– قانشاما ابايتانۋشى, قانشاما عالىم سارسىلا ىزدەگەن «اباي» جۋرنالىنىڭ 12-ءشى ءنومىرىن تابۋ باقىتى سىزگە بۇيىرعان ەكەن...
– ءيا, جۋرنالدىڭ بۇل ءنومىرى 2017 جىلدىڭ كوكتەمىندە تابىلعان بولاتىن. بۇعان دەيىن ءباسپاسوز تاريحىن زەرتتەۋشى عالىمدار اراسىندا «اباي» جۋرنالىنىڭ سوڭعى نومىرىنە قاتىستى ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ كەلگەنى بەلگىلى. ب.كەنجەباەۆ, ق.اللابەرگەن سىندى عالىمدار جۋرنالدىڭ 11 ءنومىرى عانا شىقتى دەگەن پىكىردى ۇستانسا, زەرتتەۋشىلەر ك.نۇرپەيىسوۆ پەن ب.جاقىپ, 1992 جىلى قايتا شىققان «ابايدىڭ» تۇڭعىش رەداكتورى ر.مۇسا ۇلى جۋرنالدىڭ 12 سانى شىققاندىعىن جازعان ەدى. الايدا جۋرنالدىڭ 12 ءنومىرى شىقتى دەلىنگەنمەن ەش جەردەن تابىلماعان بولاتىن. مەنىڭ زەرتتەپ جۇرگەن تاقىرىبىم قازاق جۋرنالدارى بولسا دا, نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, سونىڭ ىشىندە «اباي» جۋرنالىنا ەرەكشە ىقىلاسىم اۋدى. عىلىمي جەتەكشىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايگۇل رامازاننان بۇل جۋرنالدىڭ ەكى ءنومىرىنىڭ جوق ەكەندىگىن ءبىلدىم. ءسويتتىم دە «قايتسەم دە تابۋىم كەرەك» دەگەن ماقسات قويدىم الدىما. ءبىر جاعىنان بۇل تاقىرىپتى زەرتتەپ جاتقان ادامنىڭ جوقتىعىن دا بايقادىم. سودان نە كەرەك, جۋرنالدىڭ ەكى ءنومىرىن ىزدەپ, تالاي جەرگە حابارلاستىم. سەمەي مەن وسكەمەننىڭ بۇكىل مۋزەيلەرىنە تەلەفون شالدىق. ەشقانداي دەرەك تابىلمادى. ءسويتىپ جۇرگەندە ءبىر كۇنى الماتىداعى اۋەزوۆ مۋزەيىنەن نەگە ىزدەمەسكە دەگەن وي كەلدى. تاڭەرتەڭ تۇردىم دا «اۋەلى كىتاپحاناعا بارايىن, سوسىن مۋزەيگە بارۋىم كەرەك» دەپ شەشتىم دە اۆتوبۋسقا وتىردىم. قىزىق بولعاندا مەن مىنگەن اۆتوبۋس مۋزەيدىڭ ءدال جانىنان توقتاي قالسىن. «مۋزەيگە كىرسەم كىرىپ شىعايىن, كىتاپحاناعا سوسىن بارارمىن» دەدىم دە مۋزەيگە كىردىم. مۋزەي قىزمەتشىسى بارلىعىن مۇقيات تانىستىرىپ شىقتى. شىنىمدى ايتايىن, مۋزەيدەن ەرەكشە اسەر الدىم. «اباي» جۋرنالىن سۇراپ ەدىم, «جوق» دەدى. اۋەزوۆتىڭ تاپسىرعان دۇنيەلەرىنىڭ ءتىزىمىن ءبىر شولىپ شىقتىم. ەشقانداي جازۋ كوزگە تۇسپەدى. كەتىپ بارا جاتىر ەدىم, كۇزەتشى اپا: «مىنا جاقتا كورمە زالى بار. ونى كورمەيسىڭ بە؟» دەدى. ءبىر قۇدىرەت بولدى ما؟ قۇدايدىڭ كومەگى مە؟ كورمە زالىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاعاندا كوزىم ءبىر-اق جەرگە ءتۇستى. ەشقايدا قاراعان جوقپىن. تەك سول جەرگە قاراي ءجۇردىم. «اباي», 12-ءشى ءنومىر» دەگەن ءسوز كوزىمە وتتاي باسىلدى. جەرگە وتىرا قالىپ, قالتامنان دەرەۋ تەلەفوندى الىپ, جەتەكشىمە زۆوندادىم. «اپاي, ءسۇيىنشى». «نە بولدى؟». «12-ءشى سانى تابىلدى». جەتەكشىم اۋەلدە سەنبەدى. «ەرتەڭ ءوزىم بارىپ كورەيىن» دەدى. ەرتەسىنە ول كىسىنى مۋزەيگە ەرتىپ كەلدىم, «قۇدىرەتىڭنەن اينالايىن» دەپ جۋرنالدى كورىپ, قاتتى قۋاندى. باعاسىن بىلەدى عوي. «مۇنى ءمۇيىزى قاراعايداي تالاي پروفەسسور تاپپاعان. ازىرگە ەشكىمگە ايتپاي-اق قويايىق. قازىر بىرەۋ ەستىسە تۇنىمەن الدىرىپ, اۋدارىپ, ەرتەڭ سەن شىعارعانشا شىعارىپ قويىپ جۇرەر» دەدى ۇستازىم. ءسويتىپ ءبىراز ۋاقىت جابىق ۇستادىق. جۋرنالدى توتە جازۋدان كيريلل قارپىنە تۇسىرگەنشە ەكى ايداي ۋاقىت كەتتى. جاسىراتىنى جوق, جۋرنالدىڭ سوڭعى سانىن تاپقانىمدى كورە الماي, «كەلدى دە ءبىر ستۋدەنت تابا سالدى» دەپ مەنى جاراتپاعان كىسىلەر دە بولدى. پروفەسسور كاكەن حامزين: «التىن, بۇل – وتە جاقسى جاڭالىق. ەل نە ايتسا سونى ايتسىن. جاتقان دۇنيە 100 جىل, 1000 جىل جاتۋى مۇمكىن. ال سەن سونى تاۋىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدىڭ» دەدى. ۇستازىمنىڭ سول ءبىر ءسوزى ماعان قانات ءبىتىردى.
– قاتەلەسپەسەم, بىلتىر جۋرنالدى 100 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان كەيىن قايتا باسىپ, جارىققا شىعاردىڭىزدار.
– ءيا, بىلتىر ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى رەكتورىنىڭ قولداۋىمەن الاش قالاسىندا «الاشوردا» باسپاحاناسىندا باسىلعان «اباي» جۋرنالىنىڭ 12-ءشى سانىن ەشقانداي وزگەرىسسىز, فاكسيميلدىك باسىلىم ۇلگىسىندە 100 داناسىن قايتا شىعارعان بولاتىنبىز. بيىل اتالعان جۋرنالدىڭ 100 جىلدىعىنا وراي تاعى دا 50 داناسى شىعارىلدى. قازىر جۋرنالدىڭ بۇعان دەيىن ەش جەردەن تابىلماعان №9 سانىن ىزدەستىرىپ جاتىرمىن. تاشكەنتكە سۇرانىم جىبەردىك, ءبىر اپتا كولەمىندە جاۋاپ كەلۋگە ءتيىس. رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, جۋرنالدىڭ 100 جىلدىعىنا وراي ابايدىڭ قارا سوزدەرىنىڭ 100 دانا ديسكىسىن شىعاردىق.
– سوندا جۋرنالدىڭ ءسىز تاپقان سوڭعى نومىرىندە قانداي ماقالالار شىققان؟
– جۋرنالدىڭ №12 سانىنىڭ مۇقاباسىندا1918 جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا, سەنبى كۇنى شىققاندىعى جازىلعان. سونداي-اق اراب ارپىمەن باسىلعان جۋرنالدا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ء«ولىپ تاۋسىلۋ قاۋپى», ءشارىپ اقپاننىڭ «وپاسىزدىق. بەرەكەسىزدىك», اۆتورلارى بەلگىسىز «كووپەراتسيا جايىنان», «جۇمساۋشى جالشى», عايسا توقتاربەكوۆتىڭ «عىلىم ءتىلى تۋرالى» ماقالالارى, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ «ەستى مەن ەسسىزدىك پارقى» اتتى قاراسوزى, جان دەگەن اۆتوردىڭ «ساعىندىم», ج.ا. دەگەن بۇركەنشىك ەسىمدى اقىننىڭ «كوشۋ» اتتى ولەڭدەرى جانە «ۋاق قارىز سەرىكتىگىنىڭ جالپى ەرەجەسى», ماعاۋيا ابايبالاسىنىڭ «مەدعات-قاسىم» پوەماسىنان ءۇزىندى باسىلعان. جۋرنالدىڭ تابىلماعان ەكى سانىن ىزدەستىرۋ بارىسىندا اڭعارعانىم, باسىلىمنىڭ بارلىق سانى ءبىر جەرگە جيناقتالماعاندىعى. الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانا مەن عىلىم اكادەمياسىندا ەكى-ءۇش سانى ساقتالعان. تاڭعالعانىم, جۋرنال جارىق كورگەن شىعىس قازاقستاننان, سەمەيدەن جۋرنالدىڭ بىردە-ءبىر نۇسقاسى تابىلمادى.
