە ءبىرتۇتاس ورتالىق ازيا ءوڭىرى مە؟ البەتتە 70 ميلليونعا جۋىق حالقى بار ورتاق نارىقتىڭ اۋقىمى ۇلكەن ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وڭىرگە وڭتۇستىك شىعىس ازيا ەلدەرى كەرەمەت ۇلگى بولا الادى.
ايتسە دە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى بىرقاتار پروبلەمالاردى شەشۋى ءتيىس. ءالى كۇنگە دەيىن شەكارا ماسەلەسى تولىققاندى رەتتەلگەن جوق. بىراق بۇل باعىتتا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ەلىمىز كورشىلەس ەلدەرمەن شەكارا تۋرالى ۋاعدالاستىققا كەلدى. بىلتىر سامارقاندا ءوڭىر ءۇشىن ماڭىزدى وقيعا بولدى. وندا قازاقستان, وزبەكستان جانە تۇرىكمەنستان ەلدەرى شەكارالارىنىڭ توعىسۋ نۇكتەسى تۋرالى كەلىسىم جاسالدى.
سونىمەن قاتار وڭىردەگى ينفراقۇرىلىمدىق تەڭسىزدىكتى جويۋ دا ماڭىزدى ماسەلە. ورتالىق ازيا ءبىرتۇتاس كولىكتىك-لوگيستيكالىق جەلىگە اينالىپ, سول ارقىلى جان-جاقتى پايدا قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن تاسىمال وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە, باتىستان شىعىسقا جانە كەرىسىنشە باعىتتار بويىنشا اعىلۋى ءتيىس. سونداي-اق ينۆەستيتسيالاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اسەرى نىعايۋى قاجەت.
ورتالىق ازيا تۇرعىندارىنىڭ الەۋەتى جوعارى. تەك ونى ءتيىمدى پايدالانا بىلگەن ءجون. وكىنىشكە قاراي, ايماقتا ەڭبەك ميگراتسياسىنا قاتىستى ۇلكەن پروبلەما بار. كاسىبي كادرلار شەتەلدەرگە اعىلىپ, بىرقاتار قيىندىق تۋىندادى. سوعان قاراماستان ورتالىق ازيانىڭ ءوز ەكونوميكاسىن تۇراقتى ىلگەرىلەتىپ, الەمدىك قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىككە ءوز ۇلەسىن قوساتىن ايماق اتانۋىنا مۇمكىندىك مول. بۇل ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى قاڭتاردا اقش-قا بارعان تاريحي ساپارى كەزىندە انىق بايقالدى. وسى ساپار ەلىمىز ءۇشىن عانا ەمەس, سونداي-اق جالپى ايماق ءۇشىن دە ءتيىمدى بولدى. وڭىرلىك ماسەلەنى حالىقارالىق ارەناعا شىعارۋعا مۇمكىندىك تۋدى.
وسىلايشا قازىرگى تاڭدا ورتالىق ازيا ەلدەرىندە بولىپ جاتقان وقيعالار زاماناۋي مەملەكەت قالىپتاستىرۋعا جاسالعان قادامدار دەپ كەسىپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ازاماتتاردىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن قۇندىلىقتار جۇيەسى مامان اكەلۋگە, تەحنولوگيانى مەڭگەرۋگە مول مۇمكىندىك بەرەدى. ەندەشە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى قازاقستاندى ۇلگى ەتە وتىرىپ, ءوز الەۋەتىن دامىتا الادى. ول ءۇشىن وڭتايلى ينۆەستيتسيالىق جاعداي قالىپتاستىرىپ, ۇلتتىق ستراتەگيا قۇرۋ قاجەت.
حالىقارالىق ارەنادان الشاقتاۋعا ۇمتىلىپ, وقشاۋ ساياسات جۇرگىزەتىن مەملەكەتتەردىڭ جاھاندىق دامۋ جولىنان شەتكەرى قالاتىنى بەلگىلى. وسى تۇرعىدا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ الەمدىك قوعامداستىقپەن ىنتىماقتاسۋعا ۇمتىلۋىن جوعارى باعالاۋعا بولادى. وسىلايشا قازىرگى تاڭدا ورتالىق ازيادا بولىپ جاتقان وقيعالار ءوڭىردى دامۋ جولىنا تۇسىرەدى دەگەن ءۇمىت باسىم.
زارەما شاۋكەنوۆا,
پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق
زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
