«حالىق قاھارمانى» اتاعىنا ۇسىنىلدى

كەشە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعالىعىمەن ۇكىمەت وتىرىسى بولىپ ءوتتى. كەزەكتى سەلەكتورلىق وتىرىستىڭ باستى جاڭالىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن جوعارى مەملەكەتتىك ماراپات – «حالىق قاھارمانى» اتاعىنا ۇسىنۋ بولدى. ۇكىمەت باسشىسى تاراپىنان جاسالعان ۇسىنىستى ادىلەت ءمينيسترى راشيد تۇسىپبەكوۆ «مەملەكەتتىك ناگرادالار تۋرالى» زاڭعا ءتيىستى تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى بايانداماسىندا وقىپ بەردى. «ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءما­سى­موۆ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزگە زاڭدى نەگىزدە «التىن جۇلدىز» بەن «وتان» وردەنى قوسا بەرىلەتىن «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋ بويىنشا «قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى» جانە «ۇلت كوشباسشىسى» تۋ­رالى كونستيتۋتسيالىق زاڭعا تو­لىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ۇسى­نىس جاسادى. «بۇل تاۋەلسىز قا­زاق­ستاننىڭ ۋىعى قالانىپ, دامۋى بارىسىندا اتقارعان ەلباسىنىڭ تاريحي رولىنە بايلانىستى. ۇلت كوشباسشىسىنىڭ قاجىماس قاي­را­تى مەن قىزمەتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان ءوزىن حالىقارالىق ارەنادا تاۋەلسىز, مىقتى ەكونو­مي­كا­لىق ەل رەتىندە قالىپتاستىردى», دەلىنگەن كارىم ءماسىموۆتىڭ ءۇن­دەۋىن­دە. ۇكىمەت باسشىسى قۇجات­قا قول قويا وتىرىپ, بۇل مەن قول قويعان ەڭ ماڭىزدى قۇجات, دەپ اتاپ ءوتتى. ۇكىمەت مۇشەلەرى زاڭ جوباسىن ءبىراۋىزدان ماقۇلداپ, پار­لامەنت سەناتى دەپۋتات­تا­رى­نىڭ قاراۋىنا جولدادى. سەلەكتورلىق وتىرىستا بۇدان وزگە ءۇش ماسەلە كۇن تارتىبىنە قوي­ىلدى. الدىمەن ۇكىمەت مۇشەلەرى ەنەرگيا تيىمدىلىگى جونىندەگى كەشەندى جوسپاردى قابىلدادى. قۇ­جاتتى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ۆيتسە-ءمينيسترى قا­نىش تىلەۋشين تانىستىردى. ەنەر­گيا تيىمدىلىگى الەمدەگى ال­دىڭ­عى قاتارلى ەلدەردىڭ دامۋى­نىڭ نەگىزى ەكەندىگىن باسا ايتىپ وتكەن ول, قازاقستاندا دا بۇل تۇر­عىدا اۋقىمدى الەۋەت بارلىعىن جەتكىزدى. ۆيتسە-ءمينيستردىڭ اي­تۋىن­شا, ەنەرگيانى كوپ پايدا­لا­ناتىن سالالاردىڭ ءبىرى – ونەر­كاسىپتىك ءوندىرىس سالاسى. ەنەرگيا تۇتىنۋدىڭ 70 پايىزىنان استامى وسى سالا ۇلەسىندە. اتاپ ايت­قان­دا, بۇگىندە ەلىمىزدەگى 15 ءىرى كا­سىپورىن 30 پايىزدان استام ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىناتىن كو­رىنەدى. «ولاردىڭ قاتارىندا «اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتى», «ارسەلور ميتتال تەمىرتاۋ», قا­زاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى» سياق­تى كاسىپورىندار بار. ەنەر­گيا تۇتىنۋداعى نەگىزگى ماسە­لە­لەردى ءتۇسىنۋ جانە الەۋەتتەردى انىقتاۋ ءۇشىن, شەتەلدىك جانە وتاندىق ساراپتامالىق ۇيىم­دار­دى تارتا وتىرىپ «اقسۋ فەر­رو­قورىتپا زاۋىتى», «پەتروپاۆل اۋىر ماشينا زاۋىتى» جانە تاعى باسقا بىرقاتار كاسىپورىنداردا ەنەرگواۋديت جۇرگىزىلدى. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەنەرگيا ۇنەمدەۋدىڭ مول الەۋەتى انىق­تال­دى, دەدى قانىش تىلەۋشين. ەنەرگيا تيىمدىلىگى جونىندەگى كەشەندى جوسپار قازاقستانعا جىل سايىن 200 ملرد.تەڭگە ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. سونداي-اق ەنەر­گيانى ۇنەمدى پايدالانۋ بوي­ىنشا الدىمەن ءوندىرىس سالاسىنا ەنەرگومەنەدجمەنت جۇيەسىن ەنگىزۋ ارقىلى ەنەرگيا تۇتىنۋدى ءتو­مەندەتۋگە, سودان كەيىن عانا تۇر­عىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شى­لى­عى جانە بيۋدجەتتىك سەكتورعا ەكپىن تۇسىرىلمەك. جوسپارداعى تاعى ءبىر پۋنكت تۇرعىندارمەن مىندەتتى جۇمىس جۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى. ۇكىمەت ەنەرگورە­سۋرس­تى تۇتىنۋشىلار اراسىندا سانا­لى جانە راتسيونالدى قولدانۋ تۋرالى وي قالىپتاستىرىپ, باسقا قارىم-قاتىناس ءتۇزۋدى العا قويىپ وتىر. بۇدان وزگە «2011-2014 جىل­دارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭدى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى قاۋلى ماقۇل­دان­دى. قارجى ءمينيسترى بولات ءجامى­شەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا مەملەكەت باس­شى­سى قول قويعان جاڭا بيۋدجەت كودەكسى تالاپ­تا­رىنا سايكەس جا­سال­عان قاۋلى جو­باسى 2012 جىلعا ارنالعان رەس­پۋب­ليكالىق بيۋد­جەت­تە قاراستى­رىل­عان شىعىس­تار­دى ۋاقىتىندا ورىنداۋ ماقسا­تىن­دا مەملەكەتتىك ورگاندارعا ار­نالعان تاپسىرما­لار­دى قامتيدى. «بۇل وبلىستىق بيۋدجەتتەرگە, استانا مەن الما­تى قالا­لارى­نىڭ بيۋدجەتتەرىنە ماقساتتى اعىمدىق ترانسفەرت­تەر­دىڭ سوما­سىن ءبولۋ, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «جۇمىسپەن قام­تۋ-2020» باعدارلامالارى بوي­ىنشا قاراجاتتاردى ءبولۋ, ءوڭىر­لەردى دامىتۋ, سۋمەن جاب­دىقتاۋ بويىنشا بيۋدجەتتىك باع­دار­لامانى تۇرعىن ءۇي-كوممۋ­نالدىق شارۋاشىلىعى اگەنتتىگىنە بەرۋگە بايلانىستى اۋىل شا­رۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ شى­عىستارىن ءتۇ­زەتۋ, مەملەكەتتىك مىندەتتى تاپ­سىرمالار ءتىزىمى, باسىمدىقتى ينۆەستيتسيالار ءتىزىمى», – دەدى ب.جامىشەۆ. ۇكىمەت وتىرىسىنداعى قا­رال­عان سوڭعى زاڭ جوباسىن ەكونو­ميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى قايرات كەلىمبەتوۆ تانىس­تىردى. ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, «قر-نىڭ كەيبىر زاڭنا­ما­لىق اكتى­لەرىنە ەلىمىزدە قور نا­رى­عىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ءازىر­لەن­دى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەل ازاماتتارىن جەتەكشى وتاندىق كوم­پانيالاردىڭ اكتسيالارىن سا­تىپ الۋ مۇمكىندىگىمەن قامتاما­سى­ز ەتۋ, قازاقستاننىڭ ءىرى  كومپا­نيالارىنىڭ اشىقتىعىن, تيىمدىلىگى مەن باسەكەگە قابىلەتتىگىن ارتتىرۋ جانە جالپى العاندا ىشكى قور نارىعىن دامىتۋعا ءمۇم­كىندىك بەرۋ ماقساتىندا «حا­لىق­تىق IPO» باعدارلاماسىن باستاۋ ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭمەن سايكەستەندىرۋ. زاڭ جوباسى «اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكسكە جانە ەلىمىزدىڭ 6 زا­ڭىنا, «كولىك تۋرالى», «تەمىر جول كولىگى تۋرالى», «اكتسيونەرلىك قوعامدار تۋرالى», «باعالى قاعازدار رىنوگى تۋرالى», «ۇلت­تىق ءال-اۋقات قورى تۋرالى», «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» زاڭدارعا وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەيدى, دەدى ول. «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكسكە ەنگىزىلەتىن تولىقتىرۋ جىل سايىن ينۆەستور-جەكە تۇلعا سالىق ورگاندارىنا بەلگىلەنگەن مەرزىمدە سالىق ەسەپتىلىگىن تابىس ەتپەسە سالىناتىن اكىمشىلىك ايىپپۇلعا بايلا­نىس­تى. ۇسىنىلاتىن وزگەرىس ايىپپۇل مولشەرىن 1 اەك-كە دەيىن ازايتۋ جولىمەن ينۆەستورلار-جەكە تۇل­عا­لارعا «حالىقتىق IPO» باعدار­لا­ماسى شەڭبەرىندە ينۆەستي­تسيا­لاردى ودان ءارى تارتىمدى ەتۋگە باعىتتالعان. سونىمەن قاتار, زاڭ جوباسىندا «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك, «قازمۇنايگاز» ۇك مەن «قازاتومونەركاسىپ» اق-تا­رى­نىڭ اكتسيالارىن ورنالاس­تى­رۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ماقساتىندا «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنداعى كولىك تۋرالى», «تەمىر جول كولىگى تۋرالى», «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» زاڭدارىنا ءوز­گەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەدى. بۇل رەتتە, كومپانيا­لاردىڭ اكتسيالارىنىڭ باقىلاۋ پاكەتى مەملەكەتتە قالادى. «باعالى قاعازدار رىنوگى تۋ­رالى» زاڭعا ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگكە  تيەسىلى تىكەلەي نەمەسە جاناما تۇردەگى اكتسيالاردىڭ با­قىلاۋ پاكەتىن, ەميتەنتتى شەت­ەلدiك جەكە جانە/نەمەسە زاڭدى تۇلعالارعا, سونداي-اق ازامات­تى­عى جوق ادامدارعا ساتۋعا تىيىم سالۋدى كوزدەيتىن تولىقتىرۋ ەنگىزىلەدى. بۇل شەكتەۋ تەك باستاپقى ورنالاستىرۋ جانە «حالىقتىق IPO» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسادى, سوندىقتان قازاق­ستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق يميدجىنە كەرى اسەرىن تيگىزبەيدى. «اكتسيونەرلىك قوعامدار تۋرالى» زاڭى­نىڭ قولدانىستاعى رەداكتسياسىنا ەنگىزىلەتىن وزگەرىس «جاريا كومپانيادا» بوس اينالىسقا سالىنعان جاي اكتسيالار سانى 30 پايىز­دان كەم بولماۋى ءتيىس. بۇل رەتتە, ءاربىر اكتسيونەر بەس پايىزدان اسپايتىن جاي اكتسيالاردى يەلەنۋى ءتيىس. وسىلايشا, «سامۇرىق-قازىنا» جانە «قازاگرو» كومپانيالار توبى اكتسيونەرلىك قوعام­دارعا نەمەسە جالپى ەميتەنت­تەرگە كوزدەلەتىن تالاپتارمەن سالىستىرعاندا, كورپوراتيۆتىك باسقارۋعا اسا قاتاڭ تالاپتارىن ساقتاۋعا مىندەتتى بولادى. «حا­لىقتىق IPO» باعدارلاماسىنا كانديدات-كومپانيانىڭ اكتسيا­لا­رى­نىڭ باعاسى, سانى, ولاردى ورنالاستىرۋ قۇرىلىمى تۋرالى شەشىم «سامۇرىق-قازىنا» اق-تىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىمەن ما­قۇلداناتىنى جانە كەيىننەن زاڭ­نامامەن بەلگىلەنگەن تارتىپتە ەل ۇكىمەتىمەن بەكىتىلەتىنى كوزدەل­گەن. زاڭ جوباسى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىمەن جانە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىمەن كەلىسىلگەن. «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق بىرلەسىپ دايىندالعان زاڭ جوباسىن قابىلداۋ مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قوسىمشا قاراجات ءبولۋدى تالاپ ەتپەيدى ءارى كەرى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق سالدارلارعا اكەلمەيدى, دەدى ق.كەلىمبەتوۆ. ۆەنەرا تۇگەلباي.