2017 جىلى وبلىس اكىمدىگى مەن حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن تۇراقتى دامۋ فورۋمىندا حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قۇرىلعان كۇنى 26 ناۋرىزدى - «ارال تەڭىزىنىڭ كۇنى» رەتىندە اتاپ ءوتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
ارال جانە قىزىلوردا قالالارىندا ەكولوگ-عالىمدار, تەڭىزدى قۇتقارۋعا ۇلەس قوسقان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن شارالار ءوتتى. ايتا كەتۋ كەرەك, سالتاناتتى شاراعا بۇرىنعى قازكسر مەليوراتسيا جانە سۋ شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ناريمان قىپشاقباەۆ جانە بۇرىنعى قازكسر بالىق شارۋاشىلىعى ءمينيسترى قۇدايبەرگەن سارجانوۆ, قور وكىلدەرى جانە "عاسىر جوباسىنىڭ" ۇيىمداستىرۋشىلارى قاتىستى.
ا.توقماعانبەتوۆ اتىنداعى مادەنيەت ۇيىندە وتكەن سالتاناتتى شارادا وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ مەرەيتويىمەن قۇتتىقتادى.
وبلىس اكىمى ارالدى قۇتقارۋ - ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
"تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاراۋىنا قىزىلوردا وبلىسىن تاراتۋ جانە ارال حالقىن كوشىرۋ تۋرالى قۇجاتتار ۇسىنىلدى. الايدا, ارالدىڭ جارقىن كەلەشەگىنە سەنگەن ەلباسى «عاسىر جوباسى» اتانعان – «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» (ساراتس) جوباسىن ۇسىنىپ, ءولى تەڭىزگە جان ءبىتىردى», - دەدى قىرىمبەك كوشەرباەۆ.
سونىمەن قاتار, شارادا بۇرىنعى قازكسر مەليوراتسيا جانە سۋ شارۋاشىلىعى ءمينيسترى, مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعىن ۇيلەستىرۋ مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعىن ۇيلەستىرۋ جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى فيليالىنىڭ ديرەكتورى ناريمان قىپشاقباەۆ جانە حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى اتقارۋ ديرەكتسياسىنىڭ ديرەكتورى بولات بەكنياز ءسوز سويلەدى.
سونداي-اق, بولات بەكنياز قوردىڭ جاقىن ارادا ىسكە اسىراتىن جوبالارىن تانىستىردى. ماسەلەن, ارال تەڭىزىنىڭ شىعىس جاعالاۋى مەن ەلدى مەكەندەر ماڭىنان "جاسىل بەلدەۋ" جاساۋ, جابايى جانۋارلاردى وڭالتۋ ورتالىعىن اشۋ, "ارال" عىلىمي-تۋريستىك ورتالىعىن اشۋ, تابيعي رەسۋرستاردى باقىلاۋ جانە ت.ب.
"قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى مەملەكەت باسشىسى حالىقارالىق ارال تەڭىزىن قۇتقارۋ قورىن قۇرۋ جانە "ساراتس" جوباسىن ىسكە اسىرۋ باستاماسىن كوتەردى. نەبارى 9 ايدىڭ ىشىندە سىرداريانىڭ ارناسىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە كىشى ارالدى جانداندىرۋ, ەكولوگيالىق شارالاردى جۇرگىزۋ, اۋدان تۇرعىندارىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدى قامتىعان ۇلكەن باعدارلاما ازىرلەندى. كوپ ۇزاماي ادامداردىڭ ءۇمىتى ويانىپ, وڭىردەن كوشۋدى قويدى", - دەدى بۇرىنعى قازكسر مەليوراتسيا جانە سۋ شارۋاشىلىعى ءمينيسترى, مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعىن ۇيلەستىرۋ جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى فيليالىنىڭ ديرەكتورى ناريمان قىپشاقباەۆ.
"بۇگىن تاريحي كۇن. 30 جىل ءبىز ارال بالىقشىلارىنىڭ كۇنىن اتاپ وتپەدىك. 2015 جىلدان باستاپ وبلىستا بالىقشىلار سلەتى تۇراقتى ۇيىمداستىرىلۋدا. وتكەن جىلى اتالمىش سلەت قر مەملەكەتتىك حاتشىسى جانە وزگە ەلدەردەن كەلگەن قوناقتاردىڭ قاتىسۋىمەن حالىقارالىق دەڭگەيدە وتكىزىلگەن بولاتىن. ال, بيىل العاش رەت, كوكتەمنىڭ شۋاقتى مەرەكەسى ناۋرىزدان كەيىن ارال كۇنىن اتاپ وتۋدەمىز. ايماق باسشىسىنا وبلىستاعى بالىقشىلار مەن بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە كورسەتىپ كەلە جاتقان قولداۋى ءۇشىن زور العىس ايتامىن", - دەدى بۇرىنعى قازكسر بالىق شارۋاشىلىعى ءمينيسترى قۇدايبەرگەن سارجانوۆ.
