15 ناۋرىز، 2018

سابىرلى جەتەر مۇراتقا...

298 رەت كورسەتىلدى

قازاق سپورت تاريحىندا اتى ال­تىن ارىپپەن جازىلۋى ءتيىس تۇلعا­لار­دىڭ ءبىرى – وليمپيادا چەمپيونى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ. بىراق… بىراق دەمەكشى وسى جەڭىس جاقاڭا وڭاي­لىقپەن كەلگەن جوق. ۇلكەن ماقسات­قا جەتۋ ءۇشىن – توگىلگەن تەر، اتقارىلعان ەڭبەك، جەڭىس ءۇشىن بوز كىلەم ۇستىندە جان بەرىپ، جان الىسقان تايتا­لاستار…

ءبىز سوزبەن ايتقاندا، ۇلكەن سپورتتا ولەرمەندىك بولماسا ەشقا­شان جەڭىسكە جەتە المايسىڭ. ونىڭ بەر جاعىندا كسرو كەزىندە ۇساق ۇلت­تىڭ ۇلدارىن شەتقاقپايلاۋ ادەت­تەگى جاعدايدىڭ ءبىرى بولاتىن. مۇند­اي قۇقاي جاقسىلىق اعامىزدى دا اينالىپ وتپەپتى. ايتالىق، 1973 جىلى وداق بىرىنشىلىگىندە جۇلدەگەر اتانىپ، 1975 جىلى بۇكىلحالىقتىق سپار­تاكيادا چەمپيونى بولعان ساتتەن باستاپ، 1980 جىلعا دەيىن جاقسى­لىق بالۋاندى كەڭەستىك باپكەرلەر الەمدىك ءھام قۇرلىقتىق دەڭگەي­دەگى ەشقانداي جارىسقا قاتىس­تىر­مادى. قارسىلاستارىنان كۇشى باسىپ، ايلاسى اسىپ تۇرسا دا، جولى بولمادى.

وسى ءبىر سۇرەڭسىز كۇندەردىڭ، كوڭىلسىز ساتتەرى جايلى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ ءوزىنىڭ كەزەكتى ءبىر سۇحباتىندا: «وليم­پيادا، الەم چەمپيوناتىنا بارۋ ءۇشىن قانشا جىل تولاسسىز تەر توكتىم. كسرو-نى ۇتىپ تۇرسام دا ماعان وليمپيادا، الەم كىلەمىندە كۇرەسۋ باقىتى بۇيىرمادى. تالاي ادىلەتسىزدىككە كەز كەلدىم، بارىنە ءتوزدىم، سابىر ساقتادىم، ءۇمىت ۇزبەدىم. ارتىنان قانداي اتاق-داڭققا كەنەلدىم، ونىڭ ءبارى پەشەنەمە جازىلعان تاعدىر ەكەن. «شىدامدى جاك» («تەرپەليۆىي جاك») دەگەن لاقاپ ات ماعان تەگىن تاڭىلعان جوق. ۇلكەن جارىستىڭ الدىندا «وسى جولى ءسوزسىز باراتىن شىعارمىن» دەپ، ۇمىتتەنىپ جۇرەم. ءدال جارىس الدىندا باپكەرلەر: «بۇل جولى انيكين نەمەسە شۋماكوۆ، يا، بوزين بارادى، كەلەسى جول سەنىكى. باپكەرلەر سولاي دەپ شەشتى»، دەيدى. مەن بولسام: ء«ا، باپكەرلەر سولاي شەشسە، جارايدى. مەن كەلەسى جولى-اق بارايىن» دەي سالام. سىر بىلدىرمەيمىن، قارسى داۋ ايتپايمىن. بىراق ءتۇپتىڭ تۇبىندە وسى سابىرىم تەككە كەتپەيتىنىنە سەندىم. باپكەرلەر مەنى الەم، ەۋروپا چەمپيو­ناتىنان قاساقانا قاقتى دا وتىردى. مىسالى، 1978-1980 جىلدارى جالعىز رەت ۇپاي سانىمەن ۇتىلىپپىن. 1978 جىلى كسرو چەمپيوناتىندا ءبارىن جەڭىپ، فينالدا انيكيندى مەنسىنبەي كۇرەسەمىن دەپ جەڭىستى قولدان بەرىپ قويدىم. 1979 جىلعى كسرو چەمپيوناتىندا فينالعا شىققان ا.شۋماكوۆ ەكەۋمىزدى كۇرەستىرمەدى. مەنىڭ كوزىمدى باقىرايتىپ قويىپ جەڭىستى ا.شۋماكوۆقا بەرىپ جىبەردى. سوندا دا مىڭق ەتپەدىم. بىراق شۋماكوۆتىڭ ءداتى شىدامادى. وليمپياداعا ازعانا كۇن قالعاندا، باس باپكەر ساپۋنوۆ باستاعان جاتتىقتىرۋشىلاردىڭ الدىندا بارىپ: «وليمپياداعا مەن قاتىسا المايمىن. جاقسىلىق بارىمىزدەن كۇشتى. ونى وزدەرىڭىز دە بىلەسىزدەر. وعان سەنۋگە بولادى» دەپ، باس تارتتى. وسىلاي وليمپياداعا قاتىساتىن بولدىم…».

