تۇراقتىلىق تالابى – ءتارتىپ

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىق جولىنا كوز جۇگىرتىپ,  وتكەن مەن بۇگىنگىنى سالىستىرا قارار بولساق جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىقتى بايقايمىز. ساياساتتا, ەكونوميكادا, مادەنيەتتە, قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا رەفورمالار جۇرگىزۋدە ەداۋىر ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك. سونىڭ ىشىندە ەلدەگى ءتارتىپتى ساقتاۋ مەن ادام قۇقىن قورعاۋداعى جەتىستىكتەر قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ بارىسىنا بايلانىستى ەڭسەرىلگەنى ايقىن بىلىنەدى. بۇل ورايدا ەلباسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ باعىتىنا ەرەكشە ءمان بەرۋىنىڭ ناتيجەسى وراسان زور بولدى. وسىعان وراي  تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باياندى بولۋىنا دەم بەرگەن جۇيەلى ءتارتىپتىڭ جاي-كۇيىنە بايلانىستى, سونداي-اق ەكسترەميزم جانە تەرروريزممەن كۇرەس ماسەلەلەرى توڭىرەگىندە ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆپەن اڭگىمەلەسۋدىڭ  ءساتى ءتۇستى. – قالمۇحانبەت نۇرمۇحانبەت ۇلى, ەڭ قاسيەتتى دە قاستەرلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قازاقستان حالىقتارى ءۇشىن ۇلكەن مەيرام. وسى ورايدا ەلدەگى قازىرگى ىشكى ءتارتىپ, ادامداردىڭ قۇقى مەن قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ ماسەلەلەرى قانداي دەڭگەيدە دەپ باعالار ەدىڭىز؟ – تاياۋدا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە جيىرما جىل تولادى. وسى  ايتۋلى مەرەكە قارساڭىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاڭا باستالعان ونجىلدىقتا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الدىنا قوي­عان ماق­ساتتارى مەن  بولاشاق باعدارىن انىق­تاپ بەردى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جيىرما جىلدىڭ ىشىندە ەكونومي­كالىق-الەۋمەتتىك رەفورمالار بويىنشا ايتار­لىق­تاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتىن ەلىمىز قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردەن بولە-جارا قا­راۋعا بولمايدى. ويتكەنى,  قانداي جەتىس­تىكتىڭ بولماسىن ءتۇپ قازىعى – ءتارتىپ. ءتار­تىپ بار جەردە تابىس بار. بۇل تۋ­راسىندا ەلباسى­مىز قۇقىق قورعاۋ جۇيە­سىن  الەمدىك ستان­دارتتارعا, قازىرگى نارىق­تىق جاعدايعا  ءساي­­كەس­تەندىرەتىن وزگەرىس­تەردى ناقتىلاپ بەردى. ەلىمىز سوڭعى 20 جىل بويى ازامات­تاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قىلمىستىق قولسۇعۋشى­لىقتاردان قورعاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قا­لىپتاستىرا ءبىلدى. قۇقىقتىق ساياساتتى دا­مىتۋدىڭ باسىم باعىتتارى قۇقىقتىق رەفورما مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ, قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ جانە دە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل سا­يىنعى  حالىققا جولداۋى شەڭبەرىندە اي­قىندالىپ كەلەدى. ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇرگىزىلگەن رەفور­ما­لاردىڭ ناتيجەسىن ءبىز جاقىن ۋاقىتتا سەزىنەمىز.  رەفورمانىڭ ارقاسىندا  ىشكى ىستەر ورگانى  كوپتەگەن قوسالقى قىزمەت­تەردەن بوساتىلدى. مەديتسينالىق ايىق­تىر­عىش­تاردىڭ جۇمىسىمەن ەندىگى جەردە دەنساۋ­لىق ساقتاۋ ورىندارى اينالىسا­تىن بولسا, كامەلەتكە تولماعانداردى ۋاقىتشا وق­شاۋ­لاۋ جانە بەيىمدەۋ جۇ­مىس­تارىمەن ءبىلىم بەرۋ ورگاندارى اينا­لىسادى. كولىك قۇرالدارىن تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكىزۋ جانە كۇزەت قىزمەتى دە  باسقا سالالارعا بەرىلدى. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا,  بۇل وزگەرىستەر الداعى جەمىستى ىستەردىڭ باستاۋى بولماق. – ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ول ورىن العان قىلمىس پەن وقيعالار تۋرالى حابارلاما مەن ارىز­داردى تولىعىمەن تىركەۋ. بۇرىن وسىن­شا قىلمىس ەسەپتەن جاسىرىلىپتى دەگەندى ەستۋشى ەدىك.  قازىرگى جاعداي قالاي؟ – جوعارىدا ايتقانىمداي, ءبىزدىڭ ماق­سات – ەلباسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ سالاسى­نىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن ۇسىنعان باعىت­تارىن  ابىرويمەن جۇزەگە اسىرۋ. بۇل باستا­مالاردىڭ بارلىعى حالىقتىڭ پولي­تسياعا دەگەن سەنىمىن كۇشەيتۋ ءۇشىن جاسا­لىپ جاتقان قادامدار. قازىرگى كۇنى بارلىق ارىزدار تىركەلەدى, بۇرىنعىداي شاعىمدا­نۋشىنىڭ ارىزىن قايتارىپ الۋعا ۇگىتتەۋ نەمەسە جاسىرىپ قالۋ دەگەن جوق. ءسوزسىز, قىلمىس تۋرالى ارىزداردى تولىق تىركەۋ, ءبىر جاعىنان, ونىڭ ارتۋىنا اكەپ سوقتىر­سا, ەكىنشى جاعىنان اشىلۋ كورسەتكىشىنە دە كەرى اسەرىن بەرۋى مۇمكىن. الايدا, مۇنى ەسەپكە الۋ – تىركەۋ ءتارتى­بىندەگى وڭ وزگەرىستەر دەپ ءبىلۋىمىز قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا  پروكۋراتۋرا تاراپىنان باقىلاۋ كۇشەيتىلىپ, قىلمىستاردى ەلەك­تروندىق تىركەۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. بۇل ازا­ماتتاردىڭ شاعىمدارى مەن ارىزدارىن ۋاقىتىندا قاراستىرۋدى قامتاماسىز ەتىپ وتىر.   وسى جۇيە نەگىزىندە ازاماتتاردىڭ ارىز­دارى اۆتوماتتى تۇردە باس پروكۋرا­تۋرانىڭ قۇ­قىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتىنىڭ سەرۆەرىنە ءتۇسىپ تۇرادى. اتالعان ماسەلەلەر ءۇستىمىز­دەگى جىلعى 3 شىلدەدە ءىىم-ءنىڭ كەڭەيتىل­گەن القا وتىرى­سىندا, ال    4 شىلدەدە باس پرو­كۋراتۋرامەن ءبىر­لەسكەن القا وتىرى­سىن­دا قارالدى. مۇنىڭ بارلىعى ەلبا­سىنىڭ قويعان تاپ­سىر­مالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا, حالىق­تىڭ ساقشىلارعا دەگەن سەنىمىن كۇشەيتۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىر. – تارازدا بولعان وقيعا كوپ نارسەنى اڭعارتقانى انىق. تەرروريزم الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە, سونىڭ ىشىندە دا­مى­عان ەۋروپادا دا ورىن الىپ وتىر­عانى راس. ەندەشە, بۇل قاتەردەن قازاق­ستاننىڭ دا سىرت قالمايتىنى بەلگىلى بولدى. – بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى وتكىزگەن ءدىني ەكسترەميزم جانە تەرروريزممەن كۇرەس ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەستە دە جان-جاقتى ايتىلدى. بۇگىندە الەم ەلدەرىندە ورىن الىپ وتىرعان بۇل قاتەردەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دە شەت قالماي تۇرعانى انىق. بىراق قازاقستانعا قارسى جاسالعان تەرروريزمدى ىمىراسىز باسىپ-جانشۋعا مەملەكەتتىڭ مۇمكىندىگى جەتەدى. مەملە­كەتتىڭ قولىندا كۇش تە, قۋات تا, جىگەر دە بار. ءبىز لاڭكەستىكتى تۇبىرىمەن جوق قىلا­مىز, دەدى ەلباسى. ارينە, تارازدا ەرەكشە اۋىر قىلمىس جاسالعانىن ايتۋ كەرەك. بۇل بىزگە, قۇقىق قورعاۋ ورگاندا­رىنا ۇنەمى ساقاداي-ساي ازىرلىكتە, دايىن­دىقتا بولۋى­مىزدى تالاپ ەتەدى. سونداي-اق بارلىق قازاقستاندىقتاردا بۇل ورايدا قىراعى­لىق تا بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ەگەر لاڭكەستىككە قاتىستى دەرەكتەر باي­قالاتىن بولسا, ونى دەرەۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا حابارلاۋ قاجەت. ءبىز مۇنداي قاتەرگە قارسى ءبارىمىز بىرىگىپ, ءبىر جۇدىرىقتاي تۇيىلە كىرىسسەك ەشبىر لاڭكەستىك اتاۋلىعا جول بەرمەيتىنىمىزگە سەنەمىن. – كەزىندە ەلدەگى قىل­مىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋگە بايلانىستى بىرقاتار وڭدى شا­رالار جۇزەگە اسىرىلعانى بەلگىلى. دەگەنمەن, كەيدە اسى­عىس­تىق ورىن العان سەكىلدى كو­رى­نەدى. ايتپەسە, قىل­مىس­­تىق-اتقارۋ ءجۇ­يە­سىن قاي­تا­دان قۋدالاۋ ورگا­نىنا قايتارۋ نەنى بىلدىرەدى؟ – 2011 جىلعى شىلدەدە قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيە­سىن ىشكى ىستەر مينيس­تر­لىگىنىڭ قاراماعىنا بەرۋ تۇزەتۋ مەكەمەلەرىندە كري­مينالدىق جاعدايدى تۇ­راق­تاندىرۋ, سون­داي-اق قىل­مىستىق ورتانىڭ بەدەلدىلەرى مەن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار باس­شى­لارىنىڭ ارنايى كونتين-­گەنتتىڭ باسىم بولىگىنىڭ تارتىبىنە تەرىس اسەر ەتۋىن بەيتا­راپتاندىرۋ قاجەتتىلىگىنە نەگىزدەلدى. قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى 2002 جىل­دان ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرە­تىندە بولدى. الايدا, وسى ۋاقىت ىشىندە ەڭبەكپەن تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە كريمينوگەندىك جاع­داي كۇتىل­گەن ناتيجەگە ساي جاقسارعان جوق. جانە بۇل كوپتەگەن تۇزەتۋ مەكەمەلەرىنە ءتان بولدى. دەنە مۇشەلەرىن زاقىمداۋ جاع­دايلارى ورىن الدى, مەكەمە اكىمشىلىگىنىڭ زاڭدى تالاپتا­رىنا باعىنباۋ (ونىڭ ىشىندە توپ­تىق) فاكتى­لەرىنىڭ سانى, سونداي-اق تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە ەسىرتكى قۇرالدارىن, قارۋ-جاراق, ۇشتى, وتكىر ءجۇزدى زاتتار, ۇيالى تەلەفوندار مەن اقشالاي قاراجاتتار كىرگىزۋ فاكتى­لەرىنىڭ سانى ءوستى. سوڭعى ەكى جىل ءىشىن­دە بىرقاتار تۇزەتۋ مەكەمەلەرىنەن سوت­تالعان­داردىڭ  توپتاسىپ قاشۋ ارەكەت­تەرى ورىن الدى. ماڭعىستاۋ وبلى­سىنىڭ تۇزەتۋ مەكەمەسىنەن 2010 جىلعى ماۋسىمدا وق-ءدارى, سۋىق قارۋ جانە قولدان جاسالعان  جا­رىل­عىش قۇرىلعىلاردى قولدا­نىپ, 21 سوتتالعان قاشتى. اعىمداعى جىلعى شىلدەدە بالقاش قالاسىنىڭ تۇزەتۋ مەكەمەسىنەن  16 سوتتال­عان­­نىڭ قارۋلى قاشۋ ارەكەتى­نىڭ جولى كەسىلدى. – دەمەك, كەيبىر وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي مۇنداي ماڭىزدى مىندەتتى اتقارۋ تالاپ دەڭگەيىنەن شىقپاعاندىقتان «ەش­تەن كەش جاقسى» دەپ بۇرىنعى كۇيگە ورالۋ دۇرىس بولعانى عوي؟ – ءيا, جوعارىدا ايتىلعان جاعدايلار قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا بەرۋگە نەگىز بولدى. الەمدە قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى ءىىم-ءنىڭ قۇزىرەتىنە قارايتىن كوپتەگەن مەملەكەتتەر بار. ماسەلەن, جازالاردىڭ ورىن­دالۋىنا يسپانيا جانە ۇلىبريتا­نيادا (2007 جىلعا دەيىن), افريكانىڭ (انگولا, گابون, گامبيا, ەگيپەت, زامبيا, كەنيا, مالاۆي, ناميبيا, نيگەريا, سۋدان, تانزانيا, رۋاندا), لاتىن امەريكاسىنىڭ (بەليز, بوليۆيا, گۆاتەمالا, گوندۋراس, مەك­سيكا, نيكاراگۋا, ۋرۋگۆاي, ەكۆادور), ازيانىڭ (بانگلادەش, ۆەتنام, ءۇندىستان, كامبودجيا, لاوس, سولتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر) كوپتەگەن ەلدەرىندە جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرىنىڭ بارلى­عىندا دەرلىك (يزرايل, يوردانيا, يەمەن, كاتار, كۋۆەيت, ليۆان, ساۋد اراۆياسى, سيريا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, ومان) ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرى جاۋاپ بەرەدى. ال بىرقاتار دەموكراتيالىق ەلدەردە جازانى ورىندايتىن كەيبىر ورگاندار ىشكى ىستەر مينيسترىنە ەسەپ بەرەدى. مىسالى, كانادادا جازانى ورىنداۋ جونىندەگى قۇزىرەت فەدەرالدىق ۇكىمەت جانە كەيبىر اۋدان­داردىڭ ۇكىمەتى اراسىندا بولىنگەن. باس بوس­تاندىعىنان ايىرۋ مەرزىمى ەكى جىلدان اساتىن جازالاردى كانادانىڭ تۇزەۋ قىز­مەتى, فەدەرالدىق اگەنتتىگى, قوعامدىق قا­ۋىپ­سىزدىك مينيسترىنە ەسەپ بەرەتىن ادام (Minister of Public Safety), ىشكى ىستەر مينيس­ترىنىڭ كانادالىق انالوگى ورىندايدى. – دۇرىس ەكەن. ال قازاقستاندىق پەني­تەنتسيارلىق جۇيە وسى حالىقارا­لىق ۇيىمداردىڭ قانداي ەرەجەلەرىن باسشى­لىققا الادى؟ – ارينە, قازاقستان پەنيتەنتسيارلىق جۇيەنى ىزگىلەندىرۋ جانە دەموكراتيا­لان­دىرۋ قاعيدالارىنان ەشقاشاندا باس تارت­پايدى. سوندىقتان, بۇۇ-نىڭ جانە باسقا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ (ەقىۇ, ەۋرو­پالىق وداق, ەۋروپا كەڭەسى) ۇسىنىمدارىن ۇستانادى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەۋروپا كەڭەسى ۇسىنعان قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى­نىڭ 2008 جىلعى 26 ماۋسىمداعى