بۇل ورايدا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان انا ءتىلىمىزدىڭ احۋالى قانداي, سونداي-اق قازاقتىڭ كورنەكتى تۇلعالارىنىڭ حالىققا ناسيحاتتالۋى قاي دەڭگەيدە؟ وڭىرلەردە ولارعا مەكتەپ, كوشە اتتارىن بەرۋ جۇمىستارى مەن ەلباسى ماقالاسىندا كورسەتىلگەن لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە بايلانىستى ناقتى قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟ وسى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە جامبىل وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى سۇلۋشاش قۇرمانبەكوۆامەن سۇحباتتاسقان ەدىك.
– سۇلۋشاش ساتبەكقىزى, ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ جايىندا كەڭىنەن ايتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا وڭىردە وسى ايتۋلى باستاماعا دەگەن قولداۋ قانداي؟ ناقتى قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟
– ەلباسى وسىناۋ ماڭىزى زور, مارتەبەسى بيىك ماقالاسىندا «قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ جۇمىستارىن باستاۋىمىز كەرەك. ءبىز بۇل ماسەلەگە نەعۇرلىم دايەكتىلىك قاجەتتىگىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, بايىپپەن قاراپ كەلەمىز جانە وعان كىرىسۋگە تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى مۇقيات دايىندالدىق» دەدى. قازاق جازۋىنىڭ لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن الىپبيگە كوشۋى ەلىمىزدى رۋحاني جاڭعىرتۋدىڭ باستى وزەگى بولماق.
وبلىستا قازاق جازۋىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ ماسەلەسىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا بەكىتىلگەن جەلىلىك كەستەگە سايكەس بارلىعى 1019 ءىس-شارا وتكىزىلدى. وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى قازاق جازۋىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جۇمىستارىن حالىق اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا 3 الەۋمەتتىك جوبا جاريالاپ, سونىڭ اياسىندا 51 ءىس-شارا وتكىزدى.
سونداي-اق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ لاتىن گرافيكاسىنداعى ءالىپبيىنىڭ بىرىڭعاي ستاندارتىن ەنگىزۋ ماسەلەلەرى تۋرالى بىرىڭعاي رەسپۋبليكالىق كۇنگە وراي «نۇر وتان» پارتياسى جامبىل وبلىستىق فيليالى مەن وبلىستىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنىڭ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عالىمدارى مەن وقىتۋشىلارىنىڭ, زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن ءتىل جاناشىرلارىنىڭ, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ قازاق ءتىلى ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلگەن «لاتىنعا كوشۋ – زامان تالابى» تاقىرىبىنداعى باسقوسۋدا قازاق جازۋىن لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندەگى جاڭا ۇلتتىق الىپبيگە كوشىرۋ ماسەلەسى كەڭىنەن تالقىلاندى.
ءوز كەزەگىندە رەسپۋبليكا مەن وبلىسقا تانىمال عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن «جاڭا الىپبيگە كوشۋ – وركەنيەتتىك تاڭداۋ, ۇلتتىق مودەرنيزاتسيانىڭ, جاڭعىرۋدىڭ مىزعىماس بولىگى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىندا پارلامەنتتىك تىڭداۋدا ۇسىنىلعان ءالىپبي نۇسقاسى جوباسىنىڭ جەتىستىگى مەن كەمشىلىگى تۋرالى كەڭىنەن ايتىلىپ, ۇسىنىستار بەرىلدى. سونىمەن قاتار ەلىمىزگە بەلگىلى شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى, ەردەن قاجىبەك سياقتى عالىمدار وڭىرىمىزگە كەلىپ, قولداۋ كورسەتتى. مۇنداي جۇمىستار وبلىس ورتالىعىندا عانا ەمەس, اۋدانداردا دا جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى.
– بۇگىندە ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ ماڭىزدى مىندەت بولىپ وتىرعانى بەلگىلى. ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى جاستار دەسەك, جاستاردىڭ كوپ ءتىل بىلگەنى دۇرىس-اق. وڭىردە وسىنداي دارالىعىمەن ەرەكشەلەنگەن جاستارعا قانداي قولداۋ بار؟
– وبلىستا ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ بويىنشا 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى ءىس-شارالار جوسپارىنا سايكەس «پوليگلوتتار كلۋبى» قۇرىلسا, بارلىق اۋداندار مەن تاراز قالاسىندا «تىلدىك الاڭدار» اشىلدى.
كوپ ءتىلدى مەڭگەرگەن قابىلەتتى جاستارعا قولداۋ كورسەتىپ, جان-جاقتى دامىعان باسەكەگە قابىلەتتى تۇلعا تاربيەلەۋ ماقساتىندا بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرگەن جاستار اراسىندا «كوپ ءتىل ءبىلۋ – باستى مىندەت» اتتى وبلىستىق پوليگلوتتار فورۋمى وتكىزىلدى. شارا بارىسىندا ابايدىڭ قاراسوزدەرىن قازاق, ورىس, اعىلشىن, نەمىس, فرانتسۋز, تۇرىك, قىتاي, يسپان, قىرعىز, وزبەك, كارىس تىلدەرىندە ورىنداپ, وبلىس كولەمىندە جيناقتالعان مالىمەت بويىنشا 300 پوليگلوتتىڭ ىشىنەن تاراز يننوۆاتسيالىق-گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ينجەنەر-باعدارلاماشىسى, 7 ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن پوليگلوت, «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەگى نۇرسۇلتان الىمبەك, تاراز قالاسىنداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ اعىلشىن ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى, 6 ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن جانە رەسپۋبليكالىق ء«تىل – تۇنىق ويدىڭ كاۋسارى» وليمپياداسىنىڭ باس جۇلدەگەرى بالجان امانگەلدىقىزى, تاراز يننوۆاتسيالىق-گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اۋدارماشىسى, 7 ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن سابينا جاقسىلىقوۆا ءوز تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسىپ, جاستاردى بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرۋگە شاقىردى.
سونىمەن بىرگە ءۇش ءتىلدى مەڭگەرگەن جاستار اراسىندا ء«تىلدارىن» وليمپياداسى, ء«تىل – پاراسات» وبلىستىق بايقاۋى جانە ء«تىل – تاتۋلىق تىرەگى» جاستار فورۋمى مەن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ تاربيەلەنۋشىلەرى اراسىندا «مەن كوپ ءتىل بىلەمىن» اتتى جاپپاي اكتسيا ۇيىمداستىرىلدى.
– ەگەمەن ەلىمىز ءۇشىن اتاۋ ماسەلەسى دە وزەكتى. ماسەلەن, جەر-سۋ اتتارىن ءبىلۋ, قازاق دالاسىندا ءومىر سۇرگەن ويشىلداردى تانۋ سياقتى ماسەلەلەر بار. بۇگىندە وبلىستا اتاۋلاردى جاڭارتۋ, يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن كوشە اتتارىن اۋىستىرۋ سياقتى جۇمىستار قاي دەڭگەيدە؟
– شىعىستىڭ كەمەڭگەر ويشىلى كونفۋتسي وسىدان ەكى مىڭ جىل بۇرىن قىتاي بيلەۋشىلەرىنىڭ بىرىنە مەملەكەتتەگى ىستەردى وڭ جولعا قويۋدى اتاۋلاردى دۇرىستاۋدان باستاۋ كەرەكتىگى تۋرالى «ەگەر اتاۋلار دۇرىس بولماسا, سوزدەردىڭ نەگىزى بولمايدى. سوزدەردىڭ نەگىزى بولماعان جاعدايدا ءىس تە جۇرمەيدى جانە حالىق تا نە ىستەرىن بىلمەيدى», دەگەن ەكەن. ۇلى جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ ء«بىزدىڭ قازاق – جەر اتى, تاۋ اتىن ءاماندا سول ورتانىڭ سىر-سيپاتىنا قاراي قويا بىلگەن جۇرت. قايدا, قانداي ءبىر ولكەگە بارساڭ دا جەر, سۋ, جاپان تۇزدە كەزدەسكەن كىشكەنە بۇلاق اتىنىڭ وزىندە قانشاما ءمان-ماعىنا, شەشىلمەگەن قۇپيا سىر جاتادى», دەسە, حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى شوقان ءۋاليحانوۆ «كونە تۇركى سالت-سانا, ادەت-عۇرپىنىڭ قايماعى بۇزىلماعان قازاقتاردا ءومىردىڭ ءبىر سالاسىن قامتيتىن تاريحي وقيعالارمەن بايلانىستى جەر-سۋ اتاۋلارى, ادام اتتارى, تاعى دا باسقالارى ەستە ساقتالىپ, اتادان بالاعا جالعاسىپ جاتادى», دەپ جەر-سۋ اتاۋلارى ەلدىڭ بولمىسى, سالت-ءداستۇرى, ءتىلى-ءدىنى ەكەنىن, ەشقاشان ءجون-جوسىقسىز, ويسىز-ءمانسىز كەزدەيسوق قويىلا سالماعانىن بىلدىرەدى.
سوندىقتان ەركىندىگىمىزدى قاستەرلەۋ مەن ەلدىگىمىزدى ۇلىقتاۋدا تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. بۇگىنگى ونوماستيكا – جاي عانا تاريحي-مادەني مۇرا ەمەس, رۋحاني-تانىمدىق, قوعامدىق-ساياسي ماڭىزى بار ماسەلە. قازىرگى تاڭدا ەل ومىرىندە ۇلتتىق ونوماستيكانى دامىتۋ مەن وركەندەتۋ ءىسى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالدى. ەل تاۋەلسىزدىگىمەن قاتار, ۇلتتىق ونوماستيكانىڭ پروبلەمالىق كوكجيەگى كەڭەيە ءتۇسىپ, نەگىزگى عىلىمي-تەوريالىق ماسەلەلەرى ءوزىنىڭ وڭ شەشىمىن تابا باستادى. ونىڭ ايقىن دالەلى – التاي مەن اتىراۋعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان كەڭ-بايتاق ەلىمىزدە وتاندىق ونوماستيكا تالاپتارىنا ساي تاريحي جانە توپونيميكالىق اتاۋلار ەل ورتاسىنا ورالدى. وسكەلەڭ ۇرپاق وتكەن تاريحىمەن جاقىن تانىسىپ, ۇمىت بولا باستاعان اتاۋلارمەن جۇزدەستى.
تاۋەلسىزدىك العان 26 جىل ىشىندە وبلىسىمىزدا اۋدان, اۋىل, كەنت, ستانسالارداعى كوشە اتاۋلارىن وزگەرتۋ, جاڭارتۋ جۇمىستارى بەلسەندى جۇرگىزىلدى. 146 ەلدى مەكەن, 172 نىسان, 1924 كوشە اتاۋلارى جاڭعىرتىلىپ, ۇلتتىق رۋحىمىزدى كوتەرەتىن اتاۋلارمەن اۋىستىرىلدى. سوڭعى جىلدارى وبلىستىڭ توپونيميكالىق كەڭىستىگىن رەتتەۋ جانە ونى شەشۋ جولدارىن انىقتاۋ, ۇلتتىق ونوماستيكانى دامىتۋ ماسەلەلەرى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. جۇرگىزىلگەن جۇيەلى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە, تىلدىك ورتا مەن ۇلتتىق ءداستۇردىڭ قايماعى بۇزىلماعان ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدا كوپتەگەن گەوگرافيالىق-فيزيكالىق جانە تاريحي اتاۋلار مەن ۇلى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى ەلدى مەكەندەر مەن وقۋ ورىندارىنا بەرىلدى.
ماسەلەن, وتكەن جىلى وبلىس اكىمدىگى جانىنداعى ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ 3 وتىرىسى وتكىزىلىپ, وندا 1 اۋىلدىق وكرۋگ, 6 ەلدى مەكەن, 1 ساياجاي, 237 كوشەنى قايتا اتاۋ تۋرالى ۇسىنىستار وڭ شەشىمىن تاپتى. سونداي-اق, وبلىستىق ماڭىزى بار تاراز قالاسىنداعى ماعىناسى ەسكىرگەن 238 كوشە مەن اتاۋى جوق 3 شاعىن اۋداندى, 25 كوشەنى تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارى مەن ۇلتتىق تانىمعا جاقىن ءداستۇرلى اتاۋلارمەن وزگەرتۋ بويىنشا ۇسىنىستار قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسىندا قارالىپ, وڭ قورىتىندى قابىلداندى.
رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ وڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسى قابىلدانىپ, 8 مەكتەپ پەن 1 كىتاپحاناعا حالقىمىزدىڭ مەملەكەت جانە قوعام, مادەنيەت قايراتكەرلەرى مەن حالىق قاھارمانىنىڭ ەسىمدەرى بەرىلدى. سوندىقتان جەر اتىن, ەلدى مەكەن, كوشە اتاۋلارىن وزگەرتۋ ەڭ الدىمەن ەلدىككە, حالقىمىزدىڭ بولاشاعىنا, كەلەشەك ۇرپاققا كەرەك. بۇل – سانا تاربيەسىنىڭ وزەكتى سالاسى, اسا ماڭىزدى بۋىنى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
