كۇندە ەرتەڭگىلىك, نە كەشكىلىك تەلەفون سوعىپ, ءبىر تاۋلىكتەگى ەلىمىزدە بولعان جاڭالىقتاردى, ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى ەلەڭ ەتكىزگەن الدەبىر ماقالالار توڭىرەگىندە اڭگىمەلەپ, ودان قالدى كۇللى وتباسىنىڭ اماندىعىن سۇراستىرىپ, اراسىندا جەڭىل-جەلپى ازىلدەسىپ تە ۇلگەرەتىن جاناشىر دوسىڭ جايلى وتكەن شاقپەن ەستەلىك ايتۋ قانداي قيىن جانە قانداي اۋىر. جاناشىر دوسىم دەپ ەرەكشە ەكپىن تۇسىرۋگە دە سەبەپ جەتكىلىكتى-ءتىن. بىرەۋمىز جەتىسۋ ولكەسىندە, بىرەۋمىز ارال وڭىرىندە ومىرگە كەلسەك تە تەزىرەك ءتىل تابىستىق, ءتىل تابىسۋىمىزعا ەكى ءتۇرلى جاعدايدىڭ تۇرتكى بولعاندىعىن انىق سەزىنەمىن; ءبىرىنشىسى, ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كيەلى تابالدىرىعىنان ۇركەسوقتاپ اتتاعان ساناۋلى جىلدار.
ەرەكەڭ ول كەزدە اسكەري-تەڭىز فلوتىندا ازاماتتىق بورىشىن وتەپ كەلگەندىكتەن بە, الدە ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىنان از دا بولسا «اۋىز ءتيىپ», وڭ مەن سولىن تانىپ بىلۋگە قابىلەت-قارىمى جەتەرلىك جىگىتتىك داۋرەننىڭ قىزىق-شىجىعىن بىزدەن گورى ەرتەرەك باستان كەشكەندىكتىڭ اسەرى مە, تۇلعا ءبىتىمى جاعىنان دا, ءبىلىم-بىلىگى جاعىنان دا ەرەكشەلەنىپ, بارىمىزدەن بيىك تۇراتىن. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن وتە جاقسى باعامەن ءتامامدادى. كوپشىلىگىمىز ارا-تۇرا رەسپۋبليكالىق جاستار گازەتىنىڭ بەتىنەن ءبىر «شاتپاعىمىز» جىلت ەتسە, دۇنيەنى توڭكەرىپ تاستاعانداي, سونىڭ بۋىنا شالا «ماس بوپ» جۇرگەندە ەرەكەڭ اپ-اۋىر بىلعارى سومكەسىنىڭ ىشىنە ەرجان مەن ايجانعا العان ايران-ءسۇتىن قالىڭ كىتاپتاردىڭ اراسىنا بىرگە سالىپ, پۋشكين كىتاپحاناسىنا قاراي جەلە جورتىپ بارا جاتاتىن. لەنيندىك ستيپەنديا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان دارەجە. بەس جىل ۋاقىتتى كاكىر-شۇكىرگە جىرىمشىلاماي, باس پايداسىنا جاراتا ءبىلدى. سونىڭ اراسىندا ۇيلەندى, بالالى بولدى. ۇيلەنۋ تويىنا تايلى-تۇياعىمىز قالماستان قاتىسىپ, بۇرىنعى فرۋنزە ۇجىمشارى, قازىرگى تۋعانباي اۋىلىنداعى ەرەكەڭ مەن جاقان جەڭگەمىزدىڭ وتباسىن قۇرعاندارىنا شىن نيەتىمىزبەن قۋانىپ, سول مەرەكەنىڭ ۇستىندە قىزىل شاراپتان ۇرتتاڭقىراپ جىبەرىپ, ەرتەڭىندە الماتىعا «ارىپ-اشىپ» ارەڭ جەتكەنىمىز كۇنى بۇگىنگىدەي ەسىمىزدە.
ءجا, مۇنى ستۋدەنتتىك داۋرەننىڭ تاۋسىلمايتىن جىر-داستانى دەپ ءبىر قايىرايىق... جوعارى وقۋ ورنىن قىزىل ديپلوممەن بىتىرگەن جاس ماماندى ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى بىردەن وقىتۋشىلىق قىزمەتكە قابىلداعان. مۇنداي جىلى ورىنعا الدەكىمدەر اراعا ادام سالىپ, قوڭىراۋ ءتۇسىرتىپ, ءولدىم دەگەندە قول ىلىكتىرسە ەرجۇمان سمايىل مىرزا «جۋرناليستيكادان, گازەتتىڭ قات-قابات شارۋاسىنان شەتقاقپاي قالىپ قويمايمىن با؟» دەپ سونىڭ وزىنە دە ويلانىڭقىراپ بارىپ, تاۋەكەل جاساعان ەدى. ءبىز كۋرستاسىمىز ۋنيۆەرسيتەتكە ورنالاستى دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ قۋانىپ جۇردىك, ول وعان سونشالىق جاۋ جاپىرعانداي ىڭعاي تانىتا قويمادى. قولىنا العان ءاربىر ءىستى تياناقتى ءارى اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاراتىن ەراعاڭ سول ىزبەن ىزدەنە بەرگەندە بۇگىندە عىلىمي اتاقتىڭ كەز كەلگەنىن قانجىعاسىنا وڭاي وڭگەرىپ كەتە بارار ەدى. بەرتىندە, اراداعى ءۇش-ءتورت جاس ايىرماسىن ەستەن شىعارىپ الىپ, «عىلىم دوكتورى, پروفەسسور اتانىپ, ماڭ-ماڭ باسىپ جۇرەر ەدىڭىز, قاپ, اتتەگەن-اي!» دەپ قالجىڭدايمىز عوي باياعى. وندايدا ونىڭ جاۋابى «كىم بىلسىنمەن» اياقتالاتىن. وسى «كىم بىلسىنگە» ءبىزدىڭ قۇلاعىمىز ابدەن ۇيرەنگەن. بىرگە وقىعانىمىز بار, وقىماعانىمىز بار جەتى-سەگىز وتباسىن ءومىر قاقپايلاپ اكەلىپ, اعايىنگەرشىلىك اۋىلىنا بىرگە قونىستاندىرعان-دى. اعايىنگەرشىلىكتىڭ مارتەبەسى دوستىقتان دا, جورا-جولداستىقتان دا كوش ىلگەرى. ۇلكەنىمىز – ەراعاڭ, وسى «قاۋىمداستىقتىڭ» ءبىر قاۋىرت شارۋاسى ەرەكەڭسىز شەشىلگەن بولسا كۋاگەرلەر ايتسىن. بالالارىمىز ۇيلەنىپ, قىزدارىمىز تۇرمىسقا شىعادى ەكەن مەيلى, «باس قۇدانىڭ» توردەگى ورنى دايىن تۇراتىن. وندايدا ءوزىمىزدىڭ ەت-جاقىن تۋىستارىمىز دا «تىزىمگە ىلىكپەدىك-اۋ» دەپ رەنجىمەيتىن. «ەرەكە, بىلاي بولسا قايتەدى؟» دەپ الدىمەن ءوز ءۋاجىمىزدى سىنالاپ وتكىزىپ جىبەرگەنىمىزبەن «كىم ءبىلسىن» دەگەن سالماقتى وي ارتىنشا قايىستاي شيرىعىپ, ارىدان تۇجىرىمدالعان سالاۋاتتى شەشىم تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى ءوز ورىندارىنا قويىپ شىعاتىن.
جاسىرارى جوق, مىنە قىرىق كۇننەن بەرى سول ۇزدىكسىز سوعىلاتىن قوڭىراۋ كىلت ءۇزىلىپ, ارقا سۇيەيتىن اسقار تاۋىمىز جىعىلعانداي اۋىر جاعدايدى باستان كەشۋدەمىز. وسى ءبىر كوڭىلسىز سويلەمدى قانشا ءبىر جازبايىنشى دەسەڭ دە, قالامى قۇرعىردىڭ سەنىڭ ەركىڭنەن تىس العا ءتۇسىپ, جورتاقتاي جونەلەتىنى نەسى ەكەن. الدە «وسى باستان ەرەكەڭسىز ءومىر سۇرۋگە كوندىگىپ, ەتەك-جەڭدەرىڭدى جيناقتاپ, ەندىگى جەردە ول كىسىنىڭ ەلگە, ورتاسىنا, تۋعان حالقىنا سىڭىرگەن ازدى-كوپتى ەڭبەگىن ءدۇيىم جۇرتتىڭ ەسىنە سالىپ وتىرۋ – سەندەردىڭ مويىندارىڭا جۇكتەلەر مىندەت» دەيتىن پارىزدىڭ قۇلاق تۇبىنەن كۇمبىرلەپ تۇراتىندىعىنىڭ اسەرى مە ەكەن, ا؟! ايتەۋىر, ءبىر نارسە جەتپەگەندەي, وقىستان ەرەكەڭ: «حالدارىڭ قالاي؟» دەپ جىميا ك ۇلىپ, الدىمىزدان شىعا كەلەتىندەي, ءبىرازدان بەرى جان-جاعىمىزعا ەلەڭدەپ جۇرگەنىمىز انىق-تى.
كەڭەس وداعى تۇسىندا قازىرگىدەي ءبىر كۇن اشىلىپ, ءبىر ايدان سوڭ جابىلىپ قالاتىن گازەت-سىماقتار كوپ ەمەس ەدى عوي. «جاس الاشتىڭ» («لەنينشىل جاستىڭ») بەدەلى اسپان تىرەيتىن ول كەزدە. س.بەردىقۇلوۆشا ايتقاندا, «لەنجاستا» قىزمەت ىستەۋدەن ارتىق باقىت بار ما؟». شىنىمەن «باقىت» جوق-تىن. «سق-دا» بىرەر جىل جۇمىس ىستەگەن ەرەكەڭ «لج»-عا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ اۋىستى. ۇلكەن قىزمەت. كەلە سالىسىمەن ىسكە كىرىستى, ارا-تۇرا كەتىپ قالاتىن گرامماتيكالىق «ۇرى» قاتەلەر ساپ تىيىلدى. جەر-جەردەگى تالانتتى جاس جۋرناليستەردى گازەتكە تارتۋ – شەرحان مۇرتازانىڭ ۋاعىنان كەلە جاتقان ءداستۇر بولاتىن. سول ءداستۇر مىقتاپ قولعا الىندى. ەراعاڭ شاقىرعان ءبىر كەزدەگى «جاس جولبارىستار» بۇگىندە رەسپۋبليكالىق بەلدى باسىلىمداردىڭ ءبىر-ءبىر تۇتقاسىن مىعىم ۇستاپ وتىر (اتتارىن اتاپ, تۇستەرىن تۇستەمەسەك تە وزدەرى جاقسى بىلەدى).
ەرەكەڭمەن اراقاتىناسىمىز وسى ارالىقتا ودان ءارى بەكي ءتۇستى. ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن سەنىمىمىز كۇشەيدى, اشىق سىرلاساتىن بولدىق. الماتىنىڭ اۆتوبەكەت ماڭىنان ەكى بولمەلى پاتەر العانداعى كول-كوسىر قۋانىشىن كورسەڭىز. ءبىر قاراعاندا سالقىنداۋ, ءا دەگەننەن ەلمەن ەتەنە ارالاسا قويمايتىن, جۇمىسقا قاتىستى شارۋالار بولماسا, بىلايعى تىرلىكتەگى قازاقبايشىلىقتى كوپ ۇناتا بەرمەيتىن, تۋرا سويلەپ, بارىنشا ءادىل شەشىم شىعارۋعا تىرىساتىن بىرتوعا, مىنەزى اۋىرلاۋ ازاماتتىڭ ءماز-مەيرام بولعان ءتۇرىن ايتساڭىزشى سونداعى! اۋىلدان اناسى كۇلاش اپا كەلدى. كۇلاش اپا دا ۇلىنىڭ ساناتقا قوسىلىپ, ەل اعالارىمەن يىق ءتۇيىستىرىپ قاتار جۇرگەندىگىنە كوزى جەتىپ, توبەسى كوككە ءبىر ەلى جەتپەي شالقىپ-تاسىپ وتىرىپ ەدى-اۋ ەرەكەڭنىڭ العاش العان سول قۋىقتاي شاڭىراعىندا.
ەستەلىك كوپ. ادام ولمەستەي بوپ قاتار جۇرگەندە عانا جاقسىلىعى بىلىنبەيدى ەكەن. قولدان كەلسە ادامعا جاقسىلىق جاساۋدان ارتىق مۇرات-ماقسات بار ما. ادامعا جاقسىلىق پەن قامقورلىق جاساۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتىڭىزشى دەسە, ەڭ الدىمەن ەسىمىزگە ەرەكەڭ تۇسەر ەدى. وعان دالەل جەتكىلىكتى. تۇلعالى ازامات وقىس و دۇنيەگە اتتانعاندا «تۋعان اكەمىزدەي بولىپ ماڭدايىمىزدان سيپاپ ەدىڭىز, ءبىزدى قايدا تاستاپ باراسىز؟!» دەپ ساي-سۇيەگىمىزدى سىرقىراتىپ, كوڭىلىمىزدى ودان ءارى بوساتىپ, بوتاداي بوزداپ كەلگەن «ەگەمەننىڭ» قارشاداي قىزدارىن كورگەندە كوز جاسىمىزعا يە بولا المادىق. بۇل – شىن جوقتاۋ, بۇل – ورنى تولماس ارىستاي ازاماتتى ازا تۇتقان قاراپايىم پەندەلەردىڭ وكىنىشكە تولى قيماستىق سەزىمى ەدى; بۇل – ەشبىر جىلتىراقسىز, بوياۋ-بوياماسىز جۇدىرىقتاي جۇرەكتەن توگىلىپ جاتقان ءازيز جانداردىڭ «جالعىزدىقپەن» العاش جۇزدەسۋى ەدى. ەرەكەڭنىڭ «ەگەمەندەگى» اتقارعان قىزمەتى تۋرالى ءالى تالايلاردىڭ ەگىلىپ ەسكە تۇسىرەتىندىگىنە ءبىز كامىل. ءبىر جۇمالىق داستارقان ۇستىندە «ەرەكەڭ «ەگەمەنگە» ءوزىن دە, ءسوزىن دە, كوزىن دە بەردى عوي» دەگەندى ەرىكسىز ايتىپ قالعانىمىز بار-دى. مۇنىڭ اراجىگىن اجىراتىپ, تاراتىپ ايتار بولساق, اڭگىمەنىڭ ۇزاپ كەتەتىن ءتۇرى بار. كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايىرىلىپ, مىڭداعان تيراجبەن باسىلاتىن ەل گازەتىنىڭ «ەل بەتىنە ۇيالماي قاراۋى ءۇشىن» بويىنداعى بارىن سارقىپ بەرگەن ازامات ەسىمىنىڭ تاريحتا قالاتىندىعىنا ينەدەي كۇمانىمىز جوق. اۋزى دۋالى جاقسى-جايساڭدارمەن دە تىزە قوسىپ, قوسشىلىق قىزمەتتى بىرگە اتقارىستى. كەيىن سول كىسىلەردىڭ كوزى تىرىلەرى ەرەكەڭ جايلى جان تەبىرەنتەرلىك تولعانىستارىن ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇردى.
قاراپايىمدىلىعى, الدەبىر جەڭىل-جەلپى اتاق ءۇشىن ومىراۋلاپ, ءوز اتىن العا وزدىرىپ جىبەرۋگە تىرىسپايتىندىعى, القالى توپتا از سويلەگەنىمەن ادىلدىكتىڭ جالاۋى جىعىلار تۇستا تاس قايراققا جانىعان جالاڭ قىلىشتاي سۋىرىلىپ شىعاتىنى جانە سونىسىن جان-تانىمەن قورعاپ, ءبىر ناتيجەگە قول ىلىكتىرمەيىنشە تىنىم تاپپايتىنى, كەرەك دەسەڭىز, اقورداداعى كادەلى باسقوسۋلارعا دا گالستۋكسىز قاراپايىم قالپىن بۇزباستان بارا سالاتىنى – اڭىزعا اينالىپ ۇلگەرگەن بۇگىندە. ءارى بۇل اڭىزداردىڭ جۋىق ماڭدا توقتايتىن ءتۇرى بايقالمايدى, ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن اشىق تەڭىزگە شىققان جەلكەندى قايىقتاي جەلدەي ەسىپ بارادى. ءارى ءاربىرىنىڭ بويىنان تاڭعى شىقتاي شىندىقتىڭ ءيىسى بۇرقىراپ تۇرادى, اسىل ازاماتتىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن ءارى شاتاستىرۋعا كەلمەيتىن جارقىن بەينەسى بارعان سايىن ايقىندالا تۇسەدى.
ەرەكەڭ وسى جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ العاشقى جۇماسىندا 70-كە كەلدى. كۇللى گازەتتەر جارىسا جازىپ جاتتى. اسا ۇستامدى مىنەزدىڭ دە ارا-تۇرا «بوساڭسيتىن» كەزدەرى كەزدەسەدى ەكەن. بىردە, ادەتتەگىدەي قوڭىراۋ شالعان تۇستا: «مەن شىنىمەن وسىندايمىن با؟!» دەپ كادىمگىدەي مەرەيلەنگەندىگى بار-دى. ءوزى ءومىر سۇرگەن داۋىرگە ريزاشىلىعىن قانشا بۇركەمەلەيىن دەسە دە جاسىرا المادى. ورنى بارىنا كوزى جەتتى, جۇزىنەن شۋاق توگىلدى, مەرەيى تاسىدى. ەڭبەك دەمالىسىنا شىققان كۇننىڭ ەرتەڭىندە «بولدى, جەتتى, ەندى وزىمە بوستاندىق جاريالايمىن» دەگەندەي قىزمەتىنە ورالماي قويۋى دا ءبىتىمى بولەك تۇلعانىڭ وزىنە جاراسار تۋراشىل مىنەزى-ءتىن. باسقا بىرەۋ بولعاندا ءىلىنىپ, سالىنىپ جۇرە بەرەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن. دەمالىسقا شىعىسىمەن قالاممەن قايتا قاۋىشتى. «دوستار ەسكە تۇسكەندە», «اعالار ەستەن كەتپەيدى» دەپ ەكى كىتاپ شىعاردى. ەكەۋىن دە تۋعان جەر الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىم دەپ ەسەپتەدى.
جەتپىس جىلدىعىن ۇل-قىزى, نەمەرەلەرىمەن بىرگە «ەگەمەننىڭ» قارا شاڭىراعىندا اتاپ ءوتتى. تويدان دامەتكەندەرگە: «بەس جىل شىداڭدار, بەس جىلدان سوڭ جاقان ەكەۋمىزدىڭ وتاۋ قۇرعانىمىزعا ەلۋ جىل تولادى. ۇلان-اسىر تويعا سوندا كەلەسىڭدەر» دەپ ميىعىنان ك ۇلىپ قالا بەردى. سو سەكىلدى الداعى جوبا-جوسپارلارى دا ۇشان-تەڭىز-ءدى. كوبىسىنە ۇلگەرە المادى. وكىنگەنمەن نە پايدا. مەرەيلى جاسىمەن قۇتتىقتاپ, كوزكورگەندەر جابىلا جازىپ جاتقان سوڭ, بىزگە دە ءتۇبى ءبىر كەزەك كەلەر دەپ, ءسال اياعىمىزدى «تارتىپ» قالعانبىز... جەتپىس جىلدىقتا جازام دەگەن ماقالانىڭ قىرىق كۇندىگىڭىزگە تاپ كەلگەنىن قاراسايشى. تۋعانبايدىڭ كيەلى توپىراعىنا جامباسىڭىز ءتيدى. جاتقان جەرىڭىز جايلى, رۋحىڭىز پەيىشتە شالقىسىن, قادىرلى ەرەكە!..
قۋانىش جيەنباي