ارال تەڭىزىن قۇتقارۋعا جانە ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا اتسالىسقان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى وبلىس اكىمىنىڭ العىس حاتىمەن, قوردىڭ ارنايى توسبەلگىسىمەن جانە قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالدى.
مەرەكەلىك شارا سەرگەي ازيموۆتىڭ ارالداعى ەكولوگيالىق اپات پەن تەڭىزدىڭ قايتا ورالۋىنا ارنالعان "جوقتاۋ... جيىرما جىل وتكەندە" دەرەكتى ءفيلمىنىڭ كورسەتىلىمىمەن ءتامامدالدى. سونىمەن قاتار, وسى كۇنى قىزىلوردادا "ارال - ەل تاعدىرى" اتتى فوتوكورمە جانە "ارال تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى" تاقىرىبىنداعى دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسى ءوتتى. سونداي-اق, وسى كۇنى 300 كوشەت وتىرعىزىلدى.
اتاپ ءوتۋ كەرەك, «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» جوباسىنىڭ العاشقى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە ارال ايماعىندا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا زور مۇمكىندىك جاسالدى.
ەگەر 2003 جىلى تەڭىز بەن قالانىڭ ارالىعى 70 شاقىرىم بولسا, قازىر بۇل قاشىقتىق 17 شاقىرىمعا دەيىن ازايدى. 15 جىلدا ارال اۋدانىندا بالىق اۋلاۋ كولەمى 83 ەسەگە ارتتى, ەگەر 2003 جىلى 83 توننا بالىق اۋلانسا, 2017 جىلى 6 934 توننا سۋ مارجانى اۋلاندى. بۇرىن 7 عانا بالىق ءتۇرى بولسا, وتكەن جىلى ولاردىڭ سانى 22-گە كوبەيدى. بۇعان دەيىن ارالدا 4 بالىق وڭدەۋ زاۋىتى بولسا, قازىرگى كەزدە وبلىس بويىنشا جىلدىق قۋاتتىلىعى 11 مىڭ توننادان استام 8 جۇمىس ىستەپ تۇر.
ارالدىڭ جاندانۋى اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزدى. ونەركاسىپتىك كاسىپورىن سانى ۇشەۋدەن جەتىگە كوبەيدى. 2003 جىلى جۇمىس ىستەپ تۇرعان شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 874 بولسا, 2017 جىلى ولاردىڭ قاتارى 3266 بىرلىككە ارتتى. 2003-2017 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەر سانى 2 ەسەگە (9,1 مىڭ ش.مەتردەن 19,2 ش.مەترگە) ءوستى.
الەۋمەتتىك نىساندار - مەكتەپ, اۋرۋحانالاردىڭ سانى دا ارتتى. 15 جىلدا ارال اۋدانىندا 29 مەديتسينالىق مەكەمە جانە 31 مەكتەپ سالىنعان. 2003 جىلى 7 بالاباقشا بولسا, قازىر 52 بوبەكجاي جۇمىس ىستەيدى.
قازىرگى كەزدە ارال اۋدانىندا 78 مىڭ ادام تۇرىپ جاتىر.
***
حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان حح عاسىردىڭ ەڭ ءىرى اپاتتارىنىڭ ءبىرى دەپ تانىلعان ارال تەڭىزى باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق داعدارىستى ەڭسەرۋگە جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا ماقساتىندا 1993 جىلى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى ارالدى قۇتقارۋ جونىندەگى حالىقارالىق قور قۇرىپ, ەرەجەسىن بەكىتتى.
اشىلعاننان كۇننەن باستاپ حاقق مەن ونىڭ ۇيىمدارى مەملەكەتتەر اراسىنداعى كەلىسسوزدەر جۇرگىزەتىن, ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى كەلىسسوزدەر قۇجاتتار ازىرلەيتىن الاڭعا اينالدى. سۋ ءبولىسۋ, سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسە باسقارۋ, پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى شارتتار مەن كەلىسىمدەر جاسالدى, 1995-2010 جىلدار ارالىعىندا ارال تەڭىزى باسسەينىندەگى ءىس-قيمىلدىڭ 2 باعدارلاماسى جۇزەگە استى (اتبب-1, اتبب-2)
2008 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا حاقق بۇۇ باس اسسامبلەياسىنان باقىلاۋشى مارتەبەسىن الدى. سونداي-اق, قور جۇمىسىنا 2009 جىلدىڭ 28 ساۋىرىندە حاقق قۇرىلتايشىلارى باس قوسقان الماتى ءسامميتى تىڭ سەرپىن بەردى. سامميتتە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ بىرلەسە قابىلداعان مالىمدەمەسى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستامالارىن ىسكە اسىرۋدىڭ كەزەكتى مىسالى بولدى.