زاڭىمەن راتيفيكاتسيالانعان, بۇۇ-نىڭ ازاپتاۋلارعا جانە باسقا دا قاتىگەز, ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن جانە ار-نامىستى قورلايتىن ءىس-ارەكەتتەر مەن جازالاۋ تۇرلەرىنە قارسى كونۆەنتسياسىن جانە 1955 جىلعى 30 تا­مىزداعى بۇۇ-نىڭ قىلمىس­تىڭ الدىن الۋ جانە تۇتقىندالعاندارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ بويىنشا كونگرەسس قابىلداعان قاماۋداعىلارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ كىشى ستاندارتتى ەرەجەلەرىن نازاردا ۇستايدى. سونداي-اق ەۋروپا كەڭەسى ءمار­تەبەسى ەرەجەسىنە سايكەس, مينيسترلىك كوميتەتتەرى قابىلداعان ەۋروپالىق پەنيتەن­تسيارلىق ەرەجەلەرىن ءتيىمدى ىسكە اسىرۋعا كومەكتەسەتىن, ىشكى ۇلتتىق زاڭ نەگىزدەرى قۇرىلدى. بۇعان قوسا ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا بارلىق قاجەتتى قۇقىقتىق تەتىكتەر – ومبۋدسمەن ينستيتۋتى, پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇ­قىق­تارى جونىندەگى كوميسسيا, ادام قۇقىقتارى جانە زاڭدىلىقتى ساقتاۋ ءجو­نىندەگى قازاقستاندىق حا­لىق­ارالىق بيۋرو بار. زاڭ دەڭگەيىندە قوعامدىق با­قىلاۋعا, بوستاندىعىن ايى­رۋ ورىن­دا­رىندا زاڭ­دى­لىقتىڭ ساقتالۋىنا پرو­كۋرورلىق قاداعالاۋ رەتتەلگەن. – دەمەك, سوندا قىل­مىستىق-اتقارۋ جۇيەسى ىشكى ىستەر مينيس­ترلى­گى­نىڭ قۇرامىندا بولعاندا قانداي يگى وزگەرىستەر ور­ناپ, وڭدى ناتيجەلەر جا­سالادى دەمەكسىز؟ جانە بۇل ۇستالعاندار مەن سوتتالعانداردىڭ قاۋىپ­سىز­دىگى مەن قۇقىق­تارى­نىڭ زاڭ تالاپتارىنا ساي قورعالۋىنا جاعداي تۋدىرا الا ما؟ – بىرىنشىدەن, قىلمىس­تىق-اتقارۋ جۇيە­سىنىڭ كوميتەتى ءىىم-ءنىڭ قۇرىلىمىندا تۇ­رىپ تىكەلەي باعىنىستاعى ءوزىنىڭ دەربەستىگىن ساقتاپ قالادى. ەكىنشىدەن, ءىىم-ءنىڭ نەگىزگى باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە ۇستالاتىن ادامداردىڭ قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ بولىپ بەلگىلەنگەن. بۇل ءۇشىن ورتالىقتا دا, جەرگىلىكتى جەرلەردە دە بىرقاتار ۇيىمداستى­رۋشىلىق جانە پراكتيكالىق شارالار كەشەنى قابىلدانادى.ۇشىنشىدەن, قىلمىس­تىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىندە كاسىبي وزەكتى ساقتاۋعا جانە مامانداردىڭ كەتۋىن قىسقارتۋعا باعىت­تالعان, ۇتىمدى جۇيەلى كادر ساياساتى جۇرگىزىلەدى. تورتىنشىدەن, ءىىم ءوز قىزمەتىنىڭ باسقا سالالارىنداعىداي  وسى جاعدايدا دا, قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيە­سى سالاسىندا دا حالىقارالىق ستاندارت­تار­دى ورناتۋعا جانە ورىنداۋعا تالپىنادى. ال ءىىم جەكەلەگەن قۇقىق قورعاۋشى­لاردىڭ قىلمىستاردى اشۋ كورسەتكىشىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تەرگەۋ يزولياتورلارىنا جانە تۇزەتۋ مەكەمەلەرىنە باقىلاۋسىز كىرىپ, ايعاقتاردى كۇش قول­دانىپ الادى جانە سوتتالعان­داردىڭ باسقا دا قۇقىقتارىن بۇزۋعا جول بەرەدى دەگەن پىكىرلەرىن نەگىزسىز دەپ سانايدى.   