جوعارىداعى ەستەلىكتەن قانداي وي تۇيەمىز. ەگەردە شىدامسىزدىق تانىتىپ نەمەسە بولىپ جاتقان ادىلەتسىزدىككە توزبەي جاقسىلىق سپورتتى تاستاپ كەتكەندە نە بولار ەدى. كوزگە كورىنىپ، كوڭىلگە سەزىلىپ تۇرعان شىندىق: جاقاڭنىڭ باسىنا باق بوپ بايلانعان بۇگىنگى اتاق-ابىرويدىڭ ءبىرى دە بولماس ەدى.

جوعارىداعىداي قازاقتى شەتقاق­پاي­لايتىن كەلەڭسىز دۇنيە باسقا باۋىرلارىمىزدى دا اينالىپ وتپەگەن. مىسالى، 1986-1987 جىلدارى كسرو چەمپيونى اتانىپ، كسرو كۋبوگىن جەڭىپ العان ۆەلوشاباندوز مارات ساتىبالديەۆتى 1988 جىلى وتكەن سەۋل وليمپياداسىنا اپارمادى. قولدان كەلەر قايران جوق مارات سابىر ساقتادى. اقى­رىن كۇتتى. ناتيجەسىندە، كەلەسى 1989 جىلى الەم بىرىنشىلىگىن باعىندىرعان تۇڭ­عىش قازاق رەتىندە تاريحتا اتى قالدى.

اتام قازاقتا: «سابىرلى جەتەر مۇراتقا، سابىرسىز قالار ۇياتقا» دەگەن اتالى ءسوز بار. قازىرگى ءبىزدىڭ سپورت­شى­لارعا وسى جاقسىلىق پەن ماراتتىڭ سابىرى مەن ءتوزىمى جەتىسپەيدى. سونداي-اق تۇلا بويلارىندا ۇلى ماقسات، ءىرى ارمان جولىنداعى ولەرمەندىك جوق. قۇراننىڭ ء«ال-يمران» سۇرەسى، 146-اياتىندا: «اللا سابىرلىلاردى جاقسى كورەدى» دەيتىن اشىق دۇعا بولسا، «ناحل» سۇرەسىنىڭ 96-اياتىندا دا «سابىر ەتكەندەرگە ىستە­گەن ىستەرىنەن دە ارتىق سىي بەرەمىن» دەگەن اللانىڭ ۋادەسى ايتىلادى.

دەمەك، ۇلكەن سپورتتا، قاراپايىم ومىر­دە كۇندەلىكتى كەزدەسىپ جاتاتىن ادى­لەتسىزدىكتى كەزەكتى ءبىر سىناق دەپ ءتۇسىنىپ، وعان سابىرلىلىق تانىتا بىلگەن، ونىمەن قاتار الداعى تابىستى كۇندەردەن ءۇمىت ۇزبەي، ادال تەرىن توككەن جاننىڭ اقىسى ەشقاشان تەككە كەتپەيدى. بۇعان جوعارىداعى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتىڭ ارەكەتى مەن تاعدىرى دالەل.

جاقسىلىق اعامىزدىڭ سپورتتاعى جەتكەن جەتىستىگى ونىڭ سابىرى مەن توزىمىنە بەرگەن تاعدىردىڭ سىيى. جاقاڭ 1980 جىلى 29 جاسىندا وليمپيادا بيى­گىن باعىندىرسا، وتىز جاسىندا الەم چەم­پيونى اتاندى. كەلەسى، ياعني 1982 جىلى الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى اتاندى. نەت­كەن قاجىر، نەتكەن سابىر، نەتكەن قايسارلىق!

بەكەن قايرات ۇلى،

«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

شىرقاۋ شىڭى شوقاننىڭ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار