ول اۋىز ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدەن مولىنان كورىنىس تاپقان. بىزگە جەتكەن تاريحي مۇراعاتتارىمىز بەن شەجىرەلەردە دە ءان-كۇيلەرىمىزدە دە از ەمەس. سونى ەل بولعان تۇستا تەرەڭ ءبىلۋ قاجەتتىگىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ناقتى دايەكتەدى. «ۇلتتىق جاڭعىرۋ دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى ۇلتتىق سانانىڭ كەمەلدەنۋىن بىلدىرەدى» دەدى مەملەكەت باسشىسى. شىنىندا, سانا جاڭعىرماي ۇلت ءىسى شەشىمىن تابا قويمايدى.
وتىراردان شىققان ءال-فارابي بابامىزدىڭ تورتكۇل دۇنيەگە تانىلعان, مۋزىكا تەورياسىنا ارنالعان تۋىندىسى «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى» دەپ اتالادى. عۇلاما بۇل ەڭبەكتە ماتەماتيكالىق تاسىلدەردى پايدالانۋ ارقىلى مۋزىكالىق دىبىستاردى ءوزى ويلاپ تاپقان نوتامەن تۇڭعىش رەت قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن. ول تەك مۋزىكا تەورياسىن عانا جازىپ قويماي, مۋزىكالىق اسپاپتاردى دا قولدان جاساپ, سول اسپاپتاردا كەرەمەت ويناي دا بىلگەن.
قازاق دومبىراسىن دۇنيەگە كەلتىرگەن اسقان مۋزىكانت ۇلى بابامىز ءابۋ-ناسىر ءال-فارابي دەسەك, ءبىز قاتەلەسپەگەن بولار ەدىك. وعان بىرنەشە عىلىمي دالەلدەر بار. ءال-فارابي جاساعان مۋزىكالىق اسپاپتار ءتۇرى وعان كۋا بولا الادى. ونىڭ شەبەر ورىنداۋشىلىعى جونىندە شىعىس حالىقتارى اراسىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن اڭىزداي ايتىلىپ ءجۇر. وسىلايشا تىزە بەرسەك «ونەرگە اركىمنىڭ-اق بار تالاسى» دەپ ءوزى ايتقانداي, ابايدىڭ دا اندەرى مەن كۇيلەرى, ءبىزدىڭ بۇگىنگى حالىق ءانى دەپ جۇرگەن اندەرىمىزدىڭ بارىندە ادام تاعدىرى, ۇلت بولمىسى جاتقانى انىق. سول ۇلگى ساباعىن ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلەدى. ونىڭ اركەزدەگى كورنەكتى وكىلدەرى قانشا دەسەڭىزشى!
مەن سول ۇلى ونەردىڭ ايتۋلى ارىسى «الماتىم جۇرەگىمدە», «ارمانداستار», «گۇلدەر», «شاقىرادى كوكتەم», «التىنىم», «مارالدىم», «سىرلاسۋ ءۆالسى», تاعى باسقا اسەم اندەردىڭ اۆتورى, زامانىمىزدىڭ زاڭعار كومپوزيتورلارى اسەت اعا بەيسەۋوۆتىڭ ءبىر كەرەمەت تۋىندىسى تۋرالى ايتسام دەپ ەدىم.
بالالىق شاعىمنان ءان-جىرعا قۇلاق ءتۇرىپ ءوستىم. وعان وسكەن اۋىلىم مەن اتا-انامنىڭ ىقپالى مول بولدى. ء«انشى بولار بالانى, ءان ايتقاننان تانيسىڭ», دەمەكشى ۇيدەگى كىشكەنتاي گارموندى ەرتەلى-كەش قيقۋلاتىپ جۇرگەنىمدى اكەم بايقاعان بولۋى كەرەك, مەنى ويلانباستان مۋزىكالىق مەكتەپكە بەرىپ, جولىمدى اشتى.
الماتى كونسەرۆاتوريانىڭ ءبىرىنشى كۋرسىندا جۇرگەن كەزىمنەن باستاپ شيرەك عاسىرعا جۋىق اسەت بەيسەۋوۆتىڭ شاكىرتى, ونەردەگى دوسى, ارىپتەس ءىنىسى بولىپ بىرگە جۇرگەنىمدى ماقتان ەتەمىن. قازاقستاننىڭ كوپتەگەن وبلىستارىنا بارعان گاسترولدەرىندە, شىعارماشىلىق كەزدەسۋلەردە جانىنان قالدىرماي بىرگە الىپ ءجۇرۋشى ەدى. مەنىڭ كومپوزيتور بولىپ حالىققا كەڭىنەن تانىلۋىما اسەت اعا مەن اكەم داڭعىلدىڭ ەڭبەگى زور.