– «اباي» جۋرنالىنىڭ رەداكتورلىعىنا قاتىستى دا ءتۇرلى پىكىرلەردىڭ ايتىلىپ كەلگەنى راس. بۇل جونىندە نە دەيسىز؟
– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا شىققان بىرەر ەڭبەكتە جۋرنالدىڭ رەداكتورلارى رەتىندە ج.ايماۋىتوۆ پەن م.اۋەزوۆ قاتار اتالىنىپ ءجۇردى. ال سوڭعى جىلدارى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرازى «اباي» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى ج.ايماۋىتوۆ ەكەندىگىن ايقىن كورسەتىپ ءجۇر. اقيقاتقا جۇگىنسەك, جۋرنالدىڭ 2,3 ساندارىندا دا عانا «شىعارۋشى – باسقارما», ال قالعان 1, 4, 5, 6, 7, 8, 10, 11, 12 ساندارىندا «شىعارۋشى – جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ», كەي ساندارىندا يۋسۋپبەك ايماۋىتوۆ دەپ جازىلعان. سوندىقتان جۋرنالدىڭ رەداكتورى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ بولدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. جۋرنالدىڭ العاشقى جازۋشىلارى: ءماننان تۇرعانباەۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت دونەنتاەۆ, سەيىتباتتال مۇستافين بولدى. كەيىننەن بۇلاردىڭ قاتارىنا عۇمار قاراشبالاسى, شاكارىم قۇدايبەرديەۆ, ماعجان جۇماباەۆ, اقىلباي اباي ۇلى, ماعاۋيا ابايبالاسى, شىنجى كەرەيباەۆ, عابدوللا بايتاسوۆ قوسىلدى. «اباي» جۋرنالىندا رەداكتسيا تاراپىنان باسىلىم ايىنا ەكى رەت شىعادى دەپ كورسەتىلگەن. الايدا العاشقى جارىق كورگەن اقپان ايىندا قاتارىنان ەكى سانى باسىلعان جۋرنال ودان كەيىنگى ۋاقىتتاردا ايىنا تەك ءبىر سانىن عانا شىعارىپ تۇرعان. سونداي-اق جۋرنالدىڭ كەيبىر ساندارى 16-17 بەت, كەي ساندارى 21 بەت كولەمىندە جارىق كورگەن.
– وسى جۋرنالدىڭ تاعدىرىن كەشكەن, كەيبىر ساندارى جوعالىپ كەتكەن قازاق جۋرنالدارى بار ما؟
– مەن نەگىزىنەن بۇعان دەيىن كوپ زەرتتەلمەگەن قازاق جۋرنالدارىن زەرتتەپ جاتىرمىن. استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى قايرات ساق جاقىندا «ساۋلە» دەگەن جۋرنالدىڭ بىرنەشە سانىن ءبىز سەكىلدى فاكسيميلدىك باسىلىم ۇلگىسىندە قايتادان باسىپ شىعاردى. بىراق نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, وسى جۋرنالدىڭ ءبىرىنشى سانى شىعارىلعان جوق. جۋرنالدىڭ بۇل ءنومىرىنىڭ تۇپنۇسقاسى الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا تۇر. قولجازبا كۇيىندە. 120 بەت. ارينە, 120 بەتتى كيريلل قارپىنە ءتۇسىرۋ ۇلكەن جۇمىس. جۋرنالدىڭ تۇپنۇسقاسىن پاراقتاپ شىققانىمدا كەيبىر بەتتەرىنە قۇر اق پاراقتار كەتكەنىن, ياعني تۇك جازىلماعانىن بايقادىم. ءسىرا, ءبىر اۆتور ماقالا اكەلەم دەپ ۇمىتىپ كەتكەن نەمەسە كەشىكتىرىپ اكەلگەن بولۋى مۇمكىن. جۋرنالدىڭ بۇل ءنومىرى الداعى ۋاقىتتا كيريل قارپىنە تۇسىرىلەتىن شىعار دەپ ويلايمىن. كەزىندە «بالاپان» دەگەن قازاق جۋرنالى شىققان ەكەن. بىراق عالىمدار بىردە-ءبىر ءنومىرى ساقتالماعانىن جازادى. «مۇعالىم» دەگەن دە جۋرنال جارىق كورىپتى. بىراق جۋرنالدىڭ ءبىر عانا سانى ساقتالعان. نەگىزى بۇل باسىلىمنىڭ 8-9 سانى شىققان بولۋى كەرەك. قىسقاسى, زەرتتەيمىن دەگەن ادامعا زەرتتەپ, زەردەلەيتىن قازاق جۋرنالدارى از ەمەس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى
