سىننان قورىتىندى شىعارۋ ماقساتىندا بۇگىندە ايماقتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار از ەمەس. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قارقىندى دامىتۋدىڭ ناتيجەسىندە تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعاندار قاتارى ارتا تۇسۋدە. وڭتۇستىك ەڭبەكقور حالقىمەن دە ەلگە ءمالىم, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى جونىنەن رەسپۋبليكا بويىنشا الدىڭعى قاتاردا. وعان قوسا ەلدەگى ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ءبىرى شىمكەنتتە. تابيعي رەسۋرستار دا از ەمەس, ۋراننىڭ نەگىزگى قورى سوزاق اۋدانىندا شوعىرلانعان. سارىاعاش پەن مانكەنت شيپاجايلارىنىڭ, تۇركىستاننىڭ تۋريستىك الەۋەتىنىڭ ءوڭىر ەكونوميكاسىنا قوساتىن ۇلەسى قوماقتى. ياعني بۇگىندە دوتاتسيانى كەمىتۋ ماقساتىندا وسى سىندى بارلىق مۇمكىندىك ەسكەرىلۋدە.
تۇرعىندارىنىڭ سانى 3 ميلليونعا جەتكەن وڭتۇستىكتە بۇگىنگى تاڭعا 215408 سالىق تولەۋشى ەسەپكە الىنعان. ونىڭ 36061-ءى زاڭدى تۇلعا بولسا, 65644-ءى شارۋا-فەرمەر قوجالىق, 113703-ءى جەكە كاسىپكەر مەن ادۆوكات, نوتاريۋس.
«وسى سالىق تولەۋشىلەردىڭ مەملەكەت قازىناسىنا تولەيتىن سالىقتارى مەن تولەمدەرى وبلىسىمىزدىڭ مەنشىكتى كىرىسىن قۇراپ, وڭىرىمىزدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وسىمگە سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى. جالپى, 2017 جىلعا وبلىستىڭ كىرىس بولىگىنىڭ جوسپارى 603,5 ملرد تەڭگە بولسا, ونىڭ ىشىندە ترانسفەرتتەر – 97 ملرد تەڭگە, سۋبۆەنتسيالار – 368,7 ملرد تەڭگە, كرەديتتەر, ساتىلعان اكتيۆتەر مەن زايمداردىڭ تۇسىمدەرى – 17,4 ملرد تەڭگە جانە مەنشىكتى كىرىستەر – 120,4 ملرد تەڭگە. وتكەن جىلى وبلىستىڭ جالپى كىرىستەرىنىڭ ناقتى ءتۇسىمى بويىنشا جوسپار 101 پايىز ورىندالسا, مەنشىكتى كىرىستەر بويىنشا 124,4 ملرد تەڭگە ءوندىرىلىپ, جوسپاردىڭ ورىندالۋى 103,4 پايىز بولىپ وتىر. ياعني ايماقتىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋ ماقساتىندا ناتيجەلى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, جىلما-جىل ءوسىم بايقالۋدا. مىسالى, 2016 جىلى مەنشىكتى كىرىستەردىڭ ناقتى ءتۇسىمى 106 ملرد تەڭگەنى قۇراسا, وتكەن جىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە 124,4 ملرد تەڭگە وندىرىلگەن. ياعني مەنشىكتى تۇسىمدەر 18,4 ملرد تەڭگەگە نەمەسە 17,4 پايىزعا ارتتى», دەيدى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى التىنسارى ۇمبەتاليەۆ.
ارينە وبلىسىمىزدىڭ مەنشىكتى كىرىستەرى بارلىق شىعىندى وتەمەيدى جانە مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. تەك وتكەن جىلى وبلىستا الەۋمەتتىك سالاعا 383,4 ملرد تەڭگە باعىتتالىپ, جالپى بيۋدجەت كولەمىنىڭ 63 پايىزىن قۇراپ, جىل ىشىندە 80 ملرد تەڭگەگە وسكەن. سالىق بازاسىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا بەكىتىلگەن ارنايى ءىس-شارا جوسپارى بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار ناتيجەسىندە وتكەن جىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە 10 ملرد تەڭگە قوسىمشا رەزەرۆتەر وندىرىلگەن. سونداي-اق بيىل وبلىس بويىنشا بىرنەشە سالانى قامتيتىن 12 باعىت جانە 34 جوبا بويىنشا جوبالىق باسقارۋ, «اەروعارىشتىق مونيتورينگ ارقىلى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا سالىقتىق اكىمشىلىكتەندىرۋ جۇرگىزۋ» قاناتقاقتى جوباسى جۇزەگە اسىرىلماق. سول سياقتى «ەڭبەك يمميگرانتتارىنا سالىقتىق اكىمشىلىكتەندىرۋ» جوباسى دا جوسپارلانىپ وتىر.
«قوناققا» كەلگەندەر قۇرىلىستا ءجۇر
جاسىراتىنى جوق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ «وڭتۇستىك قاقپاسى» سانالاتىن وبلىستا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋ جانە ەڭبەك ميگرانتتارىن قىسقارتۋ ماسەلەسى وزەكتى. اسىرەسە كورشى ەلدەن جۇمىس ىزدەپ كەلۋشىلەر كوپ. ءتيىستى دەپارتامەنتتىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, وتكەن جىلى وبلىسقا 782744 رەزيدەنت ەمەس ازامات تىركەلىپ, سونىڭ ىشىندە 50 مىڭعا جۋىق شەتەل ازاماتىنان جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە 355 ملن تەڭگە تولەنگەن. الايدا وسىنشاما شەتەل ازاماتتارىنىڭ 721 223-ءى نەمەسە 90 پايىزىنان كوبى قوناق رەتىندە تىركەلىپتى. وڭتۇستىك حالقى قوناقجاي, بىراق جەتى ءجۇز مىڭنان استام شەتەلدىكتىڭ تويعا نەمەسە قۇدالىققا كەلمەگەنى انىق. قوناق رەتىندە كەلگەن شەتەل ازاماتتارىنىڭ ماقساتى جۇمىس ىستەپ, تابىس تابۋ بولعانى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. ەگەر دە وسىنشاما «قوناقتى» اكىمشىلەندىرىپ, سالىقتارى تولىق بيۋدجەتكە تولەنسە, وبلىس بيۋدجەتىنىڭ قورجىنىنا قوسىمشا 1-2 ملرد تەڭگە تۇسەدى ەكەن. كورشى ەلدەن ارزان جۇمىس كۇشى رەتىندە «قوناقتاردى» جالداپ جۇمىس ىستەتەتىن كاسىپكەرلەردى سالىق مادەنيەتى قالىپتاسپاعانداردىڭ قاتارىنا جاتقىزامىز با, الدە قارا باسىنىڭ قامىن ويلاپ ءوڭىردى دوتاتسياعا مۇقتاج ەتۋگە ۇلەس قوسقاندار دەيمىز بە؟! ايتا كەتەلىك, شەتەلدەن كەلگەن «قوناقتاردىڭ» بىرقاتارىن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ قۇرىلىسىن نەمەسە جوندەۋىن جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىسشىلاردىڭ اراسىنان دا بايقاپ قالامىز. سوندا سالىق ساياساتىنا قاتىستى زاڭدىلىقتى ساقتاماۋعا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ءوزى اتسالىسىپ جاتقانى ما؟!
مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتىنىڭ ماماندارى ءۇشىن وڭتۇستىكتە جۇمىس اتقارعانىمەن باسقا وڭىرلەردە تىركەلگەن, سالىقتارىن سول جاققا تولەيتىن كاسىپورىنداردى ەسەپكە الۋ دا وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. مىسالى, ءبىر عانا سارىاعاش اۋدانىندا مينەرالدى سۋدى ماڭايلاعان كاسىپورىنداردىڭ, شيپاجايلاردىڭ باسىم بولىگى باسقا وڭىرلەردە تىركەلگەن, ياعني سالىق تولەمدەرى وڭتۇستىككە تۇسپەيدى. سونداي-اق وبلىستا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ شەڭبەرىندە 2017 جىلى بيۋدجەتتەن 5 مىڭنان استام جابدىقتاۋشى 422 ملرد تەڭگە العان, ال بارلىق تۇسكەن سالىق سوماسى 66,3 ملرد تەڭگە. بۇل كورسەتكىش, ارينە جوعارى بولۋى ءتيىس ەدى. ياعني سالىقتىق جۇكتەمە, جالدامالى جۇمىسشىلار سانىندا ءبىر كىنارات بار. دەپارتامەنت ماماندارى بۇل ورايدا سوزاق اۋدانىندا ءبىر سالىق تولەۋشىگە بيۋدجەتتەن 1 ملرد تەڭگە بولىنگەنىن, تولىعىمەن يگەرىلگەنىن, ال سالىقتىق جۇكتەمە كوەففيتسيەنتى بار بولعانى 1,6 پايىز ەكەنىن مىسال رەتىندە كەلتىرەدى. بۇل ارادا دا جالدامالى جۇمىسشىلار سانىن جاسىرۋ بايقالادى. قۇرىلىس سالاسىندا تولەنگەن سالىق ازاماتتىڭ تاپقان پايداسىنىڭ ورتاشا 8 پايىزىنان كەم بولماۋى ءتيىس بولسا, نىسانداردى كىمدەر جانە قالاي سالدى دەگەن سۇراق تۋىندايدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا قارجى يگەرىپ جاتقان مەردىگەرلەر مەن جابدىقتاۋشىلاردىڭ سالىقتىڭ جۇكتەمەلەرى دە سىن كوتەرمەيدى. مەردىگەرلەردىڭ تاپسىرعان سالىق ەسەپتىلىكتەرىندە جالاقى قورى ناقتى كونكۋرستىق قۇجاتتارمەن ساي كەلمەيدى. ياعني مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرسىنا دەيىنگى قۇجاتتاعى مالىمەت پەن كەيىنگى سالىق ەسەپتىلىكتەرىندەگى كورسەتكىش سايكەس ەمەس.