اسەت اعامەن بىرگە جۇرگەن كەزدەرىمدە قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ۇلى تۇلعالارمەن تانىسىپ, ولارمەن ارالاستىم. شىعارماشىلىق جولدا ماعان باعىت-باعدار بەرگەن, اقىل كەڭەستەرىن ايتقان مۇقاعالي ماقاتاەۆ, ەركەعالي راحماديەۆ, عازيزا جۇبانوۆا, ءشامشى قالداياقوۆ, قادىر مىرزا ءالى, تۇمانباي مولداعاليەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا جانە باسقا دا اقىن جازۋشىلار مەن كومپوزيتورلاردىڭ شاپاعاتىن كورىپ ءوستىم.
سونداي ەستەلىكتەردىڭ ءبىرى – اسەت بەيسەۋوۆتىڭ «باتىر باۋىرجان» ءانى, كەيىننەن «باتىر باۋىرجان» وپەراسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى مەنىڭ كوز الدىمدا ءوتتى. وسى ەستەلىكتى وقىرماندارعا جەتكىزۋدى ونەر ادامى رەتىندەگى پارىزىم دەپ ويلادىم. بۇل مەنىڭ ومىرىمدەگى باتىر مەن كومپوزيتوردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ, سىيلاسىمدىلىقتىڭ, اعا مەن ءىنى اراسىنداعى تۇسىنىستىكتىڭ حانتاڭىرىندەي بيىكتىگى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇرەگىمنىڭ تۇكپىرىندە ساقتالىپ كەلگەن ەدى.
باۋىرجان مومىش ۇلى اتامىز قايتىس بولار جىلدىڭ جازىندا, اسەت اعا «بالام, بۇگىن اتى اڭىزعا اينالعان باتىر اتاڭنىڭ تۋعان كۇنى, ءجۇر بارىپ قۇتتىقتايىق», دەپ تاڭەرتەڭمەن قاسىنا ەرتىپ الدى. جول بويى گازەت ساتاتىن دۇڭگەرشەكتەن «لەنينشىل جاس» قازىرگى («جاس الاش») گازەتىنىڭ بىرنەشەۋىن ساتىپ الىپ, قول سومكەسىنە سالدى. جاڭا ءاننىڭ نوتاسى مەن ءسوزى باتىر اتامىزدىڭ تۋعان كۇنىنە وراي گازەتكە شىعىپتى. جولدان قاسىمىزعا ءاننىڭ ءسوزىن جازعان اقىن ايتجان بايعوجاەۆ اقساقالدى قوسىپ الدىق. ۇشەۋمىز گوگول مەن قوناەۆ كوشەسىنىڭ قيىلىسىنداعى باۋكەڭنىڭ ۇيىنە باردىق. ەسىكتىڭ قوڭىراۋىن باسىپ ەدىك, ۇيدەن ءجاميلا جەڭگەمىز شىعىپ, «باۋكەڭ اۋىرىپ جاتىر ەدى» دەدى.
اسەكەڭ «باتىر اتامىزدى تۋعان كۇنىمەن قۇتتىقتاپ, جازعان جاڭا ءانىمىزدى ايتىپ بەرۋگە كەلدىك», دەدى. جەڭگەي باۋكەڭنىڭ رۇقساتىمەن ءبىزدى ىشكە, اتانىڭ بولمەسىنە الىپ باردى. توردە اپپاق بولىپ كيىنگەن, قولىنا تاياعىن ۇستاپ, ءتىپ-تىك وتىر ەكەن. كوزدەرى قىران كوزىندەي وتكىر, قوس جانارى جانىپ تۇر, تىكتەپ قاراسا وڭمەنىڭنەن ءوتىپ كەتەردەي. ومىرىمدە كوزى وتكىر ادامدى العاش جانە سوڭعى كورۋىم. اسەت اعا اڭقىلداعان اق كوڭىل ادام عوي, ءوزىنىڭ اقجارقىن ادەتىنە سالىپ: «التىن اعام, باتىر اعام!» دەپ الدىنا جەتىپ بارىپ, قۇشاعىن جايىپ امانداسا بەرىپ ەدى: «نيكاكوي التىن, سياد!» دەپ تاياعىمەن نۇقىپ قالدى. اسەت اعا ساسقالاقتاعان كۇيى الدىنا تىزەرلەپ وتىرا قالدى. مەن اعادان كەيىن جايعاستىم. بويىمدى ۇرەي بيلەدى.
