سۋرەتتى تۇسىرگەن الەكساندر كانتسەدالوۆ
قاستەك وزەنىنەن ىشەتىن سۋىمىزدىڭ ساپاسى دا سىن كوتەرمەيتىن. وزەننىڭ باس جاعىندا مالدىڭ دا, ءيتتىڭ دە, ءتۇرلى جاندىكتەردىڭ دە ءولىپ جاتقانىن تالاي رەت كوز كوردى. بىراق اۋىل ادامدارىنىڭ سول سۋدى ىشپەۋگە ەش شاراسى جوق بولاتىن. ويتكەنى, اۋىلىمىزدا قۇدىق, سۋ قۇبىرى دەگەن اتىمەن جوق ەدى. ءتىپتى ونداي يگىلىك تۇسىمىزگە دە كىرىپ كورگەن ەمەس.
وسى جاعداي وسى ۋاقىتقا دەيىن ەش وزگەرگەن ەمەس. راس, سەرىك ۇمبەتوۆ الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تۇرعان تۇستا ونىڭ تۋعان اۋىلى اققاينارعا قاراي جارقىراعان اسفالت جول سالىنىپ, سۋ قۇبىرى تارتىلا باستاعانىن ەستىگەن جۇرت كوپ ۇزاماي بۇل جاقسىلىق بىزگە دە جەتىپ قالار دەگەن ۇمىتتە بولدى. وكىنىشكە قاراي ولاي بولمادى. ءسويتىپ وسى اۋىلدان قول سوزىم جەردەگى سۇرانشى باتىر, قاستەك اۋىلدارى ەش وزگەرىسسىز سول قالپىندا قالا بەردى. وسى اققايناردى باسىپ وتەتىن شيەن باعىتىنداعى اۋىلداردىڭ دا جاعدايى تاپ وسىلاي ەدى...
ءجا, ايتايىن دەگەن نەگىزگى ويىمىزعا ورالساق, كۇندەردىڭ كۇنىندە قاستەك اۋىلىنا اسفالت جول سالىندى دەگەن حاباردى ەستىگەنبىز.
– ە, بۇل يگىلىك قاستەككە دە جەتكەن ەكەن. ۇكىمەتتىڭ قولى ۇزارا باستاعانى عوي بۇل, – دەپ ءبىز دە قۋانعانبىز.
– سەن دە ايتاسىڭ-اۋ. بۇل ءوزىمىزدىڭ سەكەڭنىڭ, سەرىك بايباتىروۆتىڭ ىزدەنۋىمەن ىسكە اسقان شارۋا, – دەدى اۋىلداعى اعايىندار.
اۋىل ءىشى جۇرت قۋانسا قۋانعانداي ەكەن. ۇزىنىنان سوزىلىپ جاتقان كوشەنىڭ ءار تۇسىندا ادەتتەگىدەي باتپاققا باتىپ جاتقان كولىك تە, ونى شىعارىپ الەك بولىپ جاتقان تراكتور دا كورىنبەيدى. اسفالت جول بويىمەن ءبارى زىرىلداپ ءوتىپ جاتىر. كوشە بويىنداعى قۇدىقتان سۋ الىپ جاتقان قىز-كەلىنشەكتەردى دە كوزىمىز شالدى. تۋعان اۋىلىنىڭ مۇشكىل ءحالىن كورىپ, وعان قول ۇشىن بەرۋدى ءبىر مىندەتى ساناعان سەرىكتىڭ بۇل قادامىنا ارينە, ءبىز دە ريزا بولىپ قالدىق. سويتسەك, بىلە بەرمەيدى ەكەنبىز, اۋىل ادامدارىنىڭ ايتۋىنشا, ول تالاي-تالاي يگى باستامالارعا مۇرىندىق بولىپ ءجۇر ەكەن. جۇرت اسىرەسە ونىڭ تىلەۋ-جارىلعاپ باتىرلارعا ارنالعان كەلەلى جيىن وتكىزگەنىن, ونىڭ باستاماسىمەن جارىلعاپ باتىر جايلى قۇندى كىتاپتىڭ جارىق كورگەنىن قۋانا ايتىپ جاتتى. بايقايمىز, بۇل شارالار كوپشىلىكتى ءبىر سەرپىلتىپ وتكەندەي. بۇل باتىرلاردىڭ ۇرپاقتارى سول اتا-بابالارى جايلى عۇلاما عالىمدار مەن بىلىكتى تاريحشىلار قاتىسقان جيىندا تەرەڭىرەك ماعلۇمات العاندارىن, كوكىرەك كوزدەرىنىڭ دە اشىلا تۇسكەنىن جاسىرمادى.
بۇگىندە اۋىلداستارىنىڭ شىنايى العىسىنا بولەنىپ جۇرگەن سەرىك كاتەن ۇلىنىڭ اعايىنعا دەگەن جاناشىرلىعى بۇگىندە كەيىنگى جاستارعا دا ۇلگى-ونەگە بولا باستاعانداي. ولاي دەيتىنىمىز, قايسىبىر جاستار ءوز مۇمكىندىگىنە ساي تۋىپ-وسكەن اۋىلىن گۇلدەندىرۋگە اتسالىسا باستاپتى. مىسالى, سول قاستەك مەكتەبىنىڭ تۇلەگى ازامات ابدىلداەۆ دەگەن باۋىرىمىز ءوزى وقىعان ءبىلىم ورداسىنىڭ اينالاسىن اباتتاندىرىپ بەرسە, كورشى تالاپ اۋىلىنىڭ تۋماسى قايرات شارىپباەۆ دەگەن ازاماتتىڭ ارقاسىندا توزىعى جەتىپ, كۇيى كەتكەن ەلدى مەكەن كادىمگىدەي كوركەيىپ سالا بەردى.
– ءبىز كۇنى كەشەگە دەيىن سابىلىپ, اۋىز سۋدى جاياۋ-جالپىلاپ سوناۋ قاستەك وزەنىنەن تاسيتىنبىز. ەندى مىنە, جانعا ايازداي باتىپ جۇرگەن وسى ماسەلە قايراتتىڭ ارقاسىندا جونگە كەلدى دەپ قۋانادى وسى اۋىلدىڭ ادامدارى.
ال جول ازابىن تارتىپ جۇرگەن شيەن, بەسمويناق اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى بولسا, ءناسيفا دەگەن قىزدارىنا ءدان ريزا. ويدىم-ويدىم بولىپ, شاڭى بۇرقىراپ جاتاتىن اۋىلداردىڭ جولىنا سول قىز تاقتايداي ەتىپ اسفالت توسەتىپتى. شۇكىر, ەل ىشىندە مۇنداي كوپ قامىن ويلايتىن ادامدار قاداۋ-قاداۋ بولسا دا بارشىلىق كورىنەدى. وسى ارادا ەلدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا باياعىدان بەرى ەرىنبەي-جالىقپاي ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقان جازۋشى ناعاشىبەك قاپالبەكوۆتىڭ تىندىرعان ىسىنە توقتالا كەتسەك, ەش ارتىقتىق ەتپەس.
ءيا, ونىڭ ءبىر ءوزى ءبىر ينستيتۋتتىڭ جۇمىسىن اتقارىپ كەلەدى دەسە دە بولادى. بۇل ورايدا كەزىندە دۇركىرەپ وتكەن جامبىل جاباەۆتىڭ 150 جىلدىعى, ءسۇيىنباي ارون ۇلىنىڭ 200 جىلدىعى وسى ناعاشىبەكتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن وتسە, ودان بەرى دە ناعاشىبەك اقىن بابالارىنىڭ ارتىنا قالدىرعان مۇراسىمەن كەيىنگى ۇرپاقتى تانىستىرۋدان ەش جالىققان ەمەس. ايتالىق, جامبىلدىڭ جىل سايىنعى تۋعان كۇنى قارساڭىندا, ياعني 18-28 اقپان ارالىعىندا اقىن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ونكۇندىك شارا ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن بولسا, 200 جىلدىعى تۇسىندا ءسۇيىنباي اقىنمەن ەلوردا جۇرتشىلىعىنىڭ قاۋىشۋىنا مۇرىندىق بولدى.
سونداي-اق تىنىمسىز ىزدەنە ءجۇرىپ قۇرتقا ءتاۋىپ سۇلتانقوجا ۇلىنىڭ بەيىتىن تاپقانى ءوز الدىنا, ءتاۋىپتىڭ ەڭبەگىن, ءومىر جولىن جان-جاقتى زەرتتەپ, ارنايى جيناق شىعارۋى دا ۇلكەن جۇمىس. ەڭ باستىسى ناعاشىبەكتىڭ بۇل ەڭبەگى تەككە كەتكەن جوق. اتى اڭىزعا اينالعان بابامىزدىڭ باسىنا قايرات ساتىبالدى باستاعان ەل ازاماتتارى كەسەنە تۇرعىزسا, بۇگىندە قازاقستاننىڭ حالىق ەمشىلەرى قاۋىمداستىعى قۇرتقا ءتاۋىپ بابامىزدىڭ اتىمەن اتالادى. سونداي-اق ناعاشىبەك سارىباي بي ايدوس ۇلىنىڭ, كاشكە باتىر مەن ۇمبەتالى اقىننىڭ ءومىر جولىن زەرتتەپ, كىتاپ جازعان بولسا, ەندى ول مەدەۋ بابامىزعا ارنالعان كەلەلى جيىندار وتكىزىپ, ونىڭ ەڭبەگىن قالىڭ قاۋىمعا تانىستىرۋدى دا باستاپ كەتتى. ونداعى ويى ەڭبەگىمەن ەل ەسىندە قالعان بابانىڭ ءوز اتىمەن اتالاتىن مەدەۋ مۇز ايدىنىنىڭ الدىندا ءمۇسىنى تۇرسا دەيدى. مەنىڭشە, بۇل وتە ادىلەتتى شەشىم بولار ەدى.
جاسىراتىن نە بار, ادەتتە جۇرتتىڭ شالقىپ-تاسىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان, الايدا وزىنەن باسقاعا ساۋلەسى تۇسپەيتىن باي-باعلاندار مەن كوپشىلىككە شەكەسىمەن قاراپ, ولاردىڭ مۇڭ-زارىن جۇرە تىڭدايتىن, ارا-تۇرا ءوز ابىرويىم اسسىن دەگەن ويمەن مەملەكەت ەسەبىنەن الدەكىمدەرگە قولۇشىن سوزعان بولىپ, ونىسىن اقپارات قۇرالدارى ارقىلى قايتا-قايتا كورسەتتىرىپ, وزىنە ۇپاي جينايتىن شەندى-شەكپەندىلەردى كوپتىڭ ادامى كورەتىنى بار. ال شىن مانىنە كەلسەك, كوپتىڭ ادامى سول قاراپايىم حالىقپەن بىرگە قايناپ, ولارعا قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي بولسا دا قايىرى تيەتىن ءبىز جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي ازاماتتار عوي. ەگەر وسىنداي ادامداردىڭ قاتارى كوپ بولسا, ەل ءىشى دە جۇدەمەس ەدى.
جۇماگۇل قۋانىشبەكقىزى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
