نەگىزگىسى – «1937-1938 جىلداردىڭ قاندى ناۋقانىندا قازاق ينتەلليگەنتتەرىن اياۋسىز قىرعىنعا ۇشىراتقان باسشى, ەڭ بولماسا, ناۋقان بىتكەن سوڭ, قاتارى سەلدىرەپ قالعان قازاق ينتەلليگەنتسياسىنا تىنىم بەرسەيشى!» دەگەن جاڭساقتىق. «باسشى» ماقالادا قايتالاپ ايتىلا بەرگەن سكۆورتسوۆ نيكولاي الەكساندروۆيچ, قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ 1 حاتشىسى. ول بۇل قىزمەتكە 1938 جىلدىڭ مامىر ايىندا كەلىپ, 1945 جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن بولدى. ياعني ونى قازاق زيالىلارىن «اياۋسىز قىرعانعا ۇشىراتتى» دەۋدىڭ ءجونى جوق. احمەت بايتۇرسىنوۆتان باستاپ, بارشا زيالىمىزدى سوتتاپ, اتىپ كەتكەن جاۋىز ل.ميرزويان! ول بىزگە 1933 جىلى كەلىپ, 1938 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن قىرعىن جاسادى. ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەت اعالارىمىزدى 1937 جىلدىڭ اقپان ايىندا اتتىرعانى تۋرالى قۇجات بار. ونى كينو قايراتكەرىمىز ەركىن راقىشەۆ رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قۇپيا مۇراعاتىنان ىزدەپ تاۋىپ, كوشىرمەسىن العان.
ءسوز ىڭعايىنا قاراي ميرزوياننىڭ 1937 جىلى ماۋسىم ايىنىڭ 13-ءى كۇنى ي.ستالينگە, ساياسي بيۋروعا جازعان مىناۋ جەدەلحاتىنا توقتالايىن:
«ۆو ۆرەميا سەزدا كومپارتي كازاحستانا كانديداتۋرا پرەدسەداتەليا كازاحسكوگو تسيك توۆ. كۋلۋمبەتوۆا پوسلە دليتەلنوگو وبسۋجدەنيا نا پلەنۋمە سەزدا تاينىم گولوسوۆانيەم بىلا پروۆالەنا. وسنوۆنىم موتيۆوم وتۆودا ي پروۆالا بىل فاكت پەرەحودا ۆ 1919 گ. توۆ. كۋلۋمبەتوۆا س ورۋجيەم ۆ رۋكاح نا ستورونۋ ۆراگا. زا پوسلەدنيە دۆا مەسياتسا پوسلە سەزدا رياد ارەستوۆاننىح ۋچاستنيكوۆ كونتررەۆوليۋتسيوننوي رىسكۋلوۆسكوي ي نۋرماكوۆسكوي ورگانيزاتسي پوكازىۆايۋت نا كۋلۋمبەتوۆا, كاك نا ودنوگو يز اكتيۆنىح ۋچاستنيكوۆ ەتوي ناتسيونال-فاشيستسكوي ورگانيزاتسي. ۆوزموجنو, ۆ بليجايشيە دني سلەدستۆيە پوكاجەت نەوبحوديموست ارەستا كۋلۋمبەتوۆا. مى سچيتاەم سوۆەرشەننو نەوبحوديمىم وسۆوبوديت كۋلۋمبەتوۆا وت وبيازاننوستەي پرەدسەداتەليا تسيكا ي پروسيم تسك ۆكپ(ب) ۋتۆەرديت ناشە پرەدلوجەنيە وب وسۆوبوجدەني كۋلۋمبەتوۆا وت وبيازاننوستەي پرەدسەداتەليا تسيكا. كانديداتۋرۋ نوۆوگو پرەدسەداتەليا تسيكا ۆنەسەم نا ۋتۆەرجدەنيە پوليتبيۋرو ۆ بليجايشيە دني».
الماتىدان ميرزويان: «س ورۋجيەم ۆ رۋكاح; كونتررەۆوليۋتسيوننايا, ناتسيونال-فاشيستسكايا ورگانيزاتسيا» دەپ ىشقىنىپ جاتسا, وعان ساياسي بيۋرو, ي. ستالين قالايشا سەنبەسىن؟! ساياسي بيۋرو ونىڭ دابىلىنا قۇلاق قويىپ, ۇ.ق ۇلىمبەتوۆتى ورنىنان العان, ارعى جاعى بەلگىلى.
جالپى ءبىر دەرەك «حالىق جاۋلارىن اشكەرەلەۋدە» ميرزويان 6-ورىندا. 110 مىڭ ادامدى تۇتقىنداتىپ, 25 مىڭىن اتتىرعان. 1-ورىندا «جۇگەرىشى الاياق كوسەم» ن. حرۋششەۆ. ول ماسكەۋدىڭ وبلىستىق جانە قالالىق, ۋكراينانىڭ رەسپۋبليكالىق پارتيا كوميتتەرىنىڭ «قۇدايى» بولعان جىلدارى ءوزى باسقارعان «ۇشتىك سوتىنىڭ» قاۋلىسىمەن جيىنى 203,5 مىڭ «حالىق جاۋىن» تۇتقىنداپ, تورتتەن ءبىرىن اتتىرىپ تاستاعان.
ەكىنشى. قۇلبەك: «...مۇحاڭ ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن ونداي جاندار, ىلۋدە ءبىر اۋزى-مۇرنى جوق دەرەكسىز اڭىزدار بولماسا, سونىڭ كوبى بۇگىنگە ناقتى, زاتتى جەتكەن جوق» دەپتى. ول تۇجىرىمىنا ءبىراز تاڭداندىم, سەبەبى: ەكى جىل بويى اشىق قۋعىنعا ۇشىراعان مۇحاڭا, 1953 جىلى كوكەك ايىنىڭ ورتا شەنىندە تۇتقىندالۋ قاۋپى تونگەندە ستۋدەنت ءانۋار ءالىمجانوۆ ۇستازىن ماسكەۋگە, ا.فادەەۆ دوسىنا جاسىرىن اتتاندىرىپ جىبەرگەن. قايسىبىر ۇلكەن شەندى ساياساتشىنىڭ, جازۋشىنىڭ كەيىندە: «مۇحتار اۋەزوۆتى مەن قۇتقاردىم!», «مۇحتار اۋەزوۆتى ءبىز قۇتقارىپ, ماسكەۋگە شىعارىپ سالدىق!» دەگەندەرى – بەكەرشىلىك. اقيقات ءالجاپپار ابىشەۆتىڭ «شەرلى شەجىرە» كىتابىندا ايتىلعان. مۇحاڭ ەكەۋى سول جىلى مامىر ايىندا «ماسكەۋ» مەيمانحاناسىندا كەزدەسكەندەرىندە (الجەكەڭ ىزدەپ بارعان) مۇحاڭ ءوزىن «بۋرجۋازياشىل, ۇلتشىل...» دەپ الاسۇرا قيقۋلاعان «دوس-جولداستارىنىڭ» ورەسىزدىكتەرىنە نالي شيرىعا سويلەپ وتىرىپ: «مەن ءۇشىن باسىن بالتانىڭ استىنا توسقان ءانۋاردىڭ ازاماتتىعىنا تىرىدە – ءوزىم, ولگەندە – توپىراعىم ريزا!.. ەگەر ول قاشىپ كەتۋىمە جول تاپپاسا, مەن ءبۇيتىپ ماسكەۋدىڭ تورىندە ەمەس, الماتىنىڭ ءبىر تۇرمەسىنىڭ تۇكپىرىندە وتىراتىن ەدىم» دەگەن ەكەن. ۇستازى شاكىرتىنىڭ ەرلىگىنە ەرەكشە سۇيىنگەن عوي! ءيا, سول جولى تۇرمەگە ءتۇسىپ قالسا, ودان نە مۇگەدەك بولىپ شىعار ەدى, نە اجالعا جەم ەتىلەر ەدى...
مەن سول وقيعالار تۋرالى دەرەكتى حيكايات جازدىم. ونىڭ ىقشام نۇسقاسى مۇحاڭنىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولار الدىندا وسى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «سايىڭنان ساياق قۇرلى سايا تاپپاي...» دەگەن اتپەن ء(مادي اقىننىڭ ولەڭ تارماعى) جاريالاندى. كەيىندە تولىقتىرىلىپ, قازاق, ورىس تىلدەرىندەگى ادەبي گازەت-جۋرنالداردا سول اتىمەن باسىلدى, «ەكى حيكايات», «عيبراتتى عۇمىر» جيناقتارىمدا شىقتى. قۇلبەك بۇلاردىڭ ەشبىرىن وقىماعان, ەڭ بولماسا وقىعان قالامداس ۇلكەن-كىشىلەردەن ەستىمەگەن-اۋ... ماسەلە حيكايات اۆتورى عابباس قابىش ۇلى بولعانىندا ەمەس, ماسەلە مۇحاڭنىڭ «اباي جولىن» قورعاپ قالعان بەيسەكەڭنىڭ ەرلىگى مەن مۇحاڭنىڭ ءوزىن قورعاپ قالعان انەكەڭنىڭ ەرلىگى گازەت وقىرماندارىنا بىردەي جەتكەنى بارەكەلدى بولاتىن ەدى دە.
عابباس قابىش ۇلى
