سونىڭ ءبىرى – «باياعىدا اتالارىمىز اق پاتشادان شەن الىپتى, گۋبەرناتوردان حات الىپتى, ويازدان باتا الىپتى» دەيتىن «تاريحي» ماڭىزعا يە ماقتاندار قازىر ءار جەردە قۇمىرسقاداي قاپتاپ ءجۇر. اتالارىنىڭ جوعارىداعىداي «ابىرويى» تۋرالى جازىلىپ جاتقان كىتاپتار قانشاما. بىزدەگى تۇسىنىك بويىنشا ماقتاننىڭ ءدال وسى ءتۇرى دۇرىس ەمەس. ويتكەنى حالقىمىزدىڭ رۋحاني وتارلانىپ, ساياسي-الەۋمەتتىك تۇرعىدان وراسان زور قۇلدىراۋىنا نەگىز سالعان رەسەيدىڭ پاتشالىق داۋىرىنە ءتان وقيعالاردى قازىرگى تاۋەلسىزدىك زامانىندا ماقتانىش ەتىپ ايتۋ, ونى ۇلىقتاۋ – ناداندىق. ياكي اباي اتامىزدىڭ «نادان ەل قۋانباس نارسەگە قۋانادى ءھام قۋانعاندا نە ايتىپ, نە قويعانىن, نە قىلعانىن ءوزى بىلمەي, ەسى شىعىپ, ءبىر ءتۇرلى ماستىققا كەز بولادى» دەيتىنى وسى شىعار.
ماقتاننىڭ دا ماقتانى بار ەمەس پە؟! ودان دا «اتامىز بوگەنباي باتىردان باتا الىپتى» نەمەسە «جامبىل جاكەمنىڭ قولىنان قۇلاق جەپتى» دەپ ماقتان. ونداي وقيعالار كوپ عوي. وسى ورايدا جوعارىداعى «نادان ماقتاننىڭ» ارادا قانشا عاسىر وتسە دە ۇزىلمەي, تاۋەلسىزدىكتىڭ اتقان تاڭىمەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقانىنا نە سەبەپ؟ وسىعان توقتالايىق!
بۇل ماقتان ءتۇرى – اۋەلى قازىرگى قازاق قوعامىندا وتكەن عاسىرلارداعى وتارلىق سانانىڭ ءالى جويىلماعاندىعىنا ءارى جاڭادان تاريحي سانانىڭ قالىپتاسپاعانىنا كۋا. فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ارعىن قاسىمجانوۆ ءبىز ايتىپ وتكەن «تاريحي سانا» دەگەن ۇعىمدى – ءاربىر جەكە ادام, تۇتاس ۇرپاقتىڭ وتكەن تاريحتى سەزىنۋى, ءوزىنىڭ شىققان تەگىن, ولكەسىن, حالقىن, ءناسىلىن, ونىڭ رۋحاني ءتۇپ-تامىرلارىن تانىپ-بىلۋگە ۇمتىلىپ, سانا-سەزىمنىڭ ويانۋى دەپ تۇسىندىرەدى. ونىڭ ەكىنشى بەتى – ماڭگۇرتتىك. ەندەشە وتارلاۋشىلار ەزگىگە تۇسكەن حالىقتى ەڭ الدىمەن تاريحي ساناسىنان ايىرىپ, ماڭگۇرتتىككە ۇشىراۋىنا كۇش سالادى دەگەن ءسوز.
اكادەميك ماناش قوزىباەۆ 1997 جىلى 4 قاراشا كۇنى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جارىق كورگەن «ۇلتتىق رۋح – ۇلاعات باستاۋى» اتتى ماقالاسىندا: «بودان بولعان ەلدىڭ ساناسىن تۇساپ, رۋحاني قۇلدىققا قاراي يكەمدەۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن ەڭ توتە ءتاسىل – حالىقتى ءوز تاريحي جادىسىنان ايىرۋ» دەپ ناقتى ايتادى.
وسىلاي سانامىز ب ۇلىڭعىرلانىپ, تاريحي جادىمىزدىڭ كومەسكىلەنۋى ارقىلى كوپ جاعدايدا ءومىر شىندىعىن كەرى ماعىناسىندا ءتۇسىنىپ, وتكەن تاريحىمىزدىڭ اقيقات بولمىسىن پارىقتاۋ قابىلەتىنەن ايىردى. ناتيجەسى مىناۋ: تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە «اتامىز اق پاتشادان شەن العان» دەپ ماقتانىپ وتىرمىز.
سول شەندى اتامىز نە ءۇشىن الدى دەپ ءبىر ۋاق ويلاندىق پا؟! بۇل جەردە مىناداي ناقتى تاريحي شىندىق جاتىر. ايتايىق, وتارلاۋشىلار وزدەرىنىڭ قولايىنا جاققان, وتارلاۋ ساياساتىن قولداعاندارعا عانا شەن-شەكپەن, اتاق-مانساپ سىيلاعان. دالەل كەرەك پە؟ ادەبيەتشى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت: «رەسەي وتارلاۋشىلارى قازاقتىڭ ساتىمساق باسشىلارىنا شەن-شەكپەن ۇلەستىرىپ, ولاردىڭ ىشكى قايشىلىقتارىن وتارلاۋ ىسىنە شەبەر پايدالاندى جانە ول ارەكەتىن كۋلتۋروگەرلىك سىلتاۋمەن بۇركەمەلەپ وتىردى» دەپ جازسا, زاڭعار تۇلعا مۇحتار اۋەزوۆ: «بىلگەنىن, ءبىلىمىن قاتارداعى قازاقتان قۋلىعىن اسىرۋعا جۇمساعان پىسىقتار دا وتارشىلداردىڭ «جەمتىكتەسى» بوپ «مومىن دالانىڭ قۇيرىعىن وبىرلارمەن قوسا سورىسىپ جاتتى» دەپ سول كەزدىڭ قوعامدا ورىن العان اششى شىندىعىن كەسىپ ايتىپتى.
سول سياقتى ايگىلى مايلىقوجا اقىن: «ورىستىڭ جولىن توسادى, وڭلى بولعان بي-بولىس, جىلتىراتىپ تاناداي, تاقتىردى شىنجىر موينىنا, ماقتانىشپەن تالتاڭدار, قۋانىشى سىيماي قوينىنا» دەپ تولعاسا, الاش ارداقتىسى ءاليحان بوكەيحانوۆ: «كىم ورىسقا جاعىمتال بولسا, سول جۇرتتى ءبىر قامشىمەن ايدايتىن بولىپ, قازاق جاقسىسى ورىس ەتەگىنەن جەم جەگەندى ۇناتتى», دەگەن جوق پا.
ياعني «جىكشىل ەل جەتپەي ماقتايدى, جەلوكپەلەر شىن دەپ ويلايدى» دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, قازىر باسقا ەشتەمە قالماعانداي وڭلى بولعان بي-بولىس اتالارىمىزدىڭ موينىنا جىلتىراتىپ تاققان تاناسىن اسپەتتەپ اپارىپ مۋزەيلەردىڭ تورىنە قويىپ جاتقان جايىمىز تاعى بار.
وسى ورايدا قازان توڭكەرىسىنىڭ كوسەمى لەنيننىڭ «ورىستانعان بۇراتانالار شىنايى ورىستىق كوڭىل كۇي ماسەلەسىندە ارقاشان ورىستان اسىپ تۇسەدى» (لەنين ۆ.ي. تولىق شىع. جيناعى 45 ت. 358-ب.) دەگەنى قازىرگى «نادان ماقتاننىڭ» كولەڭكەسى سياقتى ەلەس بەرسە, ءححى عاسىردىڭ باسىندا قازاق قوعامىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن تەرەڭ زەرتتەگەن ورىس عالىمى, تاريحشى-ەتنوگراف الەكسەي لەۆشين ءوزىنىڭ «وپيسانيە كيرگيز-كازاچيح يلي كيرگيز-كايساتسكيح ورد ي ستەپەي» اتتى 1832 جىلى جارىق كورگەن ەڭبەگىندە: – قازاقتاردىڭ اتاققۇمارلىعى اسىرەسە, اتقامىنەرلەرىنەن انىق كورىنەدى. پاتشادان العان مەدال, قىلىش, ماقتاۋ گراموتا العاندار اۋىلعا ءبىر ورىس كەلسە كورسەتىپ قالۋعا قۇمار. مۇنداي سىيعا يە بولعان قازاقتىڭ بالاسى تۇگىل نەمەرەسىنە دەيىن وسىنى ءوزى العانداي كۇپسىنەدى. لەنتاسى جوعالعان مەدالدى قايىسقا, جىپكە تاعىپ ءىلىپ قويادى دەۋى بۇگىنگى «نادان ماقتاننىڭ» سورابى سوناۋ ەرتە كەزدە قالىپتاسقاندىعىنان ناقتى حابار بەرىپ تۇرعان سياقتى...
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
