سوڭعى 60 جىلدا جەر شارىندا اۋىز سۋدى تۇتىنۋ كورسەتكىشىنىڭ 8 ەسە وسكەنى بايقالادى. 1 ميللياردقا جۋىق ادام جارامدى سۋعا ءزارۋ. وسى جۇزجىلدىقتىڭ ورتاسىنا قاراي كوپتەگەن ەلدەردىڭ سۋدى سىرتتان الۋىنا تۋرا كەلەدى. ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن سۋ بارىنشا شەكتەۋلى رەسۋرسقا اينالىپ, سۇرانىس ەسەلەپ ارتۋدا. ەلىمىز ءۇشىن دە ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋ وتكىر ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ماسەلەنى شەشۋگە قوماقتى قاراجات جۇمسالىپ, كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون.
«تازا اۋىز سۋ», «اق بۇلاق» باعدارلامالارى بويىنشا اۋقىمدى جوبالار جۇزەگە اسىرىلدى. كەشەندى شارالار «نۇرلى جول» جانە وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى باعدارلامالارى شەڭبەرىندە جالعاسىن تاۋىپ, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا باسا نازار اۋدارىلعان. كەلەشەككە مەجەلەنگەن مىندەتتەر ءتىپتى ۇلان-عايىر. 2020 جىلعا تامان اۋىز سۋعا قولجەتىمدىلىك دەڭگەيىن 98 پايىزعا, ال قالالاردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ورتالىق جەلىسىنە قوسۋدى – 100 پايىزعا, اۋىلدىق جەرلەردى سۋمەن قامتۋدى 80 پايىزعا جەتكىزۋ تالابى تۇر. بۇل مەجەنى سۋ تاپشىلىعىن جويۋدىڭ تىڭ جولدارىن تالماي ىزدەستىرىپ, وزىق تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولدانۋ ارقىلى عانا باعىندىرا الارىمىز انىق.
جاسىراتىنى جوق, قۇرامىندا زياندى زاتتار كوپ كەزدەسەتىن كولدەر مەن كولشىكتەردىڭ, توعانداردىڭ, قۇدىقتاردىڭ سۋىن كۇندەلىكتى تۇرمىستا پايدالاناتىن وڭىرلەر از ەمەس. ونىڭ سوڭى ءتۇرلى اۋرۋلاردى تۋدىرىپ, دىمكاس ۇرپاق قالىپتاسقان جايى بار. «تازا سۋ ءىشىپ ءجۇرمىز بە؟» دەگەن سۇراق قويىلا قالسا, كىبىرتىكتەپ جاۋاپ بەرەتىنىمىز دە راس. ماجىلىستە بىلتىر وتكەن پارلامەنتتىك تىڭداۋدا سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ تاراتۋ جۇيەسىنە بايلانىستى ءتۇيىندى جايتتار جان-جاقتى قوزعالىپ, پروبلەمالاردى جويۋدىڭ, جاعدايدى جاقسارتۋدىڭ جولدارى تالقىعا سالىنعان بولاتىن. وندا كەلتىرىلگەن دەرەكتەر بويىنشا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 87 پايىزى عانا تازا سۋدى تۇتىنادى ەكەن. 6601 ەلدى مەكەننىڭ 4034-ىنە ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسى تارتىلماعان. ونىڭ 1462-ءسى جاڭا قۇرىلىستى تالاپ ەتەدى. 1104 ەلدى مەكەندە سۋ تاۋلىگىنە 12 ساعاتتان از بەرىلەدى. جىلدىق قارجىلاندىرۋ 100 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن وسىرىلگەن جاعدايدا عانا 2,7 ميلليون ادامنىڭ ساپالى اۋىز سۋعا دەگەن سۇرانىسى 2025 جىلعا قاراي شەشىلەدى ەكەن.
تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ, ونىڭ ىشىندە اۋىلدارعا تازا سۋ جەتكىزۋ جايى قىزىلجار وڭىرىندە دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. بىلتىر سۋ جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسى مەن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا 3,5 ميلليارد تەڭگە باعىتتالدى. ءۇش جوبا ىسكە قوسىلدى. پرەسنوۆكا, سوكولوۆكا سۋ توراپتارىن قالپىنا كەلتىرۋگە, 4 اپاتتىق ۋچاسكەنىڭ توپتىق سۋ قۇبىرلارىن جاڭارتۋعا 4,9 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. بيىل 7 جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا 1,1 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. ناتيجەسىندە 11 اۋىلعا سۋ جەتەدى. قازىر ەلدى مەكەندەردىڭ ورتالىقتاندىرىلعان سۋعا قولجەتىمدىلىگى 57, 5 پايىزدى قۇراسا, اۋىلدىقتاردىڭ ۇلەسى – 78,9 پايىز. دەسەك تە, بۇل سالادا كەمشىن تۇستار جەتىپ-ارتىلادى. ونى مىنا مىسالدان انىق اڭعارۋعا بولادى. وبلىستىق ءماسليحات جانىنداعى تۇراقتى كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ورىندالۋ بارىسى قارالىپ, 668 ەلدى مەكەننىڭ 379-ى عانا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىنە قوسىلعانى, 271 اۋىلدا حالىق سۋدى قۇدىقتار مەن ۇڭعىمالاردان الاتىنى, 18 اۋىلدا تۇراتىن ءبىر مىڭنان استام تۇرعىن اۋىز سۋدى سىرتتان تاسيتىنى انىقتالعان. 32 نىساننىڭ 7-ءۋى مۇلدەم ىسكە قوسىلماعان. ولاردىڭ قۇرىلىسىنا جۇمسالعان 1 ميلليارد تەڭگەنىڭ قايدا كەتكەنى بەلگىسىز.
سۋ تارتۋمەن اينالىساتىن ۇيىمدارمەن كەلىسىمشارت جاسالماعان. ەسىل وزەنى بويىندا ورنالاسقان شال اقىن اۋدانىندا ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتۋ كورسەتكىشى 31 پايىز عانا. وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ورىن الۋىنىڭ ءبىر ۇشىعى ءتيىستى ورىنداردىڭ بيۋدجەت قارجىسىنىڭ يگەرىلۋىنە باقىلاۋدى بوساڭسىتىپ جىبەرگەنىنە, جاۋاپتى مەكەمەلەردىڭ ۇيىمداستىرۋ سالاسىنداعى ورالىمسىزدىعىنا, تۇتىنۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگىنە كەلىپ تىرەلەدى.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى جوققا شىعارۋدان اۋلاقپىز. دەگەنمەن اۋىز سۋ ماسەلەسىن تولىق شەشۋگە ىشكى مۇمكىندىكتەر مەن رەزەرۆتەر قورى جەتكىلىكتى بولا تۇرا قولبايلاۋ مەن كەدەرگى كوپ. بۇل ورايدا بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ ەسەپتەرىندە توپتىق سۋ جۇيەلەرىن قايتا جاراقتاندىرۋعا, تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەۋىنە قاتىستى ارىز-شاعىمداردىڭ ءجيى ايتىلعانىن دا ەسكەرمەي بولمايدى. قىزىلجار اۋدانىنا قاراستى اسانوۆ اۋىلىندا تازا اۋىز سۋ ماسەلەسى 2015 جىلى تۇبەگەيلى شەشىلۋى ءتيىس بولاتىن. جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەنىپ, بيۋدجەتتەن قارجى بولىنگەنىنە قاراماستان باعدارلامانىڭ ورىندالۋى ەكى جىلعا كەشەۋىلدەگەن. سميرنوۆ-توقشىن سۋ قۇبىرى جەلىسىندەگى اپاتتى جاعدايدىڭ سالدارىنان «ەسىل سۋ» مەكەمەسى 60 ميلليون تەڭگەگە 10,5 شاقىرىم جاڭا قۇبىر تارتۋعا ءماجبۇر بولعان.
ال رەزەرۆۋارلاردى سۋعا تولتىرۋ كەزىندە باس قۇبىر قىسىمعا شىداماي سىر بەرگەن. كەيىن قالپىنا كەلتىرىلسە دە ء«ار ۇيگە – تازا سۋ!» «ۇرانىنىڭ» ءالى كۇنگە دەيىن ورىندالاتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. ويتكەنى تەندەردى ۇتىپ العان مەردىگەر كومپانيا سۋ قۇبىرلارىن جول جيەگىنە دەيىن عانا جەتكىزىپ, مىندەتتەمەلەرىن تولىق ورىنداماعان كۇيى ۇشتى-كۇيلى جوعالعان. وسى سەبەپتى 400 ءۇيدىڭ ءبىرازى جاياۋ-جالپىلاپ اۋىل شەتىندەگى سۋ تاراتقىشقا قاتىناپ ءجۇر. وسىلايشا جەرگىلىكتى قازىنادان بولىنگەن 263 ميلليون تەڭگەنىڭ سايدا سانى, قۇمدا ءىزى قالماعان. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ۇيلەرگە دەيىن سۋ تارتامىز دەپ سەندىرگەن ۇيىم ءار وتباسىدان ەش قۇجاتسىز 30 مىڭ -120 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا قاراجات جيناپ الىپتى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلدى مەكەندەرىن ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» تاقىرىبىنا ارنالعان پارلامەنتتىك تىڭداۋدا ايتىلعان سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ ساپاسىز سالىنۋى, ىستەن ءجيى شىعۋى, سۋدىڭ ۇزدىك-سوزدىق بەرىلۋى سەكىلدى كەمشىلىكتەر قىزىلجار وڭىرىنە دە ءتان. ياكور اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن دە ەڭ وزەكتىسى – اۋىز سۋ. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى سۋ مۇناراسىن تۇرعىزعاندا حالىق وشكەندەرى جانعانداي قۋانعان.
الايدا نىساننان اقاۋ تابىلىپ, ءالى كۇنگە دەيىن ىسكە قوسىلماعان قالپى قالقيىپ تۇر. ءتيىستى ورىندارعا قانشاما ءۇشبۋ حاتتار جولدانعانىمەن, سەلت ەتەر ەشكىم بايقالار ەمەس. بىلتىر جارتى عاسىرعا جۋىق جەر استىندا جاتقان قۇبىرلاردىڭ جارىلۋىنان بايتەرەك, پودگورنوە, بەسكول اۋىلدارىنىڭ 11 مىڭنان استام تۇرعىنى وبلىس ورتالىعىنا قاراي سابىلدى. مەكتەپتەردە ساباق توقتاتىلدى. مۇنداي كورىنىس ءجيى قايتالاناتىندىقتان ەتىمىز ۇيرەنىپ كەتكەن, دەيدى جەرگىلىكتى تۇرعىن ماريا پەچكۋروۆا. اكىمدىكتەگىلەردىڭ سوزىنە قاراعاندا سۋتاراتقىش اپاتتىق جاعدايدا. ونى اۋىستىرۋعا قارجى تاپشىلىعى قولبايلاۋ. وسىنداي اپاتتى جاعدايلاردىڭ اقىرى سۋدىڭ لاستانۋىنا, ىسىراپ بولۋىنا, شىعىننىڭ ۇلعايۋىنا اكەپ سوقتىرارى كۇمانسىز.
سۋ تاراتۋمەن اينالىساتىن «بازيس پرو» جشس باسشىلىعىنىڭ باعانى نەگىزسىز كوتەرۋ ساياساتى استارىندا زالالدى تۇرعىندار ەسەبىنەن ءوندىرىپ الۋ پيعىلى جاتقان سياقتى. ءبىر توپ كاسىپكەر ەكى ايدىڭ ىشىندە باعانىڭ 35 پايىزعا ءوسۋىن ءتۇسىندىرىپ بەرۋدى تالاپ ەتكەنمەن ماردىمدى جاۋاپ الا الماعان. شىنىندا دا شاشتاراز, ناۋبايحانا, ءدامحانا يەلەرى ءۇشىن بىردەن 281 تەڭگەگە قىمباتتاعانى ەش اقىلعا سىيمايدى. جەكە تۇلعالار دا اڭ-تاڭ. راسسۆەت ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىندارى ءوز قارجىلارىنا قۇبىردى ۇيگە دەيىن تارتقانىمەن, يگىلىگىن كورە الماي كەلەدى. سەبەبى مەردىگەرلەردىڭ كىناسىنەن سۋ قۇبىرلارىندا جىبەرىلگەن اقاۋلار كوپ. ونىڭ جوندەلۋىنەن كۇدەر ۇزگەن ءبىرازى قۇدىق قازىپ العان. سۋدىڭ ساپاسى سانيتارلىق تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىنى ونشا باس اۋىرتپايتىن سياقتى.
ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان تۇيتكىلدىڭ ءبىرى – سۋ تاراتۋ نىساندارىنا, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ەنگىزىلۋىنە جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ ناقتىلانباۋى. كوممۋنالدىق مەنشىككە الۋ ماسەلەسى قۇقىقتىق جاعىنان رەتتەلمەگەندىكتەن ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرى كوبىنە كەلىسىمشارتپەن عانا شەكتەلەدى. شال اقىن اۋدانىنا قاراستى القاعاش اۋىلى ماڭىنداعى سۋ قوندىرعىسىنىڭ ءبىراز دۇنيە-م ۇلىكتەرى تالان-تاراجعا ۇشىراعاندا كىنالاسقان ەكى تاراپ تا سۇتتەن اق, سۋدان تازا بولىپ شىعا كەلگەن. ءبىر كەزدەرى «سويۋزتسەلينۆود» دەپ اتالاتىن مەكەمەنىڭ توپتىق سۋ قۇبىرلارىنىڭ ۇزىندىعى 16 مىڭ شاقىرىمعا دەيىن جەتىپ, گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن-ءدى. ءۇش وبلىسقا قىزمەت كورسەتتى. ونىڭ زاڭدى مۇراگەرى سانالاتىن «ەسىل سۋ» كاسىپورنىنىڭ قاراماعىندا ءۇش مىڭ شاقىرىمدىق سۋ قۇبىرلارى بار. اتقارعان شارۋالارى بىرقىدىرۋ. مەكەمەنىڭ باسشىلىعى جەرگىلىكتى جەرلەردە سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن نىسانداردى جەكە بالانسىنا الۋعا, ءسويتىپ بىرىڭعاي وپەراتور بولۋعا, ماماندارمەن, قۇرال-جابدىقتارمەن قامتۋعا اسا ىقىلاستى. تەك زاڭدىق تۇرعىدان رەتتەپ بەرسە بولعانى دەيدى.
راسىندا دا اۋدان, اۋىل اكىمدەرى تاراپىنان قارجىلىق الەۋەت, ناقتى قيمىل, تياناقتى ءىس بولماعاننان كەيىن سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن كۇتىپ ۇستاۋعا قاۋقارسىز. جاپا شەگەتىن تاعى تۇرعىندار.
سۋ رەسۋرستارى قانشا تاپشى دەسەك تە, كوزىن تابا بىلگەنگە ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ جولدارى كوپ. وبلىستا اۋقىمدى جوبالاردى ينۆەستورلاردىڭ كومەگىمەن, بولماسا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى اياسىندا اتقارۋدىڭ تاجىريبەلەرى بار. بىلتىر ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانىندا ەكى ەلدى مەكەن ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىنە قوسىلسا, سونىڭ ءبىرى – رايسوۆكا. تۇرعىندار اۋىز سۋدى ۇزاق جىلدار بويى جالعىز قۇدىقتان الىپ كەلگەن ەدى. قازىر 222 ءۇيدىڭ 208-نە سۋ كەلىپ تۇر. شارۋاشىلىق ديرەكتورى ۆلاديمير كوۆالەنكو 12 ميلليون تەڭگە تۇراتىن سۋ جۇيەسىنىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارىن دايىنداۋ شىعىندارىن وتەگەن. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, اۋىز سۋدىڭ ساپاسىزدىعىنان تۋىنداعان ءدۇدامال جايتتار دا جۇرتشىلىقتى الاڭداتپاي قويمايدى. ءوڭىر جۇرتشىلىعىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن جالعىز تىرشىلىك كۇرەتامىرى – ەسىل وزەنى. ونىڭ لاستانۋىنا زياندى زاتتاردىڭ, قاتتى قالدىقتاردىڭ تاستالۋى, قورشاعان ورتانىڭ بۇزىلۋى كەرى اسەر ەتپەي قويمايدى. قۇرامىندا ءتۇرلى يوندار, اۋىر مەتالدار, قىشقىلدار كوپ. قار ەرىپ, ىلعال كوپ بولعان ۋاقىتتاردا سۋدى تازارتاتىن كواگۋليانتتاردى قولدانۋ مولشەرى كۇرت ارتادى. مۇنىڭ ءوزى ادام دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزەرى ءسوزسىز. وسى رەتتە ۇلت دەنساۋلىعىنا ءبىرىنشى كەزەكتە ءمان بەرەتىن وركەنيەتتى ەلدەردىڭ يننوۆاتسيالىق جوبالارى مەن تاجىريبەلەرىن بىزدە دە وندىرىسكە ەنگىزۋ ەش ارتىقتىق ەتپەيدى. وسى تەكتەس وزىق ءادىستى م. قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى قولعا العان ەدى. ءسويتىپ «تازا ەكولوگيالىق سۋ» يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسى تيىمدىلىگىن بايقاتقان.
ءتيىستى قۇجاتتار رەسىمدەۋگە جولدانىپ, مۇددەلى ۇيىمدار قىزىعۋشىلىق تانىتقان. سۋدى تازارتۋ ءۇردىسى «اەروزون» سۋ تازارتقىش كەشەنى ارقىلى اتقارىلسا سۋدى حلورلاماي-اق زياندى زاتتاردان تولىقتاي ارىلتۋعا بولادى. وكىنىشتىسى سول, قۇرىلعىلاردى جاساۋدى ءوز مىندەتىنە العان كاسىپورىن ءوتىنىشتىڭ اياعىن وكىنىشكە اينالدىرىپ تىندى. الداعى ۋاقىتتا جاقسى باستاما باسقالار تاراپىنان ەسكەرىلىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ويتكەنى وبلىس توڭىرەگىندە جەر بەتىندەگى عانا ەمەس, جەراستى سۋلارىنىڭ دا قورى شەكتەۋلى بولعاندىقتان ەلدى مەكەندەردى اۋىز سۋمەن قامتۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرىن جۇمىلدىرۋدىڭ ماڭىزى زور.
ء ومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