ايتجان اقساقال ءسوز باستادى: «باۋكە, مەن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرىمىن, اقىن ەدىم, اسەتجان ەكەۋمىز بۇگىنگى تۋعان كۇنىڭىزگە وراي, «باتىر باۋىرجان» دەگەن جاڭا ءان جازىپ ەدىك, بۇگىن باسپاسوزگە باسىلىپ شىقتى» دەپ قولىنداعى گازەتتى ۇسىندى. «كۇيساندىق بولسا, اسەت ءوزى ويناپ, ايتىپ بەرسىن» دەدى. «وقى!» دەگەن بۇيرىق داۋىس ساڭق ەتە قالدى. اقىن اعا مانەرلەپ وقىپ بەردى. «جاقسى ەكەن!» دەپ باتىر اتانىڭ ءجۇزى جىلي باستادى «راديودان اسەت بەيسەۋوۆ دەگەندى ءجيى ەستيمىن, وسى بولسا ءانى دە جاقسى بولعانى» دەدى.
اسەت اعانىڭ ارتىندا تىعىلىپ وتىرعان ماعان: «سيۋدا سياد» – دەپ بۇيىردى. اقىرىن جىلجىپ ەكى اعانىڭ ورتاسىنا بارىپ مەن دە تىزەرلەپ وتىردىم. اسەت اعا مەنى تانىستىرا باستادى: «مەنىڭ وكىل بالام كونسەرۆاتوريادا ەركەعالي راحماديەۆتىڭ كومپوزيتورلىق كلاسىندا وقيدى», دەگەنى سول ەدى, باۋكەڭ ءجۇزى جىلىپ «ەركەعاليدا وقىساڭ برۋسيلوۆسكيدىڭ نەمەرەسى بولدىڭ», دەدى. مەن «نەمەرەسى قالاي» دەپ وتىرمىن. «موسكۆاعا بارعاندا ەۆگەني گريگورەۆيچتىڭ ۇيىندە قوناق بولىپ اۋناپ-قۋناپ جاتامىن, ول – ۇلى كومپوزيتور, ادامگەرشىلىگى مول ادام. كىم بولسا دا جاقسى ادام بولسا ول قازاققا جات ەمەس. قازاقتىڭ تۇڭعىش وپەراسىن, سيمفونياسىن جازعان, قازاق مۋزىكاسىنا كوپ ەڭبەگى سىڭگەن تۇلعا عوي!», دەپ اشىلا باستادى.
ء«اي, جاميليا!» دەگەنى سول ەدى لەزدە «باۋكە!» دەپ جەڭگەمىز بولمەگە كىرىپ كەلدى. «باۋىرلارىڭ كەلىپ وتىر, داستارقان دايارلا!» دەدى. جەڭگەمىز: «داستارقان دايىن تورلەتىڭىزدەر», دەدى.
قارسى ەسىكتەگى ۇلكەن بولمەگە كىرسەك, تويعا دايارلاعانداي داستارقان جايناپ تۇر ەكەن. اعالار تورگە جايعاستى دا, باۋىرجان اتا مەنى ءوزىنىڭ قاسىنا وتىرعىزدى. داستارقان باسىندا اڭگىمە دۇكەن قۇرىپ, كۇن ۇزاققا قوناق بولدىق. قايتاردا باۋكەڭ: «باۋىرلارىم, سەندەردىڭ ەلەپ كەلگەندەرىڭە راحمەت!» دەپ ءىلتيپاتىن ءبىلدىردى. جەڭگەمىز: «قۇر قول شىقپاڭدار» دەپ سىي-سياپاتىن جاساپ, شىعارىپ سالدى.
كوپ ۇزاماي باتىر اتامىز دۇنيە سالدى. بارشا قازاق حالقى قايعىردى. اسەكەڭ «باتىر باۋىرجان» وپەراسىن جازۋعا كىرىستى. وپەراسىن اياقتاعان سوڭ, وپەرا تەاترىنا وتكىزدى. تەاتردىڭ رەپەرتۋارىندا بار, وكىنىشكە قاراي سول وپەرا كۇنى بۇگىنگە دەيىن جارىققا شىقپاي جاتىر. باتىر بەينەسىن وپەرالىق شىعارمادان كورسەك قوي. بۇل ۇلت ۇرپاعىنا رۋح بەرەر ەدى, ساناسىن جاڭعىرتار ەدى. ءساتى تۇسكەندە اننەن وپەراعا جالعاسقان سول باتىر تۋرالى تۋىندىنى ساحنادان كورەمىز دەگەن ءۇمىت بار. تەك كۇتتىرە بەرمەسە ەكەن.
مارات ءىلياسوۆ,
قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ مۇشەسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى
