سونىمەن بىرگە حالقىمىزدىڭ تۇرمىستىق داعدىسىنا و باستان سىڭىسكەن «بەسىك قۇدا», ياعني الدىن الا اتاستىرىپ قويۋ ءداستۇرى دە اجىراسۋ دەرەگىنىڭ مەيلىنشە از بولۋىنا اسەرىن تيگىزگەن سەكىلدى. وتباسىن بۇزۋ ءداستۇرلى قازاق ورتاسىندا كۇنا سانالعان. بۇعان جول بەرىلمەۋىنە نەكەسىن قيدىرتقانداردىڭ وزدەرى دە, اۋىل اقساقالدارى دا مۇددەلى بولعان.
بۇگىن شە؟ «بۇل ءان بۇرىنعى اننەن وزگەرەك» دەگەندەي, قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە اجىراسۋ دەرەكتەرى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلە جاتقانى ەشكىمگە دە قۇپيا ەمەس. وتباسى – شاعىن مەملەكەت دەپ جاتامىز. وتاۋ قۇرىپ, جاس شاڭىراقتىڭ ۋىعىن كوتەرگەن جاستاردىڭ نەكەلەرى نەعۇرلىم بەرىك, مىقتى بولسا, جۇزدەگەن, مىڭداعان «شاعىن مەملەكەتتەردەن» تۇراتىن مەملەكەتىمىزدىڭ مەرەيى دە سوعۇرلىم بيىك, اسقاق بولماس پا؟! راس, ءومىردىڭ اتى ءومىر. كەلىسۋ دە, كەرىسۋ دە, تاتۋلىق تا, اجىراسۋ دا, كوزدىڭ جاسى دا, جاقسى كورۋدىڭ جالعاندىعى مەن ماحابباتىڭ بايانسىزدىعى دا كەزدەسىپ تۇراتىندىعى ءومىردىڭ جازىلماعان زاڭى ىسپەتتەس. بۇدان ەشكىم باس ساۋعالاي المايدى.
الەمدەگى بارلىق ەلدەردىڭ تۇرعىندارىنا ءتان شاڭىراقتىڭ شايقالۋى مەن نەكەنىڭ بۇزىلۋىنا دا وسىنداي شىنايى كوزقاراس تۇرعىسىنان وي جۇگىرتكەنىمىز ءجون. دەگەنمەن وتباسىن قۇرعان جاستار مەن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسىندا ايىرىلىسۋ دەرەكتەرىنىڭ ءجيى كەزدەسۋى قىنجىلتپاي قويمايدى. وسىنداي جاعىمسىز جايت ءجيى ورىن الىپ جۇرگەن وڭىرلەردىڭ ءبىرى – اقتوبە وبلىسى. مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەن الىنعان كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2016 جىلى وڭىردە 6761 جۇپ زاڭدى نەكەگە تىركەلسە, 2017 جىلى 6693 جۇپ وتباسىن قۇرىپ, ەرلى-زايىپتى بولۋعا ىقىلاس تانىتقان. ءسوز جوق, بۇل – يگى نىشان. باس قوسۋعا نيەت بىلدىرگەن جاستاردىڭ وزدەرىنە دە, اتا-انالارىنا دا كول-كوسىر قۋانىش سىيلايتىن قۇتتى قادام.
وسىلاي دەپ كوڭىلدەگى كورىكتى ويدى ءارى قاراي جالعاستىرعىڭ كەلەدى-اق. ايتسە دە ولاردىڭ اجىراسۋ كورسەتكىشى الدىڭعى جاعدايدا – 2455, كەيىنگى جاعدايدا 2603-ءتى قۇراپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, قايران كوڭىل سۋ سەپكەندەي باسىلادى. ياعني بۇل دەرەكتىڭ ءوزى وڭىردەگى وتباسىن قۇرۋعا نيەت ەتكەن ءاربىر ءۇشىنشى جۇپ از ۋاقىت وتپەي-اق ايىرىلىسىپ ۇلگەرگەنىن كورسەتەدى. مۇنىڭ ءوزى ايتۋعا دا, جازۋعا دا وتە اۋىر, كوزگە جاس, كوڭىلگە مۇڭ كەلتىرەتىن ستاتيستيكا. وسى ارادا ولاردىڭ ءدام-تۇزدارىنىڭ جاراسپاۋىنا جاس وتاۋدىڭ ىرگەسى بەكىمەي جاتىپ, جالپ ەتىپ قۇلاپ تۇسۋىنە اسەر ەتكەن باستى سەبەپتەر قانداي دەگەن ساۋالدار كولدەنەڭدەي بەرەدى.
باتىس قازاقستان مەدياتسيا ورتالىعىنىڭ كاسىبي مەدياتورلارى مەن پسيحولوگ مامانداردىڭ جانە سۋديالاردىڭ پىكىرىنشە, بۇگىنگى جاستاردىڭ اراسىندا وتباسىن قۇرۋ جونىندەگى جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى تومەن. ادامنىڭ عۇمىرى ونىڭ دۇنيەگە كەلۋى, وتباسىن قۇرۋى جانە ومىردەن ءوتۋى دەلىنەتىن ەڭ باستى ءۇش كەزەڭنەن تۇرادى. سونىڭ الدىڭعىسى مەن سوڭعىسى ادامنىڭ ءوز ەركىنەن تىس, تابيعات-انانىڭ قۇدىرەتىنەن بولاتىن ءۇردىس. تەك ءبىر جاعدايدا عانا جاس ادام ەركىن تاڭداۋ الادى. بۇل ونىڭ جار تاڭداپ, وتباسىن قۇرۋ ماسەلەسى. وكىنىشكە قاراي بۇگىنگى جاستار كوپ جاعدايلاردا وسى جالعىز مۇمكىندىكتىڭ ءوزىن جىبەرىپ الادى. ءتىپتى مۇنىڭ ءوزى دە ەشتەڭە ەمەس-اۋ, بىرقاتار جۇپتاردىڭ تۇككە تۇرمايتىن ۇساق-تۇيەككە بولا اجىراسىپ كەتكەنىن كورگەندە جۇرەگىڭ قان جىلايدى. سوندا ولار ءۇشىن اجىراسا سالۋ ويىنشىق بولعانى ما, نەكە ءۇشىن كۇرەسۋ ءارى ونى ساقتاپ قالۋ كەرەك ەمەس پە دەيدى كاسىبي مەدياتور ەلەنا كوزلوۆا.
«جاڭىلمايتىن جاق, سۇرىنبەيتىن تۇياق جوق» دەيدى حالقىمىز. جاڭىلىسۋ دا, قاتەلەسۋ دە, كەي كەزدە اياقتى شالىس باسۋ دا ادامزات بالاسىنىڭ بارىنە ءتان نارسە بولسا كەرەك. ماسەلە سول قاتەلىكتەردى دەر كەزىندە ۇعىنىپ, سەزىنە بىلۋدە, ءوز قاتەلىگىنەن ءتيىستى ساباق الا الۋىندا ەمەس پە؟! الەۋمەتتانۋشىلار قازىرگى جاستاردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ بويىندا وسىنداي قاسيەتتەردىڭ كەمشىن ءتۇسىپ جۇرگەنىن العا تارتادى. ەكىنشى ءبىر دۇنيەتانىمدىق كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراستىرساق, وتباسىن قۇرۋ ءۇشىن ۇيلەنەتىن نەمەسە تۇرمىسقا شىعاتىن جۇپتاردى قاتەلەستى دەپ كىنا تاعۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز سەكىلدى كورىنەدى.
بۇگىندە قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ايەل ادامداردىڭ اراسىندا ەگوتسەنتريستىك, ياعني قازاقى تۇسىنىككە سالعاندا مەنمەندىك كوزقاراس باسىم ءتۇسىپ بارا جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. مۇنداي كورىنىس ەر ادامداردىڭ باسىندا دا بولادى. باق-تاعى جاريالانىمدارعا كوز سالساق, قازىرگى قوعامدا ايەلدەر قۇقىعى ءبىرشاما نىعايعان. بۇرىن وتباسى, بالا-شاعاسى ءۇشىن قانداي قيىندىققا دا كونىپ, قانداي ازاپقا دا ءتوزىپ, كۇيەۋلەرىنەن ايىرىلىسىپ كەتۋدى قوش كورمەيتىن ايەل بۇل زاماندا ءوزى ءۇشىن دە ءومىر سۇرۋگە بولاتىنىن تۇيسىنگەن سىڭايلى.
بۇل جاعدايدى دۇرىس ەمەس دەپ كەشىپ-ءپىشىپ ايتۋعا بولا ما؟ ويتكەنى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ بەلگىلى ءبىر ۋاقىت وتە كەلە ءبىر-بىرىمەن تۇسىنىسە الماۋ سەبەپتەرىن باسقاشا ءبىر قىرىنان الىپ قاراساق, ولاردىڭ اجىراسۋى – كوزقاراستارى ءبىر-بىرىمەن سايكەس كەلمەيتىن, ءبىر-بىرىمەن توعىسپايتىن ەكى ادامعا ەركىندىك بەرۋ, جاندارىنا تىنىشتىق سىيلاۋ بولىپ شىقپاي ما؟ بىرقاتار اجىراسقان جۇپتاردىڭ سوزدەرىنە سۇيەنسەك, ولار اجىراسقاننان كەيىن وكپە-رەنىش پەن ايقاي-شۋدان قۇتىلعاندارىن ايتادى. جۇپتارى جاراسپادى دەپ ءسىرا وسىندايدا ايتىلسا كەرەك. كەرىسىنشە ومىردە العاشقى نەكەدە ءبىر-بىرىمەن ءدام-تۇزدارى جاراسپاعان جۇپتاردىڭ ەكىنشى قايتارا وتباسىن قۇرعان كەزدە ءتاپ-ءتاۋىر ۇيلەسىپ كەتەتىنى دە بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇدان شىعاتىن ءتۇيىن, اجىراسۋدىڭ باستى سەبەبى ەكى جاقتىڭ ءبىرىن-ءبىرى جەتە بىلمەۋىنەن ءارى تۇسىنبەۋىنەن, سونىڭ سالدارىنان اسىعىس شەشىم قابىلداۋىنان بولاتىنىن بولجاي الامىز.
تالاس جوق, بۇگىنگى جاستاردىڭ وتباسىن قۇرۋعا ءازىر بولۋى وتە قاجەتتى ماسەلە. ولار ۇيلەنىپ, تۇرمىسقا شىقپاس بۇرىن جاقسىلاپ ويلانۋى قاجەت. سولاي دەي تۇرساق تا قىز-عۇمىر قىزعالداقتىڭ عۇمىرىنداي وتە قىسقا ەكەنى دە بەلگىلى. سونداي-اق «جىگىتتىڭ جامانى جيىرما بەسىندە تاقاسىن قيسايتادى» دەگەن ءسوز بار. ونىڭ ماعىناسى جيىرما بەس جاستان اسقان سوڭ بويداقتىق داۋرەن الدان شىعادى دەگەن ۇعىمعا كەلەدى. سونىمەن بىرگە ۇيلەنۋ مەن تۇرمىس قۇرۋدىڭ, ەرلى-زايىپتى اتانۋدىڭ ءازىر تۇرعان ۇلگىسى جوق ەكەنى دە كەي جاعدايلاردا ساتسىزدىككە ۇشىراتۋى ابدەن مۇمكىن.
سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟ وتباسىن قۇرۋ – ءومىر زاڭدىلىعى. سوعان باس ءيىپ ەرلى-زايىپتى اتانعانداردىڭ ۇشتەن ءبىرى ايىرىلىسىپ كەتىپ جاتسا, وعان قارسى قوياتىن قانداي امال, قانداي توسقاۋىل بار؟ ءبىز ونى تابا الامىز با؟ كورنەكتى جازۋشى, دراماتۋرگ راحىمجان وتارباەۆ رۋحاني اعاسى, سىرلاس, سىيلاس سەرىگى, جازۋشى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنا تومەندەگىدەي امانات ايتىپتى.
«...قوشتاسار ساتتە: «اعا –دەگەن راحىمجان, – سىزگە ءبىر امانات. ول مىنانداي. ەرلى-زايىپتىلار اجىراسادى, ارالارىندا ءبىر اق كۇشىك بار. اجىراسقانداردىڭ اراسىندا ءارلى-بەرلى جۇگىرەدى دە جۇرەدى. سونى جازىپ كورەسىز بە, مەن الىپ شىعا المادىم. قولايىما كەلمەدى بىلەم». جازدىم «اق كۇشىكتى», پوۆەستى. كوڭىلى وياۋ, كوزى قاراقتىلار جابىلىپ وقىپ جاتىر. كلاسسيك جازۋشىمىز تولەن ابدىكوۆ ايتسا, بۇگىنگى ادەبيەتىمىزدەگى ۇزدىك شىعارمانىڭ ءبىرى. راحىمجان بولماسا ونى مەن قايدان الاتىن ەدىم», دەيدى ن.ءداۋتاي ۇلى.
بالكىم, اجىراسپاق نەمەسە قايتا قوسىلماق ويلارى بار ەرلى-زايىپتىلار دا «اق كۇشىكتى» وقىپ شىققانى ءجون شىعار.
وسى ورايدا ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اجىراسۋىنان دا قوعامعا اۋىر تيەتىن تاعى ءبىر الەۋمەتتىك ماسەلە بار. دۇنيەگە كەلگەن بەيكۇنا سابيلەر مەن بالالاردىڭ تاعدىرى, بولاشاعى نە بولماق؟ تاجىريبەلى پسيحولوگ ديليارا تەمىرباەۆانىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاعدايدا ەڭ اۋىر زارداپ شەگەتىن, ەڭ اۋىر سوققى الاتىن سابيلەر مەن بالالار كورىنەدى. ول اجىراسۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ كەزىندە ەرلى-زايىپتىلاردىڭ بالالارىنىڭ الداعى ءومىرى مەن بولاشاعى تۋرالى ويلانا بەرمەيتىنىن قىنجىلا وتىرىپ جەتكىزدى. بۇل رەتتە ەر-ازاماتتاردىڭ ءوزىنىڭ كىندىگىنەن ومىرگە كەلگەن پەرزەنتتەرگە اليمەنت تولەۋدەن باس تارتۋى ءارى ايەلدەردىڭ كوپ جاعدايدا پسيحولوگيالىق كومەككە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولۋى – تاعى ءبىر تاقىرىپتىڭ ەنشىسى.
جالپى العاندا اجىراسۋ كورسەتكىشتەرى مەن دەرەكتەرىنىڭ ءوسۋى بىرقاتار فاكتورلارعا بايلانىستى ەكەنىن باعامداۋعا بولادى. ونىڭ كەيبىر مىسالدارى جوعارىدا ايتىلدى دا. بۇعان قوسارىمىز اجىراسۋ كورىنىستەرى بەلگىلى ءبىر ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى ەكەنى دە تالاس تۋعىزا المايدى. وتباسىن قۇرعان جاستار ءبىرىنشى كەزەكتە دەربەس باسپانادان قيىندىق كورەتىنى بەلگىلى. وتاعاسى نەمەسە شاڭىراق يەسى – وتباسىنىڭ اسىراۋشىسى. ول ۋاقىتىندا بەلگىلى ءبىر جۇمىسقا ورنالاسۋعا قول جەتكىزە الماسا, بۇل جاعدايدىڭ ءوزى دە شاڭىراقتىڭ شايقالۋىنا سوقتىرۋى ابدەن مۇمكىن. ايتسە دە سوڭعى ۋاقىتتا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا كەڭ تىنىس بەرىلگەنى بەلگىلى. تۇتاستاي ەل اۋماعى الىپ قۇرىلىس الاڭىنا اينالعانى اتالعان ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلۋىنە ۇلكەن سەنىم تۋعىزادى. پرەزيدەنتتىڭ ۇندەۋىندە قويىلعان بەس باستاما جاس وتباسىلاردىڭ دەربەس باسپاناعا يە بولۋىنا, ولاردىڭ اراسىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى اجەپتاۋىر تومەندەۋىنە سەپتىگىن تيگىزەرى انىق.
سونىڭ ىشىندە اجىراسۋ دەرەگى كوبىرەك تىركەلىپ وتىرعان اقتوبە ايماعىندا بيىل «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا توعىز ءجۇز مىڭ شارشى مەترگە جۋىق تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلمەك. بۇل شامامەن 8000 پاتەر دەگەن ءسوز. ونىڭ باستى بولىگى جاس وتباسىلاردىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى بولاتىنىنا سەنىم ارتقىمىز كەلەدى. سوندا وڭىردەگى اجىراسۋ دەرەكتەرى دە ازايا تۇسەرى حاق.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە
