نازار كەلىسىمدەردىڭ ورىندالۋىنا اۋدارىلدى

كەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى  – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ شاقىرۋىمەن ەلىمىزگە تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى احمەت داۋىتوعلى كەلدى. وسى جولعى جۇزدەسۋگە دەيىن ولار سوڭعى رەت 2010 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا لوندون قالاسىندا اۋعانستان پروبلەمالارىنا ار­نال­عان حالىقارالىق كونفەرەن­تسيا­دا كەزدەسىپ, ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تۋرالى پىكىر الماسقان ەدى. تۇركيا الەمدىك ەكونوميكا­لىق داعدارىستىڭ كەرى اسەر ەتكە­نىنە قاراماي, قازاقستاننىڭ اسا ما­ڭىز­دى ساۋدا-ەكونوميكالىق ءارىپ­تەستەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالىپ وتىر. كەدەن ورگاندارىنىڭ دە­رەك­تەرى بويىنشا ەكى ەلدىڭ ارا­سىنداعى ساۋدا اينالىمى 2009 جىلى 1 ملرد. 362 ملن. اقش دول­لارىن قۇراعان. ال بۇل كور­سەتكىش 2008 جىلى بۇدان ەكى ەسە ار­تىق بولىپ, 2 ملرد. 875 ملن. دوللار كولەمىنە جەتكەن ەكەن. قازاقستان اۋماعىندا تۇرىك كاپي­تالىنىڭ قاتىسۋىمەن 1410 كاسىپ­ورىن ارەكەت ەتەدى. ولاردا 45 مىڭنان ارتىق قازاقستاندىقتار جۇمىس ىستەيدى. 2007 جىلدان بەرى تۇركيادا “تۋىسقان قالام” اتتى جۋرنال شىعىپ كەلەدى. وندا 40 شاقتى قازاق قالامگەرىنىڭ شىعارمالارى اۋدارىلىپ باسىلعان. بىلتىر استانادا تۇرىك رەسپۋبليكا­سى­نىڭ نەگىزىن قالاعان مۇستافا كە­مال اتاتۇرىككە ەسكەرتكىش اشىل­سا, تۇركيادا ءوز باستامالارىمەن م.جۇماباەۆقا, م.اۋەزوۆكە, ابايعا, قازاق قىزىنا, قابانباي باتىر مەن ابىلاي حانعا ەسكەرت­كىش ورناتىلعان. قانات ساۋداباەۆ پەن احمەت داۋىتوعلىنىڭ كەزدەسۋلەرى وڭاشا باس­تالىپ, ودان كەڭەيتىلگەن قۇرام­دا جالعاستى.  قازاقستان سىرت­قى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى ەكىجاقتى قارىم-قاتى­ناستاردىڭ سەرپىندى  دامىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ, بولاشاقتاعى پەرسپەكتيۆاسى ءتىپتى زور ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. كەزدەسۋدەن كەيىن قازاقستان­نىڭ توتەنشە جاعدايلار مي­نيستر­لىگى مەن تۇركيانىڭ توتەن­شە جاعدايلاردى باسقارۋ ءجونىن­دەگى باس ديرەكتوراتى اراسىندا ىنتىماقتاسۋ نيەتتەستىگى تۋرالى مەموراندۋمعا جانە قازاقستان­نىڭ ستاتيستيكا اگەنتتىگى مەن ءتۇر­كيانىڭ ستاتيستيكا ينس­تي­تۋ­تى اراسىندا ىنتىماقتاستىق ور­ناتۋ تۋرالى تۇسىنىستىك مەموران­دۋمىنا قول قويىلدى. وسىدان كەيىن تاراپتار باق وكىلدەرى الدىنا شىعىپ, شاعىن مالىمدەمە جاسادى جانە جۋرنا­ليستەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. وندا قانات ساۋداباەۆ كە­لىسسوز قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نا­زارباەۆتىڭ بىلتىر ءتۇر­كياعا ساپارىندا قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەردى ىسكە اسىرۋ شەڭ­بە­رىندە جۇرگىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. سەنىم گراموتالارىن قابىلدادى كەشە اقوردادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆقا قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنا جاڭادان توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى بولىپ تا­عايىن­دالعان جاڭا زەلانديانىڭ  ەلشىسى يەن الەكساندر حيلل, سەر­بيا­نىڭ ەلشىسى ەليتسا كۋرياك, كيپردىڭ ەلشىسى پەتروس كەستوراس جانە يرلانديانىڭ ەلشىسى فيليپپ ماكدونا سەنىم گراموتالارىن تاپسىردى. سەنىم گراموتالارىن تاپ­سىرۋ راسىمىنەن سوڭ, جۋرنا­ليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا ديپلوماتتار ەلشىلىك قىزمەتتەرى بارىسىندا ءوز ەلدەرىنىڭ قازاق­ستانمەن اراداعى ىنتىماق­تاس­تىقتى دامىتۋعا كۇش سالا­تىندارىن ايتتى. جاڭا زە­لان­ديانىڭ ەلشىسى يەن الەك­ساندر ءحيللدىڭ ايتۋىنشا, ەكى مەملەكەت ءبىر-بىرىنەن الىس جاتسا دا, قاتى­ناستارى دوستىق نەگىزدە جان­دانىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىت­تا جاڭا زەلانديا مەن قازاقستان اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە تۋريزم سالالارىنداعى باي­لانىستاردى ورىستەتۋگە باسىمدىق بەرەدى. سەربيا ەلشىسى ەليتسا كۋ­رياك حانىمنىڭ اتاپ وتۋىنشە, ول مەم­­لەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر مينيسترىنە ءوز ەلى پرە­زيدەنتىنىڭ قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعالىعى قىزمەتىنە كىرىسۋىنە بايلانىستى قۇتتىق­تاۋىن تابىس ەتكەن. قازاقستان­نىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى ەۋروپادا قاۋىپ­سىز­دىكتى قامتاما­سىز ەتۋگە باعىت­تال­عان ءىس-شارالارعا تىڭ سەرپىن بە­رە­دى. “قانات ساۋداباەۆپەن بول­عان اڭگىمەدە, – دەدى ءارى قاراي ەلشى, – قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى باسشى­سى­نىڭ سەربياعا ساپارى جونىندە ۋاعدالاستىق. سەربيا پرەزي­دەنتى قازاقستانعا ساپارمەن كە­لۋگە زور ىقىلاس تانىتىپ وتىر”. بۇدان بولەك ەلشى وسى­دان ءبىر كۇن بۇرىن يندۋستريا جانە ساۋدا مي­نيستر­لىگىندە بولعان­دىعىن, وندا سەر­بيا مەن قازاقستان اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستى نىعايتۋ ماقساتىندا ۆەدوم­ستۆو­ارا­لىق كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەندەرىن حابارلادى. كيپر رەسپۋبليكاسىنىڭ ەل­شى­سى پەتروس كەستوراستىڭ اتاپ وتۋىنشە, كيپر مەن قازاقستان اراسىندا ديپلوماتيالىق قا­تى­­ناس 1992 جىلى ورنادى. سودان بەرگى ۋاقىتتا ەكى مەم­لەكەت ءتۇرلى سالالاردا ىنتىماق­تاستىق ورناتا ءبىلدى. ەلشى, سون­داي-اق قازاقستان سىرتقى سايا­سات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى­مەن كەزدەسۋىندە ەكىجاق­تى قاتىناستاردى دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىلعانىن ايتا كەلىپ, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتىن وتكىزۋ باستاماسىن كيپر باس­شى­لىعى قولدايتىن­دىعىن ءمالىم ەتتى. ال يرلانديانىڭ ەلشىسى فيليپپ ماكدونا ەكەۋارا كەز­دەسۋ بارىسىندا ساياسي-ەكونو­ميكالىق ماسەلەلەر ءسوز بولعان­دىعىن, قازاقستاندا يرلانديا­نىڭ بىرقاتار كومپانيالارى تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتقان­دىعىن, ەكى ەلدىڭ ىنتىماق­تاس­تىعىنىڭ بولاشاعى زور ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. ەلدىڭ ەرەكشە ىقىلاسى ەلباسى اتىنا قوبدا اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى ەسەنگەلدى باجراەۆتان حات كەلدى. حات يەسى: “وسى قاسيەتتى ايماق­تىڭ اقساقالدارى اتىنان ەلىمىزدى الەمگە تانىتىپ, جارقىن بولاشاق­قا داڭعىل جول سالىپ, سان الۋان ۇلتتاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ولاردى جاسامپاز ىسكە, يگىلىكتى تىرلىككە جۇ­مىلدىرىپ, كوڭىلدەرىنە ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن نىق سەنىم ۇيالاتىپ, اسقان كورەگەندىلىكپەن باسقارىپ كەلە جاتقان سىزگە ريزاشىلى­عىمىزدى بىلدىرە وتى­رىپ, ەلدىڭ ەرەكشە ىقىلاسىن جەتكىزبەكپىز”, – دەپ اعىنان جارىلادى. ودان ءارى: ء“سىز قالىڭ ەلدى جاڭا ومىرگە باس­تاعان, سول جولدا ايانباي كۇش-قايرات جۇمساپ جۇرگەن, ۇلتى­مىز­دىڭ ەرتەڭى, ۇرپاعىمىزدىڭ كەلە­شەگى ءۇشىن تاباندى­لىق­پەن قىزمەت جاساپ كەلە