ەلىمىزدىڭ مادەني-رۋحاني ومىرىندە تاريحي بەتبۇرىس جاساعان, قوعامدىق ساناعا سىلكىنىس اكەلگەن, دايەكتى دەرەكتەرى مەن مايەكتى مازمۇنى ۇيلەسكەن ماڭىزدى ماقالانىڭ ەڭ اۋەلى انا تىلىندە جارىققا شىعۋى الدىمەن قاسيەتتى قازاق ءتىلىنىڭ مەرەيلى مەزەتىن مەڭزەسە, ەكىنشىدەن – باس باسىلىمدى ەرەكشە ءبىر مارتەبەلى قۇرمەت بيىگىنە كوتەرىپ تاستاعان ەدى.
شىن مانىندە ءاربىر ءسوزى ساناعا سەرپىلىس, جاڭاعا كەڭ تىنىس اشقان مازمۇندى ماقالا ەل مەن جەردىڭ, تانىم مەن تاريحتىڭ, قاسيەت پەن قاستەردىڭ تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋدىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەردى. سودان بەرگى ءبىر جىل ۋاقىت ىشىندە «تۋعان جەر», «كيەلى جەرلەردىڭ گەوگرافياسى», «100 جاڭا وقۋلىق», «100 جاڭا ەسىم», لاتىن ءالىپبيى, «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوبالارى باعىتىندا قىرۋار جۇمىس اتقارىلىپ, ۇلتتىق كود, پراگماتيزم, سانانىڭ اشىقتىعى ماسەلەلەرى قوعامدا كەڭىنەن تالقىعا ءتۇستى. تاعىلىمدى تاريح ۇرپاق جادىندا جاڭاشا جاڭعىردى, كيەلى مەكەندەر جۇيەلى زەرتتەۋ وبەكتىلەرىنە اينالىپ, ء الىپبيدىڭ جالپىحالىقتىق تالقىلاۋدان وتكەن نۇسقاسى قابىلداندى. بەيبىت كۇندەگى ەرلىگىمەن, قاجىرلى ەڭبەگىمەن, جاسامپاز جوبالارىمەن, جارقىن جەتىستىكتەرىمەن قوعامعا ۇلگى بولاتىن 100 جاڭا ەسىم انىقتالدى. الەمدىك اقىل-وي قازىناسىنان 100 كىتاپ تاڭدالىپ, ونى قازاق تىلىنە اۋدارۋ ءىسى جۇيەگە ءتۇستى.
ەلباسى تاپسىرماسىمەن قازاق حالقىنىڭ قاستەرلى ورىندارى سانالعان, حالىق جادىنداعى قاسيەتتى مەكەندەردى قايتا جاڭعىرتۋ ءىسى قولعا الىندى. وعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى دە قال-قادەرىنشە اتسالىستى. «اتا جۇرت: اڭىزعا اينالعان اتاۋلار» دەگەن ايدار اشىپ, اسپانتاۋدان بەعازىعا, وتپانتاۋدان وتىرارعا دەيىنگى الىپ ايماقتاعى وسكەن جەر, ورگەن ورتا تاريحى قاعازعا ءتۇسىرىلدى. باس باسىلىم بەتىندە جالپى رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىندا جارىق كورگەن ماتەريالداردىڭ سانى 2 مىڭنان استى.
قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ساناسى تۋعان توپىراقپەن تۇتاس ۇعىم ەكەنى ەجەلدەن بەلگىلى. الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان «تۋعان جەردىڭ ءاربىر ءتۇيىر تاسى قازاقتىڭ ءوڭىرىنە تۇيمە بولىپ قادالۋى كەرەك» دەسە, سول قازاقتىڭ ءاربىر ءتۇيىر تاسىنىڭ تاريحى بار ەكەنىن بىلەمىز. ول اڭىز-ءاپسانالاردى حالىق ساناسىنا ءسىڭىرۋ ارقىلى, وتكەنىمىزدى سارالاپ, بۇگىنىمىزدى بايىپتاۋعا بەت الۋىمىز كەرەك.
قازاق ەلى اتا-بابالارىنىڭ قورىمىمەن شەكاراسىن شەگەندەپ, داستۇرىمەن ءداۋىر كەلبەتىن دەرەكتەپ, ءاربىر بەلى مەن جوتاسىن, كولى مەن قوعاسىن سانا دەڭگەيىندە ۇلىقتاپ كەلە جاتقان جورالى جۇرت. ءاربىر اتاۋدىڭ استىندا اڭىز, ءاربىر اۋليەلى ءۇڭگىرلەردىڭ ءاپسانالارى بولاتىنى سوندىقتان.
قازاقستان شيرەك عاسىر ىشىندە اسقارالى بەلەستەردى باعىندىرىپ, ەندىگى جەردە الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنان تابىلۋعا ۇمتىلىپ وتىر. ەلباسىنىڭ الىستى تەرەڭنەن بولجايتىن ستراتەگيالىق ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەت قارىشتى ەكونوميكالىق دامۋعا قول جەتكىزدى. ال مۇندا مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي «شىن مانىندە, قازاقستاننىڭ ءاربىر جەتىستىگىنىڭ ارتىندا الۋان ءتۇرلى تاعدىرلار تۇر». وسىنداي نيەتتەن تۋىنداعان «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسى ەلدىڭ وركەندەۋىنە وزىندىك ۇلەس قوسقان تۇلعالاردى سارالادى. جاڭا جوبانىڭ ارقاسىندا زامانعا ساي تۇلعالار شوعىرى قالىپتاسقانىنان قالىڭ جۇرتشىلىق حاباردار بولدى.
ۇلتتىق مادەنيەت جاۋھارلارى جاھان تورىندە دارىپتەلدى
مەملەكەت باسشىسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا: «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن ىسكە اسىرۋعا ءتيىسپىز. الەم ءبىزدى قارا التىنمەن نەمەسە سىرتقى ساياساتتاعى ءىرى باس-تامالارىمىزبەن عانا ەمەس, مادەني جەتىستىكتەرىمىزبەن دە تانۋى كەرەك» دەپ ايتقانى ءبىزدىڭ تاريحي-مادەني قازىنالارىمىزدى, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى الەم جۇرتشىلىعىنا تانىستىرۋعا باستاماشى بولدى دەۋگە نەگىز بار. سوڭعى ءبىر جىل ىشىندە وتاندىق مادەنيەتتىڭ جاۋھارلارىن تورتكۇل دۇنيەگە تانىتۋ بارىسىندا وراسان زور جۇمىستار اتقارىلدى.
باعزىدان جەتكەن بابالار مۇراسى نەگىزىندە قالىپتاسقان ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى مادەني ءومىرىن الەمگە تانىتۋدا ايرىقشا ءمۇمكىندىك تۋدى. بىلتىر قازان ايىندا پاريجدەگى يۋنەسكو-نىڭ شتاب-پاتەرىندە «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى تانىستىرىلىپ, «التىن ادامنىڭ الەم مۋزەيلەرىنە شەرۋى» جوباسى اياسىندا « ۇلى دالاداعى كوشپەندىلەر تاريحى», «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» اتتى كارتاسىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتىپ, قازاقستان جانە استانا تۋرالى ءبىرەگەي دەرەكتى فيلمدەر كورسەتىلدى. 2017 جىلدىڭ 14 قىركۇيەگىنەن باستاپ 4 اي بويى بريتان مۋزەيىندە ( ۇلىبريتانيا) وتكىزىلگەن «ەۋرازيانىڭ ەجەلگى كوشپەندىلەرى» حالىقارالىق كورمەسى مەن تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا نيۋ-يورك قالاسىندا (اقش) ۇيىمداستىرىلعان «PHOTOfest.KZ – گۇلدەنگەن قازاقستان الەم فوتو-سۋرەتشىلەرىنىڭ كوزىمەن» اتتى فوتوكورمەسى قازاقتىڭ تاعىلىمدى تاريح ۇيىعان بايتاق دالاسىنا الەم حالقىنىڭ كوڭىلىن اۋدارتتى.
