– گريم جاساۋ الەمدەگى ەڭ وڭاي كاسىپ شىعار, ءا؟..
– الدىڭدا وتىرعان ادامنىڭ بەتىن دايىن بوياۋمەن ارلەۋدەن جەڭىل جۇمىس بار ما؟..
ونەرگە قاتىسى جوق ءۇش ادامنىڭ كەمىندە ەكەۋى گريمدەۋشى مامانعا وسىنداي ساۋال قويىپ, ءدال وسىلاي تاڭىرقانىس سەزىممەن قارايدى. راسىمەن دە, سىرتتاي عانا بارلاپ, وي تۇيگەن كىسى ءۇشىن سولاي سەزىلۋى دە, كورىنۋى دە زاڭدىلىق. سەبەبى تەاترعا كەلگەن ونەر سالاسىنان الىس كەز-كەلگەن كورەرمەن سپەكتاكل سىيلاعان عالامات اسەردى تەك رەجيسسەر مەن اكتەردىڭ ەڭبەگىنە بالايدى دا, ساحنا سىرتىنداعى كاسىپ يەلەرىنىڭ ماڭداي تەر ىزدەنىسى ءاردايىم شىمىلدىقتىڭ ارعى بەتىندە ەسكەرۋسىز قالىپ قويادى. ايتسە دە, ول بەكەر! ءسىز سۇيسىنە تاماشالاعان قويىلىم مەن اكتەردىڭ ساحناداعى سۇلۋلىعى – اتالعان ماماندىق يەسىنىڭ ىزدەنىسى مەن قيالىنا تىكەلەي تاۋەلدى. گريم ونەرىنىڭ كوپشىلىك كورەرمەن بىلە بەرمەيتىن قيىندىعى مەن قۇپياسى جەتەرلىك. ول – بوياۋ ءتىلى ارقىلى كەيىپكەرىن سويلەتەدى. ءبىر قىزىعى – بۇگىنگى كەيىپكەرىمىزگە ءوزىنىڭ كوپشىلىك ءۇشىن تۇسىنىكسىزدەۋ, جۇمباق ماماندىعى قاتتى ۇنايدى ەكەن. كاسىبى سەكىلدى ءوزى دە قۇپيا بولىپ قالعىسى كەلەدى. ايتسە دە, ءبىز وسى ءبىر قىزىق كاسىپكە ءتان ول قاعيدانى بۇزدىق. 27 ناۋرىز – حالىقارالىق تەاتر كۇنى قارساڭىندا گريمدەۋ مامانى ءلايلا سقاقوۆامەن كەزدەسىپ, ساحنا الەمىنىڭ كىرپياز سالاسىنان سىر سۋىرتپاقتاعان ەدىك.
استاناداعى ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ گريم تسەحىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءلايلا سقاقوۆانى ىزدەپ گريم بولمەسىنە قاراي بەت العانىمىزدا, قاس قارايىپ, ىمىرت ۇيىرىلە باستاعان شاق بولاتىن. ادەيىلەپ وسى ۋاقىتتى تاڭدادىق. سەبەبى جۇمىس پروتسەسىن كوزىمىزبەن كورگىمىز كەلدى. ءيا, بۇل ءسات ساحنا سىرتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى: گريم, كوستيۋم, رەكۆيزيت پەن بۋتافور ماماندارى جۇمىسىنىڭ قىزعان شاعى. ءبىز ىزدەگەن كەيىپكەر دە ءدال سونداي قاربالاس ۇستىندە ەكەن. م.شەۆرەنىڭ «ىزگىلىك فورمۋلاسى» كومەدياسى ءجۇرىپ جاتىر. گريمىن كەلىستىرىپ جاساتقان اكتەرلەر ريزا كەيىپتە العىستارىن ايتىپ, كەزەگىمەن ساحناعا الاڭسىز شىعىپ بارادى. بىراق ارلەۋشىدە تىنىم جوق. سپەكتاكل باستالعاننان اياقتالعانعا دەيىن اينا مەن بوياۋلارىنىڭ جانىنان ءبىر ەلى الىستامادى. بۇل – ماماننىڭ ءوز ىسىنە, كاسىبىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى, ماحابباتى ەدى.
– گريم ماماندارى قالاي ىزدەنەدى؟ ءرول بەكىتىلدى, پەسا قولدارىڭىزعا ءتيدى. ەندىگى جۇمىس قاي باعىتتا جۇزەگە اسىرىلادى؟
– ول ءار قويىلىمنىڭ ءوز ەرەكشەلىگىنە قاراي جۇرەدى. ماسەلەن, زاماناۋي سپەكتاكلدەرگە قاراعاندا, تاريحي كەيىپكەرلەردىڭ, ەلگە بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ساحنالىق بەينەسىن جاساۋ ءۇشىن جان-جاقتى ىزدەنۋگە تۋرا كەلەدى. كىتاپتار مەن جۋرنالداردى, تاريحي دەرەكتەردى قارايمىز. كينولار مەن تانىمدىق فيلمدەردى دە جان-جاقتى اقپارات الۋ ءۇشىن پايدالانامىز. ارينە تەاتر مەن كينو گريمىنىڭ اراسىندا ۇلكەن وزگەشەلىك بار. دەگەنمەن كەيىپكەر بەينەسىن اشۋدا, قيالىڭداعى مىنەز شتريحتارىن بايىتۋدا مۇنداي ىزدەنىستەردىڭ دە ماڭىزى زور. گريم – وتە كىرپياز ونەر. ءار دەتالدى ويناتۋ ءۇشىن جانتالاسامىز, كۇنى-ءتۇنى ىزدەنەمىز. كەيدە قويىلىم الدىندا ءبىر اكتەرگە 1,5-2 ساعات ۋاقىتىمىزدى ارنايمىز. بۇل – اسىرەسە, پورترەتتى بەينەلەرگە ءتان. سونىمەن قاتار بوياۋمەن عانا شەكتەلمەي, ساقال-مۇرت, شاش دەگەن دۇنيەلەردى دە ءوزىمىز توقىپ, ءوزىمىز جاسايمىز. بۇل دا – ۇلكەن ەڭبەك. ودان كەيىن, ارينە ءوزىڭنىڭ قيالىڭ, تانىم كوكجيەگىڭ مەن تالعامىڭ, كاسىبي بىلىكتىلىگىڭ دە جەتەكشى رولگە يە. ءبىز دە وزىمىزشە سۋرەتشىمىز عوي. قىلقالام شەبەرلەرى كەنەپكە سالسا, ءبىز قيالىمىزدى كەيىپكەرىمىزدىڭ بەتىندە بەدەرلەيمىز. سۋرەتشىلەردىڭ ەڭبەگى عاسىرلار جاسايدى, ال گريمدەۋشىنىڭ جۇمىسى ساحنادا ەڭ ۇزاق دەگەندە 2-2,5 ساعات قانا ء«ومىر سۇرەدى». ودان كەيىن ءسۇرتىلىپ قالادى. بار ايىرماشىلىعى وسىندا عانا.
ەسەسىنە, گريم مامانىنىڭ ەڭبەگى تەاترعا كەلگەن ءار كورەرمەننىڭ جۇرەگىندە ساقتالادى. كەيىپكەرىنىڭ ساحنالىق كىلتى تابىلسا, ءتىپتى اڭىز بولىپ عۇمىرى عاسىردان عاسىرعا جالعاسادى. ماسەلەن, كەزىندە قازاق ساحناسىندا تالاي بەينەلەردى كەمەلىنە كەلتىرە بەدەرلەگەن سەرگەي گۋسكوۆ دەگەن سۋرەتشى-گريمدەۋشى وتكەن. قاليبەك قۋانىشباەۆ, سەركە قوجامقۇلوۆتاردان باستاپ تالاي اكتەردىڭ ءرولىنىڭ باعىن اشقان اسا تالانتتى سۋرەتشى بولعان دەپ جازىلادى ەستەلىكتەردە. سول سەكىلدى ءار ءداۋىردىڭ ءوز شەبەرى بولادى. ءلايلا قاپسامەتقىزى سونداي تالانتتاردىڭ شوعىرىندا. بۇل كىسى دە ساحنا الەمىندەگى 38 جىلدىق عۇمىرىندا ابىلاي حان, كەنەسارى, اباي, ساكەن, امىرە, قۇنانباي, زەرە, مۇقاعالي, ءشامشى سىندى قايراتكەر تۇلعالارىمىزدىڭ بەينەسىن اكتەر جۇزىندە ءساتتى بەينەلەپ كەلەدى. ءوزى شىمىلدىقتىڭ ارعى بەتىندە جۇرگەنىمەن, ءار جاساعان جۇمىسى ساحنادان جارقىراي ءتىل قاتادى.
– ءوزىڭىزدىڭ جاساعان بەينەلەردىڭ ىشىندە ءساتتى شىقتى دەپ قانداي جۇمىستارىڭىزدى ايتار ەدىڭىز؟
– ءاربىر جۇمىستىڭ ءوز قيىندىعى مەن ءوز ءلاززاتى بولادى. ارقايسىسى وزىنشە ىستىق. ايتسە دە قانات ءجۇنىسوۆتىڭ «ساكەن – سۇڭقار» قويىلىمىندا جاساعان ساكەن بەينەسى وزىمە ەرەكشە ۇنايدى. سول سياقتى ابىلاي حان, ءشامشى بەينەلەرى دە كوڭىلىمدەگىدەي شىقتى دەپ ويلايمىن. ماعان, جالپى, حاراكتەرلى كەيىپكەرلەردىڭ وبرازىن جاساعان ۇنايدى. سول سەكىلدى پورترەتتىك بەينەلەردى دە ەرەكشە قىزىعۋشىلىقپەن جاسايمىن. ارينە پورترەت ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى, جان-جاقتى ىزدەنىستى تالاپ ەتەدى. گريمنىڭ قىزىعى دا سول ىزدەنىسىندە شىعار. ال شىعارماشىلىق ءلاززات وڭايلىقپەن كەلمەيدى. ءبىز دە شىعارماشىلىق ادامىمىز, شابىتقا, كوڭىل كۇيگە تاۋەلدىمىز. شابىتتانىپ كەتسەم, قولىم وزىنەن ءوزى جۇرە باستايدى. ياعني ىشكى كوڭىل كۇيگە بايلانىستى ءار كەيىپكەر ءار ءتۇرلى تۋادى.
– گريم مامانى وزىنە ەڭ اۋەلى قانداي تالاپ قويۋى كەرەك؟
– ەڭ ءبىرىنشى ءوزىنىڭ ماماندىعىن ءسۇيۋى كەرەك. سوندا ساحنادا ناعىز ونەر تۋادى. بىراق وكىنىشكە قاراي, سوڭعى كەزدە گريمدى كوسمەتيكالىق ماقساتتاعى ارلەۋمەن (ماكياجبەن) شاتاستىرىپ ءجۇر. بىراق ەكەۋىنىڭ جولى دا, ماقساتى دا بولەك. گريم – ونەر. ياعني گريمەر وبراز جاسايدى. ءبىز اركىمنىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرىپ, سوعان ساي گريم سالامىز. جوق كەيىپكەردەن بار جاساۋ – گريمدەۋشىنىڭ شەبەرلىگى.
– رولگە بەكىتىلگەن اكتەردىڭ ءتۇر-كەلبەتى, انتروپولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى كەيىپكەرگە ساي كەلمەسە, ونداي ساتتە تىعىرىقتان قالاي شىعاسىزدار؟
– بۇل – گريمدەۋشىنىڭ ناعىز شىڭدالار شاعى (كۇلدى). ويكەنى ءبىز تەك بوياۋعا عانا تاۋەلدىمىز. كينوداعىداي ارنايى ەففەكتىلەر تەاتردا جۇرمەيدى. بارلىعى بوياۋ مەن سالىنۋ شەبەرلىگىنە بايلانىستى. اراسىندا شاش, ساقال, مۇرت سياقتى قوسالقى ارلەگىش قۇرالداردى دا پايدالانامىز. بىراق نەگىزىنەن, ءساتتى گريم تازا بوياۋ مەن جارىققا تىكەلەي تاۋەلدى. گريمنىڭ سۇلۋلىعىن اشۋدا جارىقتىڭ ءرولى ۇلكەن. جالپى, كەز كەلگەن بوياۋ جارىققا وينايدى عوي. بىراق وكىنىشكە قاراي, قازاق تەاترلارىندا جارىق قويۋ ماسەلەسى ءالى دە تولىققاندى شەشىلگەن جوق. سول سەبەپتى كوپ جۇمىستارىمىز كومەسكىلەنىپ, كورىنبەي دە قالىپ جاتادى. ساحنانىڭ «كوزى» اشىلسا, كەيىپكەردىڭ دە كىلتى تابىلادى. كەيدە جارىقتىڭ جوقتىعى گريمەردىڭ ەڭبەگىن جوققا شىعارىپ جىبەرەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, كينو مەن تەلەۆيزيالىق جوبالاردىڭ جولى بولعىش.
– «گريم – مىنەزگە بايلانىستى» دەپ قالدىڭىز. كەيىپكەردىڭ مىنەزىن بوياۋ ارقىلى شەشەسىز. ال الدىڭىزعا كەلگەن اكتەرلەردىڭ سان ءتۇرلى مىنەزىمەن قالاي جۇمىس ىستەيسىز؟ اكتەر دەگەن ەموتسيانالدى حالىق دەگەندەي...
– ۇندەمەي (كۇلدى). بىزدە ونداي جايتتار كوپ بولمايدى. بىراق اكتەردىڭ كوڭىل كۇيى بولماي كەلگەن كەيبىر ساتتەردە ۇندەمەيمىز. مۇندايدا باستى دوسىمىز – تۇسىنىستىك جانە سابىر. قانداي جاعدايدا دا ەموتسيامىزدى ىشتە ۇستايمىز. ويتكەنى ولار – اكتەرلەر. ساحناعا شىعادى, حالىقپەن تىلدەسەدى. سوندىقتان دا ءار اكتەردى ەركەلەتەمىز. ال ءبىز – شىمىلدىقتىڭ ارتىنداعى ادامدارمىز عوي. كورىنبەيمىز. جانە وسى قۇپيالاۋ, كوپشىلىك ءۇشىن بەيمالىمدەۋ كاسىبىمىز ۇنايدى وزىمىزگە. كەرىسىنشە, كوپشىلىك الدىنا شىعۋدان قاشامىز. ءتىپتى ۇيالامىز دا. ءبىز ءۇشىن جۇمىسىمىز سويلەيدى...
اڭگىمەلەسكەن
نازەركە جۇماباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