ويتكەنى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ شەڭبەرىندە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ نەگىزگى ولشەمى كەز كەلگەن ادىسپەن ايتەۋىر قالايدا قىلمىستى اشۋ ەمەس,  ازاماتتاردىڭ پولي­تسياعا سەنىمىن ارت­تىرۋ بولىپ تابىلادى. دەمەك, تەرگەۋ يزولياتورلارىنداعى تەرگەۋ امالدارى مەن جەدەل-ىزدەستىرۋ  ءىس-شارا­لارى قاتاڭ بەلگىلەنگەن تارتىپتە ءجۇر­گىزىلەتىن بولادى. سوتتالعانداردىڭ قۇقىعىن بۇزۋدىڭ ءاربىر فاكتىسى بويىنشا قىزمەتتىك تەكسەرىس جۇرگىزىلىپ, كىنالى لاۋازىمدى تۇلعالاردى ىشكى ىستەر ورگاندارىنان شىعارۋعا دەيىن تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. وسىعان ءىىم-ءنىڭ وزىندىك قاۋىپسىزدىك, جەكە قۇرام جونىندەگى ينسپەكتسيا جانە كادر اپپاراتى بولىنىستەرىنىڭ كۇشتەرى باعىتتا­لاتىن بولادى. قىزمەتتىك تەرگەۋدىڭ شى­نايى جانە ۋاقتىلى جۇرگىزۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجك-دە جانە جەرگىلىكتى جەرلەردە وزىندىك قاۋىپسىزدىك بولىنىستەرىنىڭ شتاتتىق سانى كوبەيتىلدى جانە ولاردىڭ بارلىعى ءىىم وزىندىك قاۋىپسىزدىك دەپار­تامەنتىنىڭ تىكەلەي باعىنىسىنا اۋىستى­رىلدى. قازاقستان ۇكى­مەتىنىڭ جاڭادان قابىلدانىپ جاتقان ۇيىم­داستىرۋشىلىق جانە پراكتيكالىق شارا­لارى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىن دەمو­كراتيا­لاندىرۋ باعى­تىن جالعاستىرۋعا, سوتتالعان­داردىڭ قۇ­قىق­تارىن قورعاۋعا جانە ساقتاۋدى قامتا­ماسىز ەتۋگە كومەكتەسەدى. – جالعىز قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى عانا ەمەس, ءىىم-گە باسقا دا قىزمەتتەر قايتارىلۋدا. ماسەلەن, حالىقتى تىركەۋ جانە قۇجاتتاندىرۋ, كوشى-قون قىز­مەت­تەرى دە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە بەرىلدى. وسى قادامدار قانداي وزگەرىستەرگە اكە­لىپ وتىر, ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتە الدى ما؟ – مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعىنا سايكەس ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە كوشى-قون پوليتسياسى كوميتەتى قۇرىلدى. اتالعان جارلىقتى ىسكە اسىرۋ اياسىندا اعىمداعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتا­رىن قۇجاتتاندىرۋ مەن تىركەۋ فۋنك­تسيالارى ادىلەت ورگاندارىنان الىنىپ, ىشكى ىستەر ورگاندارىنا, ياعني كوشى-قون پوليتسياسىنا جۇكتەلدى. بۇل رەفورمالار قۇقىق قورعاۋ جۇيە­سىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلدى. بۇل الدىمەن مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن كۇ­شەيتۋگە, ىشكى كوشى-قون سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى رەتتەۋ ءتارتىبىن ناق­تىلاۋعا باعىتتالىپ وتىر. بۇعان دەيىن سىرتقى جانە ىشكى ميگراتسيالىق ۇدەرىس­تەردى تىركەۋمەن ءۇش مينيسترلىك – ىشكى ىستەر, ادىلەت, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىكتەرى اينا­لى­سىپ كەلسە, بۇگىندە جۇيەنى وڭتاي­لاندىرۋدىڭ ارقاسىندا بۇل ءىس ءبىر ۆەدوم­ستۆونىڭ قۇزى­رەتىنە كىردى. وسى وزگەرىس­تەردىڭ ءوزى قارا­پايىم حالىققا قولايلى جاعداي تۋعىزىپ, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتى­رۋعا ىقپال ەتىپ وتىر. سوڭعى ءمالى­مەتتەرگە كوز ءجۇ­گىرت­سەك, شىلدە ايىنىڭ 1-ىنەن باستاپ اۋماقتىق ىشكى ىستەر ورگاندارىنا قازاقستان رەس­پۋبلي­كاسى ازاماتىنىڭ جەكە كۋالىگىن الۋ ءۇشىن 360 مىڭنان استام ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. ونىڭ ىشىندە 116 مىڭ ازاماتقا تولقۇجات جانە 235 مىڭعا جۋىق ازامات­تاردىڭ جەكە كۋالىگى دايىندالدى. سونى­مەن قاتار, ەكى ايدىڭ ىشىندە 390 مىڭعا جۋ­ىق ازامات مەكەن-جايى بويىنشا تىركەلگەن. – الماتى, اقتوبە قالاسىندا باس كوتەرگەن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ­تاردى نەمەسە جەكەلەگەن باسبۇزار­لاردى ۇستاۋدا جانە بىرنەشە قالا­لارداعى تۇزەۋ مەكەمەلەرىنەن قاشقان سوتتالعان­داردى قۇرىقتاۋ بارىسىندا نەبىر دا­يىن­دىق­تان ءوتتى دەگەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىرشىن كەتۋى نەنى بىلدىرەدى؟ ارينە, بۇل ورايدا سوڭعى كەزدەرى تاراز قالاسىندا بولعان وقي­عانىڭ ءجايى بولەك. جالپى كادرلاردى ىرىكتەۋ, ولاردى دايارلاۋ با­رىسى قالاي جۇزەگە اسادى؟ – مۇنىڭ ءبارى الدىن الا دايىندىققا بايلانىستى, ءبىز قازىر ءاربىر قىزمەتكەردىڭ تالاپقا ساي بولۋىن قولعا الىپ جاتىر­مىز. بۇل جۇمىستار بۇرىننان دا اتقا­رىلىپ كەلەدى, دەگەنمەن قازىرگى قىلمىس­تىق احۋالعا بايلانىستى دايىندىقتى ودان ءارى ارتتىرۋ ارتىق ەتپەيدى. ال ىشكى ىستەر ورگانىنا دەنساۋلىعى مىقتى, بىلەكتى, بىلىكتى جاستار قابىلدانادى. بۇل «قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تۋرالى»  زاڭىمەن رەتتەلەدى. ىشكى ىستەر ورگاندارىنداعى قىزمەتكە ون سەگىز جاسقا تولعان, ءوزىنىڭ جەكە, مورالدىق, ىسكەرلىك, كاسىبي قا­سيەتتەرى وڭ, دەنساۋلىعى مىقتى جانە دەنە شى­نىقتىرۋى جوعارى, جۇكتەلگەن لاۋا­زىمدىق مىندەتتەردى ورىنداي الۋى ءۇشىن ءبىلىم دەڭگەيى زور ازاماتتار ەرىكتى نەگىزدە قابىلدانادى. ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ارنايى بولىنىستەرىنە قىزمەتكە قابىلداۋ كەزىندە سپورتتىڭ ءار ءتۇرى بويىنشا ۇمىتكەرلەردىڭ سپورتتىق جەتىستىكتەرى ەسكەرىلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ جەدەل-قىزمەتتىك جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارت­تىرۋ شارالارى تەك ءاربىر قىزمەتكەردىڭ كاسىبي دايارلىعىنىڭ سۇرانىسى جانە كاسىبي شەبەرلىگىن جۇيەلى جەتىلدىرۋ ار­قىلى جۇزەگە اسادى. قازىر قىلمىسكەرلەردىڭ قارۋلانۋى مەن اگرەسسيالىق ەكپىنى ءوسىپ وتىر, سون­دىقتان مۇنى دا وقىتۋدىڭ ادىستەمەلىك ايقىن تۇرلەرى قاجەت. ويتكەنى, ىشكى ىستەر ورگان­دارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءىس-قيمىل شەبەرلىگى قىزمەتتىك تاپسىرمالاردى ورىن­داۋ كەزىندە اۆتوماتتاندىرىلعان دەڭگەيگە جەتۋى قاجەت. دەمەك, قىزمەت­كەر­لەر قانداي دا ءبىر قىسىلتاياڭ جاعداي­لاردا وزدەرىنىڭ كاسىبي مىندەتىن ورىن­داۋعا دايىن بولۋى ءتيىس. – قىزمەتتىك مىندەتتەرىن ادال ورىنداپ, جانقيارلىق ەرلىكپەن قازا تاپ­قان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن ما­راپاتقا ۇسىنۋ جاعى قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر؟ – ءيا, بۇل سۇراعىڭىز وتە ورىندى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 10 اي ىشىندە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ  71 قىزمەتكەرى قازا بول­دى, ونىڭ ىشىندە 18 قىزمەتكەر – قىزمەتتىك مىندەتىن ورىنداۋ, 9 قىزمەتكەر قىلمىس­كەر­لەردى قولعا ءتۇسىرۋ كەزىندە. كۇندەلىكتى ومىردە كەزدەسەتىن ءتۇرلى جاع­دايلار, وقىس وقيعالار قىزمەتكەرلەر­دەن باتىرلىقتى, ادىلدىكتى, تاباندىلىقتى, ساۋاتتىلىقتى, قىراعىلىقتى تالاپ ەتەدى.  قالالاردا, ەلدى-مەكەندەردە, شالعاي اۋدانداردا ادامدار­دىڭ تىنىشتىعىن قور­عاپ, قىراعىلىق تانىتىپ, كەي كەزدەرى ومىرىنە قاۋىپ تونگە­نىن بىلە تۇرا قىل­مىسكەرلەردىڭ قاستاندىق ارەكەتىنىڭ جو­لىن كەسىپ, ماقتان تۇتارلىق جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ جاتقان قىزمەت­كەر­لەرىمىز بارشىلىق. جامبىل وبلىسىندا ورىن العان جاعداي سوعان ناقتى دالەل دەپ ايتا الامىن. قارۋلانعان قىلمىسكەردى قولعا ءتۇسىرۋ كەزىندە قايسارلىق پەن باتىرلىق تا­نىت­قانى ءۇشىن اقتوبە وبلىسىنىڭ ءىىد قىز­مەت­كەرلەرىن – رۋسلان جولدىباەۆتى, رۋستەم كەنجاليندى, نۇرلان الپىسباي­دى, اي­دوس بورانباەۆتى جانە «سۇڭقار» جاسا­عىنىڭ بولىمشە باستىعى ايبولات يمان­باەۆتى (مارقۇم بولعاندار),  جام­بىل وب­لى­سى ءىىد-ءنىڭ  قىزمەتكەرلەرىن –  عازيز باي­تاسوۆتى, پولات ايانقۇلوۆتى, جاقسى­بەك بايسەيىتوۆتى (مارقۇم بول­عاندار), ال­ماتى قالاسىنىڭ ءىىد قىزمەت­كەرلەرىن عا­لىم­جان ابديروۆتى, ماقسات دابىلوۆتى  (مار­قۇم بولعاندار) جانە ت.ب. قىزمەتكەر­لەردى قازاقستان رەس­پۋبلي­كاسى­نىڭ مەملەكەتتىك ناگرادالا­رىمەن ماراپاتتاۋ تۋرالى مەملەكەت باس­شى­سىنا ۇسىنىمحات جىبەرىلدى. ال جالپى جىلدىڭ باسىنان ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ  15 قىزمەتكەرى, ونىڭ ىشىندە قىزمەتتىك مىندەتىن ورىنداۋ كەزىندە قازا بولعان 2 ادام مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتالدى. ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ بارلىق جەكە قۇرامى تارازدا جانە الماتىدا قازا بولعان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ وتبا­سىنا, سون­داي-اق جارالانعانداردى ەمدەۋگە ماتەريال­دىق كومەك كورسەتۋگە  شەشىم قابىلداپ وتىر. قىزمەتتىك مىندەتىن ورىن­داۋ كەزىندە قازا بولعان قىزمەتكەرلەردىڭ وتباسىلارىنا جاردەماقى بولىنەدى. دەمەك, باتىرلىقپەن قازا تاپقان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەرلىگى ەل ەسىندە ساقتالادى. – سالماقتى دا ساليقالى اڭگىمە­ڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.