ەلىمىزدە جاڭا بەت-بەينەسى كەلىستى كەلبەتىن قالىپتاستىرۋعا سەپتەسكەن «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» باعدارلاماسى مادەنيەتتىڭ بارلىق سالاسىن قامتىدى دەۋگە بولادى. قازاقتىڭ تەاتر جانە كينو ونەرىن دە الەمدىك مادەني كەڭىستىكتە جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ – وسى باعدارلامانىڭ باستى باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. بىلتىر جىل اياعىنا تامان لوس-اندجەلەس قالاسىندا «قىز جىبەك», «اناعا اپارار جول», «الماس قىلىش» فيلمدەرى كورسەتىلىپ, اقش-تاعى قازاقستاندىق كينو كۇندەرى ءوتتى. وتاندىق كينو يندۋسترياسى مەن گولليۆۋدتىق كينوكومپانيالار اراسىنداعى ارىپتەستىك بايلانىستىڭ ارقاسىندا «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ گولليۆۋدتىق كينورەجيسسەر دجەف ۆەسپامەن بىرلەسە تۇسىرگەن «امىرە» كينوكارتيناسى جارىققا شىقتى. وتارلىق وزبىرلىقتى جان-دۇنيەڭە باسقاشا كوزبەن سەزدىرىپ, وي سالاتىن فيلمدە كومەيىنە بۇلبۇل ۇيالاعان ءانشى امىرە دە, الاش ارداقتىسى مۇستافا شوقاي دا وزدەرى كەلبەتتى, سوزدەرى كەلىستى كەمەل تۇلعالار! ەڭ باستىسى, سوڭعى كۇندەرى قازاق باسپاسوزىنەن اڭعارعانىمىزداي, قوعامدا, اسىرەسە جاستار اراسىندا اسەم انىمەن ءپاريجدى تاڭعالدىرعان امىرە مەن تۇتاس, تاۋەلسىز تۇركىستان يدەياسى ءۇشىن ەميگراتسياعا كەتكەن مۇستافا شوقاي ومىرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتا تۇسكەنىن بايقادىق.
ءالىپبي – مەملەكەت قۇرىپ, استانا سالۋمەن بىردەي اۋقىمدى جوبا
ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىنداعى نەگىزگى ۇستىنداردىڭ ءبىرى – قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ. الىپپە ۇلتتىڭ تاڭباسى, ەلدىكتىڭ ايشىعى, مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعىن ايقىندايتىن سيمۆولداردىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدان العاندا تاڭبا تاڭداۋ – وركەنيەت جولىن دا تاڭداۋ دەگەن ماعىنا بەرەدى. سوندىقتان ءالىپپەسىن الماستىرۋ تۋرالى قابىلداعان شەشىمى ارقىلى ەلباسى قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن بەكەمدەيتىن, تۇتاستىعىن نىعايتاتىن, ماڭگىلىك ەل مۇراتىن تۇعىرلى ەتەتىن تاريحي تاڭداۋىن جاسادى دەپ ويلايمىز.
بۇعان دەيىن جازعان ويىمىزدى تاعى دا نىقتاي تۇسسەك, ەلدىڭ ءتول ءالىپبيىن جاساۋ – تاۋەلسىزدىك الۋ, مەملەكەت قۇرۋ, استانا سالۋ سىندى اسا اۋقىمدى ءارى تاعدىرشەشتى جوبالاردىڭ ءبىرى. سول سەبەپتى دە مەملەكەت باسشىسى بۇل ماسەلەگە ايرىقشا ءمان بەرىپ, ونى بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا شىعاردى. ءبىر عانا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وزىنە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جۇزدەگەن حاتتاردىڭ كەلۋى, گازەت بەتىندە عالىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ, ءتىل ماماندارىنىڭ, قاراپايىم جۇرتشىلىق وكىلدەرىنىڭ, ءتىپتى شەتەلدىك مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ پىكىر ءبىلدىرۋى, ءالىپبي ماسەلەسى بويىنشا مىڭعا جۋىق ماقالا جاريالانۋى سونىڭ ايقىن ايعاعى دەپ بىلەمىز.
راسىندا دا, ماماندار لاتىن ءالىپبيى قازاق ءتىلىنىڭ بوياۋىن, ەرەكشەلىگىن, تىلدىك زاڭدىلىقتارىن ساقتايتىن بىردەن-ءبىر ءالىپبي ەكەنىن العا تارتادى. لاتىن ءالىپبيى – عىلىمنىڭ, تەحنيكانىڭ ءتىلى. ەلباسى تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بۇل باعىتتا دا قىرۋار جۇمىس اتقارىلدى. ءالىپبيدىڭ نۇسقالارى قابىلدانىپ, ەل ءسۇزگىسىنەن ءوتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى سوڭعى نۇسقانى بەكىتىپ, ءتيىستى جارلىققا قول قويدى. ستراتەگيالىق ماڭىزى بار قۇجات قابىلدانىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جاقىندا قازاقستاندىق مەكتەپتەردى لاتىن ءالىپبيىنە كوشىرۋ كەستەسىن جاريالادى. وسىعان سايكەس مەكتەپتەرىمىز 2025 جىلعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاڭا الىپبيگە كوشەدى. بۇل – ەل بولاشاعى ءۇشىن جاسالعان ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى. سوندىقتان, «ەگەمەن قازاقستان» دا بۇل باعىتتا ءوز قادامىن جاساپ, ناۋرىزدان بەرى وقىرماندارعا گازەتىمىزدىڭ اتاۋى لاتىن ءالىپبيىمەن جەتە باستادى.
ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, "ەگەمەن قازاقستان"
100 وقۋلىق: اقىل-وي قازىناسىنا قوسىلعان تەلەگەي ءبىلىم
قارىشتاپ دامىپ بارا جاتقان جاھاندىق ۇردىستەن قالماي, ءباسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا بولۋ ءۇشىن ءسوز جوق ساپالى ءبىلىم, بىلىكتى ۇرپاق قاجەت. ەلباسى ادامي كاپيتال ۇعىمىن بەكەر العا تارتقان جوق. زامان كوشىندەگى نەبىر قيىن اسۋ مەن بەلەستەردى قازىرگى ۋاقىتتا كۇش ەمەس, ءبىلىم باعىندىراتىنىن كورىپ كەلە جاتىرمىز.
بۇگىنگى قازاق جاسى جان-جاقتى اقپاراتتانعان, بىرنەشە ءتىل مەڭگەرىپ, ءوز سالاسىنىڭ كاسىبي مامانى بولۋى ءتيىس. بۇل رەتتە ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقىتىلاتىن, ونداعان تىلگە اۋدارىلىپ, ءبىرنەشە مارتە باسىلىپ شىققان ءۇزدىك عىلىمي وقۋلىقتاردى قازاق تىلىنە ءوز دەڭگەيىندە اۋدارىپ, جالپى ستۋدەنت قاۋىمعا جەتكىزۋ مىندەتى جۇكتەلگەنى ءمالىم. بۇل باعىتتا اتقارىلعان جۇمىستىڭ ءبىر پاراسىن كەشە «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى» قوعامدىق قورى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن القالى جيىندا تانىستىردى. ەلىمىزدەگى عالىمدار مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنان كەلىپ تۇسكەن 800-دەن استام ۇسىنىستىڭ ىشىنەن تاڭداپ الىنعان ءجۇز وقۋلىقتىڭ بيىل ون سەگىزى اۋدارىلىپ, وقىرمانعا ۇسىنىلدى. ەلباسى ءوزى قاتىسقان شارادا بۇل جوبا تۋرالى وڭ پىكىرلەر ايتىلدى.
ارينە, بۇعان دەيىن دە انا ءتىلىمىزگە الەم ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارى اۋدارىلعانى راس. ءبىراق الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك اقىل-وي يەلەرىنىڭ تاڭداۋلى ەڭبەكتەرى ءدال وسىنداي اۋقىمدا جۇيەلى تۇردە اۋدارىلعان ەمەس. تاريحقا ۇڭىلسەك, گرەك فيلوسوفياسىن اۋدارۋ ارقىلى يسلام الەمىنىڭ عىلىمي تۇرعىدان تولىسقانىن بىلەمىز. ال مۇسىلمان عالىمداردىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىن تۇپنۇسقادان اۋدارۋ ارقىلى ەۋروپادا رەنەسسانس ءداۋىرى باستالعان ەدى. جالپى, مۇنداي ىرگەلى اۋدارما ۇلتتىق جاڭا مادەنيەت قالىپتاستىرادى, حالىقتىڭ وي قازىناسىن بايىتادى, جاڭعىرتادى, ونىڭ تەرەڭگە تارتقان تامىرىنا قان جۇگىرتىپ, جاس تولقىننىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن ارتتىرادى. سوندىقتان شەتەلدەردىڭ شوقتىعى بيىك عىلىمي شىعارمالارىن ءتۇپنۇسقادان تىكەلەي اۋدارۋ ارقىلى ءتىلىمىزدىڭ ءورىسى كەڭەيدى, جاڭا تەرميندەرمەن بايىدى, ەڭ باستىسى, ەلىمىزدە اۋدارما مەكتەبى قالىپتاسىپ, نىعايدى. وسى تۇرعىدان العاندا, ەلباسى باستاماسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان بۇل جوبانىڭ بۇگىنگى ءھام ەرتەڭگى ۇرپاق ءۇشىن ءمانى مەن ماڭىزى, تيگىزەر پايداسى ولشەۋسىز. بۇعان دەيىن مۇنداي مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ىرگەلى جوبانىڭ الىس-جاقىن كورشى مەملەكەتتەر مەن جالپى تۇركى الەمىندە جاسالماعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. بۇل مەملەكەتتىڭ بىلىمگە, جاس ۇرپاققا جاساعان ۇلكەن قامقورلىعى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ تەمىرقازىعى
وسى ورايدا ايتا كەتەرلىك جايت, ەلباسىنىڭ بولاشاققا باعدار بولار بۇل ماقالاسى تەك قازاق حالقىنىڭ قازىناسىنا عانا ولجا سالاتىن باعدارلاما ەمەس, ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ دا تەرەڭ تاريحىن زەردەلەپ جاتقان حالىقارالىق ءىرى جوبا دەۋگە تولىق نەگىز بار. بۇل وي – بىلتىر عانا كوشپەلى جۇرتتىڭ كونە قونىسى كەرۋلەننەن كوش باستاپ, ارقانىڭ التىن قازىعى – ۇلىتاۋداعى كەڭگىر بويىنا كەلگەن «كەنتايدان ۇلىتاۋعا دەيىن: تاريحي جادىنىڭ جاڭعىرۋى» حالىقارالىق ەكسپەديتسياسى كەزىندە دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن. راسىمەن دە ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ تەك قازاقستاننىڭ قازىرگى شەكاراسىمەن شەكتەلمەيتىنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ تاريحي جادىمىز تاس بالبالداردىڭ تامىرىندا, تۇركى كوسەمدەرىنىڭ تۇعىرىندا ەكەنى انىق. بايقال مەن بالقاننىڭ, التاي مەن انادولىنىڭ, موڭعوليا مەن ماجارستاننىڭ اراسىنداعى بايتاق دالادا كوشپەلى بايىرعى تۇركى حالىقتارىنىڭ ونەگەلى ءىزى مەن ومىرشەڭ ءسوزى سايراپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە الەم ءبىزدى تۇركى جۇرتىنىڭ التىن بەسىك – قاراشاڭىراعى, قازاقستان پرەزيدەنتىن تۇركى جۇرتىنىڭ كوشباسشىسى دەپ تانيتىنى بەلگىلى. سوندىقتان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بولاشاقتا ۇلتتىق كودى مەن تۇپكى تاريحى ءبىر, تاعدىرى مەن تامىرى ۇقساس, ماقساتى مەن مۇددەسى ءبىر باۋىرلاس حالىقتار اراسىن جاقىنداستىراتىن, اعايىن اراسىنا التىن ارقاۋ بولاتىن ىرگەلى جوباعا اينالسا دەگەن تىلەگىمىز بار. ازات الاشتىڭ اق پاراعىنا جازىلعان ەلباسى ماقالاسى تۇركى جۇرتىنىڭ رۋحاني تەمىرقازىعى, ۇلى دالانىڭ رەنەسسانسى بولارى انىق!
دارحان قىدىرالى