جاسىراتىنى جوق, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازى رەتىندە تانىلعان كاسىپورىنداردىڭ باسىندا زاڭدى دا, ونىڭ تالاپتارىن دا جاقسى بىلەتىن ازاماتتار وتىر. ايتالىق, وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ باسىم بولىگى ەلگە تانىمال كاسىپكەرلەر. ولاردىڭ باسقارۋىنداعى كاسىپورىنداردىڭ تەندەرلەرگە قاتىسىپ, جەڭىمپاز اتانىپ جاتاتىنى دا قۇپيا ەمەس. بىراق سەسسيالاردا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ بولماۋىنا, زاڭ تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىنا مۇددەلىلىك تانىتاتىن دەپۋتات-كاسىپكەرلەردىڭ وزدەرى كوبىنە جوعارىدا ايتقانىمىزداي, «قوناقتاردى» جالداپ, كوپ جايتتاردى جاسىرىپ جاتادى. مەملەكەت باسشىسى كاسىپكەرلەردىڭ سالىق مادەنيەتىن ارتتىرۋ باعىتىندا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, ۇكىمەت پەن «اتامەكەنگە» ناقتى تاپسىرمالار دا بەرگەن بولاتىن. ەلباسىنىڭ كاسىپكەرلەردى مۇلدەم سالىقتىڭ بولماعاندىعى قۋانتاتىندىعىن باسا ايتا كەلە: «نەمەسە بۇل سالىقتاردان ادەمى جالتارۋدى ويلايدى» دەگەنى دە ەل ەسىندە. سالىق ماماندارى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە قاراعاندا, وبلىستاعى كەي كاسىپكەرلەر «سالىقتاردان ادەمى جالتارۋدان» ءالى دە ارىلا الماعان. سونداي-اق مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرسىن وتكىزەتىن ورگانداردىڭ, ياعني تاپسىرىس بەرۋشىلەردىڭ وسى ماسەلەگە سالعىرت قارايتىنى اڭعارىلادى.
تويحانا يەلەرى جۇمىسشىلارىن نەگە جاسىرادى؟
وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ەلىمىزدىڭ بىرقاتار زاڭنامالارىنا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, سالىق جۇيەسىندەگى كەي باپتار كۇشەيتىلگەن بولاتىن. سوعان سايكەس, ۋاكىلەتتى ورگاندار اسابالار مەن ونەر ادامدارىنىڭ ءتىپتى, تاكسي جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ تاپقان تابىستارىن ەسەپتەيتىن بولعان. ولار كاسىپتەرىن زاڭداستىرىپ, تابىسىنىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرىن مەملەكەتكە بەرۋى شارت بولاتىن. الايدا بۇل تالاپتار قانشالىقتى ورىندالۋدا؟ اسابالار مەن تاكسي جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ بارلىعى پاتەنت الىپ نەمەسە جەكە كاسىپكەر رەتىندە جۇمىس ىستەپ جاتقانى كۇمان كەلتىرەدى. ال حالقى تىعىز ورنالاسقان وڭتۇستىكتە تويحانا دا, ولارعا قىزمەت كورسەتەتىندەر دە كوپ. دەپارتامەنت دەرەگىنە جۇگىنسەك, وبلىس بويىنشا 258 تويحانا ەسەپكە الىنعان. ولاردان وتكەن جىلى 326,8 ملن تەڭگە سالىق پەن تولەم تۇسكەن, كورسەتكىش 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 61,2 ملن تەڭگە نەمەسە 23 پايىزعا ارتقان. جالدامالى جۇمىسشىلار 2016 جىلعا 831 ادام بولسا, 2017 جىلى ولاردىڭ سانى 1312 بولىپتى. سالىق ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل باعىتتا ىلگەرىلەۋشىلىك بار. الايدا ءبىر تويحانادا 5-6 جالدامالى جۇمىسشى قوناعى 300-دەن كەم تۇسپەيتىن تويعا قىزمەت كورسەتەدى دەگەنگە سەنۋ دە قيىن. تويعا كەلگەندەردىڭ وزىنە-ءوزى قىزمەت ەتپەيتىنى جانە ءمالىم. ونىمەن قويماي, وڭتۇستىكتە توي كوپ, بوس تويحانا تابا المايسىز. ياعني تويحانا يەلەرى قىزمەت كورسەتەتىندەردىڭ سانىن الدەقايدا ازايتىپ كورسەتەدى. تويحانالارعا جانە باسقا دا كاسىپكەرلىك نىساندارعا بايلانىستى شەشىلمەگەن كۇردەلى ماسلەلەردىڭ ءبىرى – جىلجىمايتىن م ۇلىكتەردى باعالاۋ قۇنى جانە جۇمىسشىلار سانى. «باعالاۋ قىزمەتى تۋرالى» زاڭعا سايكەس زاڭدى تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەر تاۋەلسىز باعالاۋشىلارعا تاپسىرىس بەرە وتىرىپ, ءوز قارجىسى ەسەبىنەن باعالاۋدى جۇزەگە اسىرادى. الايدا بيزنەس وكىلدەرى نىسانداردى قايتا باعالاتۋعا جانە باعالاۋ قۇنىنىڭ وسۋىنە ىنتالى ەمەس. دەمەك تويحانالاردىڭ نارىقتاعى شىنايى باعالانۋى ءبىر باسقا, قۇجاتتاعى باعالانۋى مۇلدەم باسقا. سول سياقتى تىركەۋدە تۇرعان جانە جۇمىس ىستەپ تۇرعان 123 ساۋدا ورىنىندا, ونىڭ ىشىندە كۇندەلىكتى جۇمىس ىستەيتىن 76 ساۋدا بازارىندا ورتا ەسەپپەن 25-30 مىڭ ازامات كاسiپكەرلىكپەن اينالىسۋدا. بارشاعا ءمالىم, بازارلاردا «ناقتى اقشا اينالىمىنىڭ» كولەمى وتە جوعارى. ونى اكىمشىلەندىرۋ وتە قيىن جانە كوپ ۋاقىت پەن جۇمىس كۇشىن تالاپ ەتەدى. سوندىقتان دەپارتامەنت ماماندارى بازارلاردى تەك جاڭا ۇلگىدەگى ساۋدا ورىندارى ەتىپ قايتا قۇرۋ ارقىلى وسى كەلەڭسىزدىكتەردى جويۋعا بولادى دەگەن ۇسىنىسىن ايتۋدا.
جۇمىسشىلار سانى دەمەكشى, وبلىس ورتالىعىنداعى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنداعى قىلمىستىق ارەكەتتەر, جالعان فاكتىلەر, سالتاناتتى تۇردە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە الاۋلاتىپ-جالاۋلاتىپ اشىلعانىمەن ارتىنشا جابىلىپ قالىپ جۇرگەن كاسىپورىندار دا سالىق جيناۋ كورسەتكىشىنە كەرى اسەرىن تيگىزۋدە.
جالتارۋ مەن جىمقىرۋ فاكتىلەرى از ەمەس
بۇگىنگى تاڭدا وبلىستا 207 مىڭنان استام شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىسى جۇمىس ىستەۋدە. ولاردان وتكەن جىلى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 130,3 ملرد تەڭگە سالىقتار مەن تولەمدەر تۇسكەن, بۇل جالپى ءتۇسىمنىڭ 43 پايىزى. الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ تۇسىمدەرى 9 ملرد تەڭگەگە نەمەسە 7,5 پايىزعا ارتقان. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاما اياسىندا ماقۇلدانعان جوبالاردىڭ قاتىسۋشىلارىنان 2017 جىلى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 17,9 ملرد تەڭگە ءوندىرىلىپتى. اتالمىش باعدارلاما اياسىندا جالپى 21 مىڭنان استام ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. ال يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە 13 مىڭنان استام ادام جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. وسى مەملەكەتتىك باعدارلاماعا قاتىسۋشىلاردان وتكەن جىلى 15,5 ملرد تەڭگە وندىرىلگەن. دەگەنمەن دەپارتامەنت ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت تاراپىنان جاسالىنىپ جاتقان قولداۋعا قاراماستان, مەملەكەت قارجىسىن جىمقىرۋ مەن سالىق تولەمەۋ فاكتىلەرى ورىن الۋدا. مىسالى, دەپارتامەنتتىڭ ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, سوڭعى ءۇش جىلدا ۇيىمداردىڭ سالىق تولەۋدەن جالتارۋ فاكتىسى بويىنشا 367 قىلمىستىق ءىس وندىرىستە بولعان, مەملەكەتكە 24,8 ملرد تەڭگە زالال كەلتىرىلگەن. سالىق تولەۋدەن جالتارۋمەن قاتار, بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىراتىن بيزنەس وكىلدەرى دە بارشىلىق. مىسالى, «گ» سەرىكتەستىگى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ شەڭبەرىندە شىمكەنت قالاسىندا كوپ قاباتتى ءۇش تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن 2,1 ملرد تەڭگە قاراجات العان. تەرگەۋ بارىسىندا, جەڭىمپاز جالعان كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن مەكەمەلەرمەن 243 ملن تەڭگە ەسەپ ايىرىسىپ, بيۋدجەتكە 57 ملن تەڭگە كولەمىندە سالىق تولەۋدەن جالتارعانى, قۇرىلىس بارىسىندا 3 ملن تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىرعانى انىقتالعان. اتالعان دەرەكتەر بويىنشا, ءتيىستى شارالار قولدانىلىپ, بيۋدجەتكە كەلتىرىلگەن زالال, ياعني 60 ملن تەڭگە تولىعىمەن ءوندىرىلىپتى. وكىنىشكە قاراي مۇنداي مىسالدار وتە كوپ.
ەلباسى ن.نازارباەۆ «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» اتتى ۇندەۋىندە جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەردىڭ ستۋدەنتتەرىن جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت بۇل مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارى, كوللەدجدەر مەن دەۆەلوپەرلىك كومپانيالار مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى قاعيداسىمەن جاتاقحانا سالۋدى باستاۋى كەرەكتىگىن ايتا كەلە, 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ستۋدەنتتەرگە ارناپ كەمىندە 75 مىڭ ورىندىق جاڭا جاتاقحانا سالۋدى تاپسىردى. بۇل ورايدا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ج.تۇيمەباەۆ تۇرعىندار الدىندا بەرگەن ەسەبىندە 100 مىڭداي ستۋدەنت وقيتىن وبلىس ورتالىعىندا جاتاقحانالار قۇرىلىسىن قولعا الىپ, ستۋدەنتتەر قالاشىعىن سالۋدى ۇسىنعان بولاتىن. وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ستۋدەنتتەردىڭ 6 مىڭدايى عانا جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتىلگەن, شامامەن 90 مىڭنان استام ستۋدەنت پاتەر جالداپ تۇرۋدا. ارينە, ءبىرشاماسى تۋىسقاندارىنىڭ ۇيىندە ءجۇرىپ ءبىلىم الىپ جاتقان دا بولار. ياعني ونداعان مىڭ ستۋدەنتكە پاتەرىن جالعا بەرۋشىلەر سالىق تولەپ جاتقان جوق. سالىق ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, پاتەنتپەن جۇمىس ىستەسە پاتەرىن جالعا بەرۋشى دە, جولاۋشى تاسىمالدايتىن تاكسيست تە 1 پايىز عانا سالىق تولەيدى, بۇل ولارعا ايتارلىقتاي سالماق ەمەس. الايدا مىڭداعان ازامات سالىقتان جالتارىپ وتىر.
ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتقان سالىق مادەنيەتىنىڭ قانشالىقتى قالىپتاسقانىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قاراپايىم تۇبىرتەكتى تالاپ ەتۋىنەن دە اڭعارۋعا بولادى. وڭتۇستىكتە باقىلاۋ-كاسسا ماشينالارى تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ساۋدا ورىندارى كوپ ەمەس. ال ءار ازاماتقا بەرىلمەگەن تۇبىرتەك – ەسەپتەلمەگەن تابىس كوزى. ءبىز تۇتىنۋشى رەتىندە تاۋاردى نەمەسە قىزمەتتى ساتىپ الۋدا ول تۋرالى ويلامايمىز, تاۋار ساپاسىز بولعاندا عانا ويىمىزعا كەلەدى. ەگەر تاۋاردى جانە قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋ ورىندارىندا ەسكە سالىنىپ وتىرسا, تۇبىرتەك تالاپ ەتۋ مىندەتتى ادەتكە اينالار ما ەدى.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