جاتقان, ىرى­سى ارىلماعان, كۇللى الەم موي­ىنداعان مەملەكەت قالىپتاستىرعان, قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ەرەكشە تۇلعاسىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا تۋعان جەرىمىزدىڭ كوركەيىپ, ەلىمىزدىڭ ءور­كەن جايعانىن كورىپ, جەتىستىك­تە­رى­مىزگە مارقايىپ وتىرعان قارتتارى­مىز اتىنان اسپانىمىزعا كۇن نۇرى ساۋلەسىن شاشقان بۇگىنگىدەي شۋاقتى كۇندەرىمىز ۇزاعىنان بولسىن, ەلدىڭ تۇتقاسى سىزدەي ەلباسىمىز امان بول­سىن دەپ تىلەيمىز!” دەلىنگەن حاتتا. پرەزيدەنت پوشتاسىنان ەلباسى جولداۋى ەلىمىزدى جاڭا مەجەلەرگە, جاڭا جەتىستىكتەرگە باستايدى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتىنا “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنا قولداۋ بىلدىرگەن حاتتار قوعامدىق ۇيىمدار مەن قوزعالىستاردىڭ باسشىلارىنان, ارداگەرلەر القاسى مۇشەلەرىنەن, ۇستازدار قاۋىمى مەن ستۋدەنتتەردەن, جەكەلەگەن ازاماتتاردان كوپتەپ كەلىپ تۇسۋدە. ەلباسىعا جولداعان حاتتارىندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ بيىل­عى جولداۋىن اۋدانىمىزدىڭ حالقى ىنتا-ىقىلاسىمەن تىڭداپ, زور قا­ناعاتتانۋشىلىق سەزىممەن قابىل­داۋ­دا. ويتكەنى, ەلباسى جول­داۋىن­دا شالعايدا ەڭبەك ەتىپ جاتقان اۋىل حالقى ءۇشىن وزەكتى ماسەلەلەرگە ايرىقشا كوڭىل بولىنگەنى حالىقپەن جۇمىس جاساۋدا قوعامدىق ۇيىم­دار­دىڭ كەلەشەك جۇمىسىنا سەرپىلىس تۋعىزۋدا”, – دەپ اتاپ وتكەن وڭ­تۇستىك قازاقستان وبلىسى, بايدىبەك اۋداندىق بيلەر القاسى قوعامدىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى ب.يگىسىنوۆ, اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسى قوعام­دىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى ءا.پاتسا­حا­نوۆ, “نۇر وتان” حدپ اۋداندىق فيليالى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى س.ازيزحانوۆ جانە “باقتيار” قو­عام­دىق قورىنىڭ توراعاسى ق.بۇ­قارباەۆ. پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جول­داۋىن­دا اتاپ وتىلگەندەي, ۇستىمىزدەگى جىلى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جە­ڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا وراي, سوعىسقا قاتىسۋشىلار مەن سوعىس مۇگەدەك­تەرىنە 65 مىڭ تەڭگەدەن بىرجولعى جاردەماقى تولەۋ, سوعىس ۋاقىتىندا قازا تاپقان اسكەري قىزمەتكەر­لەر­دىڭ جۇبايلارىن سوعىس ارداگەر­لە­رىنە تەڭەستىرۋ, تىل ەڭبەككەرلەرىنە ماتەريالدىق قولداۋ كورسەتۋ تۋرالى قامقورلىعى ءۇشىن ەلباسىنا شى­نايى ريزاشىلىقتارىن بىلدىرگەن­دەر­دىڭ قاتارىندا وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسى, شاردارا اۋداندىق سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى كەڭە­سىنىڭ توراعاسى ت.اعمان ۇلى, وردا­با­سى اۋداندىق ارداگەرلەر قوعام­دىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ت.ءاب­دى­رايىموۆ, وتىرار اۋدانى, ءشاۋىلدىر اۋىلىنداعى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى م.تەمىربەكوۆ, شىمكەنت قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ءتور­اعاسى ۋ.سۇلەيمەنوۆ, ارىس قالا­سىنىڭ ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ى.تولەباي بار. كەنتاۋ قالالىق “ار-نۇر” جە­تىم بالالار ءۇيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ى.جۇ­ماشەۆ “بالالاردىڭ مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى تاربيە جانە ءبىلىم بەرۋ ىسىنە باعىتتالعان “بالاپان” باعدارلاماسى ەرتەڭگى ەل بولاشاعى ءۇشىن ۇلكەن قامقورلىق بولىپ تابىلادى”, دەپ جازادى. سونداي-اق, جول­داۋدا اتاپ وتىلگەندەي, كوپ بالالى انالارعا جاسالىپ جاتقان قام­قورلىقتار, مەكتەپ جاسىنا دەيىن­گى وقىتۋمەن جانە تاربيەمەن قام­تاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان “با­لاپان” باعدارلاماسىن قىزۋ قۋات­تاعان حاتتار وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ورداباسى اۋداندىق ايەلدەر كەڭەسى قوعامدىق بىرلەستىگى مۇشەلەرى اتىنان م.ءزايتۇن­قىزى­نان, ارىس قالاسىنىڭ ايەلدەر كە­ڭەسىنىڭ ءتورايىمى گ.ەسىلبەكوۆادان, وتىرار اۋداندىق ايەلدەر كەڭەسى­نىڭ ءتورايىمى ا.رىسكەلدىدەن, شار­دارا اۋدانىنىڭ تۇرعىنى, كوپ بالالى انا ق.ساحوۆادان كەلىپ تۇسكەن. “بيىلعى جولداۋىڭىزداعى تىڭ يدەيالار مەن الداعى ونجىلدىققا ارنالعان جوسپاردان جاستارعا دەگەن ەرەكشە قامقورلىقتى سەزىندىك. اسىرەسە, “جول كارتاسى” اياسىندا جاس مامانداردىڭ التى اي بويى تاجىريبەدەن وتۋىنە مۇمكىندىكتەر جا­سالاتىنى, استانا قالاسىندا بىرە­گەي جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اشىلۋى ءبىزدىڭ اۋداننىڭ جاستارىن قۋانتتى. جوعارى وقۋ ورىندارىن­داعى ءبىلىم ساپاسىنا قويىلاتىن تا­لاپتاردىڭ ارتۋىن, الەمنىڭ جەتەك­شى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ رەيتينگىسىنە ەنۋىن ءبىز قولدايمىز, وسى ماق­سات­تاعى باستاماڭىزعا ءوز ۇلەسىمىزدى قو­سامىز”, دەلىنگەن ورداباسى اۋدان­دىق “جاستار” قوعامدىق بىرلەس­تىگىنىڭ ءتورايىمى گ.جولداسوۆانىڭ ەلباسىعا جازعان حاتىندا. بۇل ماز­مۇنداعى حاتتار “نۇر-الەم” جاستار قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ب.ورمانوۆتان, م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى ج.ءسا­لىمباەۆادان كەلدى. “نۇر وتان” حدپ سارىاعاش اۋداندىق فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءا.تۇردالين حاتىندا “جولداۋدا “نۇر وتان” حدپ قوعامداعى ورنى مەن رولىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. ەلباسى جول­داۋىندا العا قويىلعان ءمىن­دەت­تەردى ورىنداۋدا ەلىمىزدەگى بارلىق ساياسي كۇشتەردى “نۇر وتان” پار­تيا­سىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاستىرۋ قا­جەت دەپ سانايمىز جانە وسى با­عىت­تا ءتيىستى جۇمىستاردى جۇرگى­زە­مىز. جولداۋدىڭ ەلىمىزدى جاڭا مەجەلەرگە, جاڭا جەتىستىكتەرگە باستايتىنىنا سەنىمدىمىز”, دەپ ونىڭ ءمان-ماڭىزىنا ەرەكشە توقتالىپ وتكەن. جولداۋعا قولداۋ بىلدىرە وتى­رىپ, ونىڭ ەل ومىرىنە تيگىزەتىن زور ىقپالى, اسىرەسە, كاسىپكەرلىككە كەڭ جول اشۋداعى ماڭىزى تۋرالى وڭ­تۇستىك قازاقستان وبلىسى, قاسقاسۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, زەينەتكەر, ارداگەر س.قۇمار ۇلى, شاردارا قا­لا­سىنىڭ تۇرعىنى, شارۋا قوجالى­عى­نىڭ ءتورايىمى ۇ.تاستانوۆا, وتىرار اۋدانىنىڭ ۇستازدارى اتى­نان حات جولداعان ج.كولباي كە­ڭىنەن بايانداعان. ماقسات – سەرپىندى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىن­­باسارى باستاپ كەلگەن دەلەگاتسيا ەل­باسى­نىڭ جول­داۋىندا ايتىلعان تاپسىر­­ما­لار­دىڭ, اتاپ ايتقاندا, يندۋستريا­لىق-يننو­ۆاتسيالىق دامۋ باعدار­لاماسىنداعى جوبالار­دىڭ ىسكە اسۋ بارىسىمەن تانىستى. ولار اۋەلى “ازيا كەراميك” جشس-ىندە بولدى. زاۋىت ديرەكتورى مەتلي توزلى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارمەن تانىستىرعان. قازاقستان, ەلباسى ايتقانداي, وزگە ەلدەرمەن ۇشاق قۇراستىرۋ, ماشينە جاساۋ ارقىلى باسەكەگە تۇسە المايدى, ونىڭ قولىنداعى مىقتى كوزىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى. كەيبىر ەلدەر جەر جەتپەگەندىكتەن ءۇيىنىڭ ۇستىنە سۋ سەۋىپ, كوكونىس ءوسىرىپ جۇرسە اللا­تاعاللا قازاق حالقىنىڭ نەسىبەسىنە بۇل جاعىنان كەڭدىك جاساپتى. الايدا, شاپقان اتتىڭ تۇياعى, ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن سالقار جەرىمىز بار ەكەن دەپ دالانىڭ سامالىنداي اڭقىلداپ جۇرە بەرۋگە بولمايدى. بيداي ەكتىڭ, ورىپ الا بەر ەمەس, وعان مىقتى كۇتىم, زاماناۋي اگروتەحنيكا, جەردىڭ جوعىن تولتىراتىن تىڭايتقىشتار كەرەك. ءيزرايلدىڭ تاستاق دالاسىن گۇلدەن­دىر­گەن تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى ادەتتە كوكونىستەرگە پايدالانىلاتىن ەدى, كاسىپ­كەر ەرمەك اباسوۆ ماقتا ەگۋدە دە قول­دانىپ ۇلكەن تابىسقا جەتىپتى. “قىتايدا بۇل ادىسپەن 1 گەكتار جەردەن 10 توننا كۇرىش, جۇگەرى, بيداي داقىلدارىن الادى. ءبىز دە سونداي جەتىستىكتەرگە جەتە الامىز” دەيدى ول. “وڭتۇستىك” ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنداعى كەڭەستىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ومىرزاق شوكەەۆ: “زامان وزگەردى دەگەن وسى. بۇرىن وسىنداي اگرار­لىق سونى ادىستەرگە جەكەلەگەن شارۋالار­دى كۇشتەگەندەي ەتىپ پايدالانۋىنا ماجبۇرلەيتىن ەدىك. تيىمدىلىگىن وزدەرى ءتۇسىندى, ەندى قامشى سالدىرماي جۇمىس جاساۋعا كىرىستى”, دەيدى رازى بولىپ. كەراموگرانيت قازاقستان رىنوگىنا سىرتتان تاسىمالدانادى. وسى زاۋىت ىسكە قوسىلعان جاعدايدا ءوز ەلىمىزدەن بولەك كورشى مەملەكەتتەرگە, تۇركياعا, يرانعا شىعارۋعا بولادى ەكەن. زاۋىتقا سالىن­عان ينۆەس­تيتسيا كولەمى 35,4 ملرد. دوللار. وسىنىڭ 4,34 ملرد. دوللارى زاۋىتتىڭ ءوز قارجىسى. جىلىنا 2,5 ملن. شارشى مەتر كەراموگرانيت شىعارامىز دەپ تالاپتا­نىپ وتىرعان زاۋىت ونىڭ كولەمىن 6 ملن. شارشى مەترگە جەتكىزۋدى جوسپارلاۋدا. قازاقستاندا كۆارتستى قۇم مول بول­عانىمەن, دايىن قوسپالارى بارى ازىرگە ۋكراينادان تاسىمالدانادى. كوكشەتاۋ جانە تالدىقورعانداعى زاۋىتتار كەزىندە تۇتىنۋشى جوق بولعاندىقتان توقتاپ قالعان. قازىر دە ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. ومىرزاق ەستاي ۇلى ساۋىردە ىسكە قوسى­لا­تىن زاۋىتتىڭ جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەدى. قازاقستان دامۋ بانكى قارجىلان­دىرىپ وتىرعان ءوندىرىس ورنى قازاقستان رىنوگىنا سىرتتان تاسىمالداناتىن ءونىم­دەرمەن باسەكەگە تۇسۋگە ابدەن قابىلەتتى. ء“Hىll” جشس-ءى زاۋىتىندا قولعا الىنعان جوبا جۇمىسىمەن تانىسقان جۇمىس توبى نەگىزگى اڭگىمەنى “وڭتۇستىك” ەركىن ەكونوميكالىق ايماعىندا جالعاس­تىرعان. بىرنەشە ءوندىرىس ورىندارىن بىرىك­تىرىپ وتىرعان ايماقتىڭ كەلەشەگىنە ارتىلعان ءۇمىت ۇلكەن. ومىرزاق ەستاي ۇلى ەلباسىنىڭ تىكەلەي باقىلاۋىنداعى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدار­لا­ما­­نىڭ وڭتۇستىك كەلەشەگىندەگى جوبا­لارى­­نىڭ جاعدايىن تالداپ, ءتۇيىندى ماسە­لە­لەر­دىڭ وسى وتىرىستا شەشىلۋىنە مۇددەلى ەكەندىگىن ايتتى. ياعني, باعدار­لاماعا كىردى, پروبلەماسى بولماۋ كەرەك. جەر­گىلىكتى اكىمدىك شەشە المايتىن ءتۇيىن ۇكىمەت وتىرىسىندا تالقىلانادى. قازاقستاندا العاش رەت قولعا الىنعان سەرپىندى جوبالاردىڭ ءبىرى كۇركەتاۋىق وسىرەتىن “ورداباسى قۇس” فابريكاسىنىڭ جاعدايى تۋرالى ديرەكتورى مۇرات تاعاەۆ بايانداپ بەردى. قۇرىلىس-مونتاج جۇمىس­تارى, سۋ, ەلەكتر جۇيەلەرىن تارتۋ شەشىل­گەن. قوندىرعىلاردىڭ وتىز پايىزى اكەلىنىپتى. ماسەلە كوگىلدىر وتىندى تۇتىنۋدا تۋىنداپ تۇر. قالعان جۇمىستار كەستەگە ساي ىسكە اسىرىلادى. سۋبسيديا­لاۋ ماسەلەسىندە دە ويلاساتىن ماسەلەلەر بارشىلىق. كەڭەستە جەكەلەگەن مينيسترلىك وكىل­دەرى ءوز سالالارىنا بايلانىستى بەرىلگەن تاپسىرمالاردىڭ جايىن تاراتتى. ونىڭ بىرەگەيى “باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي” اۆتوماگيسترالى. وڭتۇستىكتەن 454 شاقىرىم جول وتەدى. وعان ارناۋلى تەحنيكا, تسەمەنت, بيتۋم, قايراق تاستار سەكىلدى قۇرىلىس ماتەريالدارى كەرەك. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولات اليەۆ وسى­عان وڭتۇستىكتىڭ الەۋەتى ابدەن جەتەتىن­دىگىن بايانداپ بەردى. جەكەلەگەن اسفالت زاۋىتتارى بار, جولعا قاجەتتى سۋاعار ناۋا, تروتۋار, بورديۋر سەكىلدى ماتەريال­دى دايىنداي الاتىن “بەرەكە ا” كوم­پانياسىنىڭ پرەزيدەنتى راشكۇل وسپان­اليەۆا 400-ءدىڭ ۇستىندە تەحنيكا شىعارا الاتىندىعىن ايتقان. ءتورت ايرىقپەن وتەتىن ۇلكەن جولدىڭ تۇركىستانداعى ء“بىر­لىك” اۋىلى, ورداباسى اۋدانى جا­عىندا كۇرمەۋلى جاعدايلارى بار. وبلىس­تىق اكىمدىك بۇل ماسەلەنى وزدەرى شەشەتىندىگىن مالىمدەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.كۇرىشباەۆ سۋبسيديانىڭ جاڭادان بەلگىلەگەن جوباسى جايىندا بايانداپ بەردى. بۇرىنعىداي بارلىعىنا ەمەس, مەملەكەتكە كەرەكتى داقىلدارعا مولداۋ بەرىلەدى. جاڭا بيۋدجەتتىك باعدارلامالار بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس­تار­دى تارقاتتى. اعىن سۋ ماسەلەسىندە قىر­عىز­ستانمەن مەملەكەتىمىزدىڭ ورتاق كەلى­سىم­گە كەلگەندىگى, وزبەكستان, تاجىك­ستان­مەن ءالى كەلىسسوز ءجۇرىپ جاتقانىن ايتتى. شاردارا سۋ قويماسىنان سۋ سورعىلار ارقىلى ماقتاارال اۋدانىنىڭ سۋارمالى جەرىنە 13,7 ملرد. تەڭگەگە ينۆەستيتسيا تارتىلعان. بۇل 86 مىڭ گەك­تار جەردى سۋلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋ­مەن قاتار, وزبەكستاننان “دوستىق” كانا­لى ارقىلى كەلەتىن سۋعا تاۋەلدىلىك­تەن قۇتقارماق. ايتقانداي, بۇل جوبا اۋدان­­نىڭ سۋارمالى جەرىنىڭ 68 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. شاردارا سۋ قويماسىنان العاشقى كەزەكتەگى سۋدى قابىلداعان كوكساراي سۋ رەتتەگىشىندەگى جۇمىستاردىڭ جايىن توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى ۆ.بوجكو ايتتى. “قىسقا مەرزىمدە ۇلكەن جۇمىس اتقاردىڭىزدار, راحمەت. مەن مۇنى ەلباسىعا باياندايمىن” دەدى ءو.شوكەەۆ. كەڭەس سوڭىن وقو اكىمى اسقار مىرزاح­مەتوۆ قورىتتى. بۇرىن 10 مىڭ جۇمىسشى ناپاقاسىن ايىرعان “فوس­فور” زاۋىتى ايماعى ونەركاسىپ ورىن­دارىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋگە قولايلى. وبلىس باسشىسى ءوندىرىس ايماعى رەتىندە وسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ جايىن ايتتى. ينفراقۇرىلىمى قالىپقا كەلتىرىلىپ جاتقان ايماققا قارجى سالىپ, ءوز جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە وبلىستىڭ ءوز ىشىنەن دە تالاپكەرلەر تابىلىپ جاتىر. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ورنىنان كو­تەرۋدە “ماكسيمۋم” ايو” جشس-ءىنىڭ قىز­مەتى ەرەكشە. شارۋالار مەن ديقان­دار­دىڭ قۇلشىنىسى جاقسى. سونىمەن قاتار اسقار يسابەك ۇلى ۇكىمەت دەڭگەيىندە شەشىلەتىن ماسەلەلەردى دە جىلىكتەدى. سونىڭ بىرەگەيى, “وڭتۇستىك” ەركىن ەكونوميكالىق ايماعىنداعى كاسىپ­ورىنداردى قوسىلعان قۇن سالىعىنان بوساتۋ جانە قىزمەت تۇرلەرىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرۋ. تالاي مەملەكەتتەردىڭ وسىنداي قولداۋلار ارقىلى ەكونوميكا­سىن تۇزەپ العانىنا كارى تاريح كۋا. ايماقتاعى وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى قوسىمشا قۇن سالىعىنان بوساتۋ ءوندىرىستى وركەندەتەرى حاق. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى بۇل پروبلەمالار ۇكىمەت وتىرى­­سىندا قارالاتىندىعىن ايتتى. كەڭەس سوڭىندا “قازاتومپروم” ۇلت­تىق كومپانياسى مەن وبلىس اكىمدىگى بىرلەسكەن مەموراندۋمعا قول قويدى. سول كۇنى ءو.شوكەەۆ باستاعان ۇكىمەت مۇشەلەرى ماقتاارال وڭىرىندە بولىپ, شەكارا ايماقتارىن نىعايتۋ ماسەلەلەرىن نىقتادى. شاردارا سۋ قويماسىنان سۋ سورعىلار ارقىلى سۋلاندىرۋ جۇيەسى جۇمىسىنىڭ جايىن كوردى. باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. بۇلدىرشىندەرگە ارنالعان بايقاۋ استانادا “بۇلدىرشىندەرگە ارنالعان قازاق ءتىلى” ادىستەمەلەرى رەسپۋبليكالىق بايقاۋىنىڭ قورى­تىن­دىسىن جاريالاۋعا ارنالعان ءباسپاسوز ءماسلي­حاتى ءوتتى. وندا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ پرەزي­دەنتتىك قورى قامقورشىلىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ پەن وسى قور ديرەكتورى­نىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ازات شاۋەەۆ وتكەن جىل­دىڭ قورىتىندىسىن جاريالاپ, ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ جوسپارلارىمەن تانىستىردى. ايتا كەتەتىن ءبىر ءجايت, 2009 جىلعى ساۋىردە جاريالان­عان بايقاۋ ءتىل ۇيرەتۋدەگى يننوۆاتسيالىق ۇدەرىس­تەر­­دى, ءتيىمدى ادىستەمەلىك قۇرالداردى, وسى سالا­داعى ۇستازدار ۇجىمى مەن قوعامدىق ۇيىمداردى ىنتالاندىرۋ, قولداۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىل­عان بولاتىن. قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, بايقاۋعا مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردەن, قازاق ءتىلى وقىتۋشىلارى­نان, ادىسكەر-عالىمدار مەن قوعامدىق ۇيىمداردان بارلىعى 20-عا جۋىق ءوتىنىم تۇسكەن. جۇمىستاردى ىرىكتەۋ بارىسىندا قازىلار القاسى بايقاۋعا كەلىپ تۇسكەن جۇمىستاردىڭ ءتىل ۇيرەتۋدەگى قولايلىلىعى مەن ادىستەمەلىك تيىمدىلىگىنە باسا نازار اۋداردى. بۇلدىرشىندەرگە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋدىڭ 3 بىردەي ادىستەمەسىن ۇسىنعان ادىسكەر رايحان ماجەنقىزى (استانا) ءبىرىنشى ورىندى يەلەنىپ, ارنايى ديپلوم­مەن جانە 300 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى اق­شا­لاي سىيلىقپەن ماراپاتتالسا, پاۆلودارلىق №116 بالاباقشا مۇعالىمى ايگەرىم كاريموۆا جۇلدەلى ەكىنشى ورىن مەن 200 مىڭ تەڭگە اقشالاي سىيلىقتى ەنشىلەدى. ال ءۇشىنشى ورىن مەن 100 مىڭ تەڭگە مولشەرىندەگى اقشالاي سىيلىقتى قازىلار القاسى ارقالىق قالاسىنداعى “راۋشان” بالاباقشاسىنىڭ وقىتۋشىسى الدانىش اي­جارىقوۆاعا بەرۋدى ۇيعاردى. سونداي-اق, قازاق ءتىلىن دامىتۋعا ارنالعان قوعامدىق جوبالارعا قولداۋ كورسەتكەن بىرقاتار وتاندىق كومپانيالار مەم­لەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ پرەزيدەنتتىك قورى قامقور­شىلىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى, قر مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ “العىس حاتىمەن” ماراپاتتالدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ پرەزيدەنتتىك قورى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ازات شاۋەەۆ­تىڭ حابارلاۋىنشا, ءتىل شارالارىن, ونىڭ ىشىندە بالا­لارعا ارنالعان بايقاۋلار وتكىزۋ بيىل دا جالعاسىن تاپپاق. “مەكتەپ وقۋشىلارى ارا­سىندا “ۇلان” بالالار گازەتىمەن بىرلەسە وتىرىپ وتكىزى­لە­­تىن شىعارما جازۋ بايقاۋلارى 1 ناۋرىزدان باس­تا­لادى. “ەرلىك پەن جەڭىس” دەپ اتالاتىن ءبىرىنشى بايقاۋعا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ وقۋشىلارى, ەكىنشى “ەلىمىز ەۋروپا تورىندە” تاقىرىبىنداعى سايىسقا وزگە ءتىلدى مەكتەپ وقۋشىلارى قاتىسا الادى, – دەدى ول. “ەگەمەن-اقپارات”. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اياسىندا ءال-فارابي اتىن­­داعى قازاق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ دەلەگاتسيا­سى جا­قىن­­­­­­دا ءماس­كەۋ­­دىڭ بەدەلدى جو­عار­ى وقۋ ورىن­دارىن­دا بولىپ, ءبىر­قاتار ماڭىزدى كەز­دەسۋلەر وتكىزدى. قازۇۋ رەكتورى باقىتجان جۇما­عۇلوۆ پەن م.ۆ.لو­مو­نوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ رەك­تورى ۆيكتور سادوۆنيچي­دىڭ كەزدەسۋى كەزىندە حالىقارالىق ءبىلىم كەڭىستىگىندەگى ىرگەلى ەكى وقۋ ورنىنىڭ ەڭ باستى ستراتەگيالىق دامۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ستۋدەنتتىك قارىمدىلىقتى دامىتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋ­دارىلدى, سونداي-اق قازۇۋ مەن ممۋ اراسىنداعى قوس ديپلومدى ىنتىماقتاستىق جونىندە ءسوز بولدى. ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ جەتەكشى پروفەسسور­لارى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دا ءدارىس وتكىزۋگە شاقىرىلدى. ءوز كەزەگىندە ممۋ رەكتورى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتىنىڭ اقپانداعى جولداۋىن قىزۋ قۋاتتاپ, ءبىلىم مەن عىلىم­نىڭ دامۋىنا مەملەكەتتىك قول­داۋدىڭ ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن­دىعىن ايتتى. سونداي-اق, قازاق­ستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن استانادا جاڭا ۋنيۆەرسيتەت اشى­­لاتىندىعىن مالىمدەدى. ۆيكتور ءسادوۆنيچيدىڭ پىكىرىنشە, استانا­داعى جاڭا ۋنيۆەرسيتەت پەن ال­ماتىداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ءىرى ورتالىقتارىنا اينالۋى كەرەك. جەتەكشى ءبىلىم وردالارىنىڭ باسشىلارى اعىمداعى جىلدىڭ قازان ايىنان قالدىرماي ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ نەگى­زىندە, ممۋ جانە ەۋرازيا ۋني­ۆەرسيتەتتەر قاۋىمداستىعىنىڭ قولداۋىمەن عىلىم ماسەلەلەرى مەن پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلاۋعا ار­نالعان دۇنيەجۇزى عالىمدارى­نىڭ عىلىمي فورۋمىن وتكىزۋگە كەلىستى. قازۇۋ وكىلدەرى الدىمەن “دۋبنا” حالىقارالىق ۋنيۆەرسي­تەتىنە بارىپ, رجعا-نىڭ (رەسەي جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ اكادەمياسى) پرەزي­دەنتى ولەگ كۋزنەتسوۆپەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا ماسكەۋ ايما­عىن­داعى عىلىم-ءبىلىمنىڭ جەتەكشى ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن كەرەمەت كەشەن­نىڭ قىزمەتىمەن تانىستى. سونداي-اق, عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن بىرىككەن يادرولىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىمەن ىنتىماق­تاستىق كەلىسىم-شارتقا وتىردى. قازۇۋ رەكتورى “دۋبنا” ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ۆلاديمير فيليپپوۆپەن اڭگىمە بارىسىندا تمد مەن شىۇ ەلدەرىنىڭ جەلىلىك ۋنيۆەرسيتەتىن دامىتۋداعى ىنتى­ماقتاستىق, كونسورتسيۋمداعى 11 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ نەمەسە قازۇۋ-دىڭ ماگيسترانتتارىن بىرلەسە وقىتىپ شىعارۋ ءۇشىن جوعارى ساناتتاعى ماگيسترلىك باعدارلامالاردى ۇيىم­داستىرۋ جانە جۇزەگە اسىرۋدا كۇش بىرىكتىرۋ, سونداي-اق جوعارى دەڭگەي­لى عىلىمي مامانداردى دايىنداۋ ماسەلەلەرىن ءسوز ەتتى. كەزدەسۋ ستۋدەنتتەر جانە وقى­تۋ­شى-پروفەسسورلار قۇرامىنىڭ الماسۋى, بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋدىڭ قىسقا مەرزىمدى ستاجيروۆكالارى جانە بىرىككەن عىلىمي جوبالار جۇرگىزۋ جونىندە قازۇۋ مەن رحدۋ اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋمەن تۇيىندەلدى. قورعانبەك امانجول.