مەملەكەت باسشىسىنىڭ جوعارىداعى ماقساتتى تاپسىرماسىنان كەيىن ەلىمىزدەگى قاسيەتتى ورىنداردىڭ ءتىزىمى انىقتالىپ, وعان ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» تاريحي-مادەني كەشەنى كىرگەن بولاتىن. وسى ورايدا, ءبىز سەمەي قالاسىندا ورنالاسقان ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى بولات جۇنىسبەكوۆكە جولىعىپ سۇحباتتاسقان ەدىك.
– بولات مىرزا, ءسىز اۋەلى ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان مۋزەيدىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى جايلى قىسقاشا بايان ەتسەڭىز؟
– مۋزەي 1940 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەپ تۇر. سەمەي قالاسىندا ورنالاسقان باس عيماراتتا 21 مىڭنان استام جادىگەر بار بولسا, ونىڭ 8 مىڭى نەگىزگى قوردا, قالعانى عىلىمي قوسىمشا قوردا تۇر. سونىمەن قاتار 1997 جىلى قالادا اشىلعان «مۇحتار اۋەزوۆ جانە الاش ارىستارى» اتتى مۋزەيى دە بىزگە قاراستى بولعاندىقتان, وسىندا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ياعني ءبىز الاشتانۋشى عالىمدارمەن اقىلداسا وتىرىپ, بۇل مۋزەيگە بايلانىستى تاقىرىپتىق جوسپار دايىنداپ, جاڭا ەكسپوزيتسيا قۇردىق. وندا الاش قوزعالىسىنىڭ التى كەزەڭى قامتىلىپ, ەكسپوزيتسيا جاڭا قۇجاتتار مەن دەرەكتەر نەگىزىندە وزگەشە قىرىنان كورسەتىلدى.
ودان كەيىن عيماراتتىڭ ءبىرىنشى قاباتىنا حح عاسىردىڭ باسىنداعى ءۇي ينتەرەرى جاسالدى. ەكىنشى قاباتقا – ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆ, ش.قۇدايبەردى ۇلى, م.اۋەزوۆ سياقتى ارىستاردىڭ بالاۋىز مۇسىندەرى ورنالاستىرىلدى.
سونىمەن قاتار, قورىق-مۋزەي قۇرامىندا وڭىردەگى ەلەۋلى نىساندار – ابايدىڭ جيدەبايداعى مۋزەي-ءۇيى, «اباي-شاكارىم» كەسەنەسى, اباي اۋدانىنداعى اقىن شاكىر ابەنوۆتىڭ مۇراجاي ءۇيى, ابايدىڭ اقىن شاكىرتى كوكپاي جاناتاي ۇلىنىڭ مۋزەي-مەدرەسەسى, ماقانشىداعى ءانشى اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ مۋزەيى, «شاكەرىمنىڭ سايات قوراسى» ەكسپوزيتسيالىق كورمەسى, «زەرە-ۇلجان-قۇدايبەردى» مازارى, «ەركەجان» زيراتى, «ەۋرازيا كىندىگى» تاسبەلگىسى, «قۇنانباي قۇدىعى», «پوەزيا باعى», «ەتنواۋىل», «مادەني-تۇرمىستىق كەشەن» سەكىلدى بىرنەشە مادەني-الەۋمەتتىك ورىندار كىرەدى.
– بىلتىر جازدا استانادا وتكەن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى كەزىندە ءسىز باسقارىپ وتىرعان قورىق-مۋزەي ۇجىمى شەتەلدىك قوناقتارعا ەرەكشە تارتۋ ازىرلەگەن ەكەنسىزدەر, وسى جونىندە ايتىپ بەرسەڭىز؟
– وتكەن جازدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ۇيىمداستىرىلعان ەكسپو كورمەسى كەزىندە ءبىزدىڭ ۇجىم اباي مۇراسىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا شاعىن لاندشافتىق كورمە ۇسىندى. اتاپ ايتقاندا, كولەمى جاعىنان اۋقىمدى, ياعني ۇزىندىعى – ەكى مەتردەن استام, ەنى – ءبىر مەتر, بيىكتىگى جارتى مەتر بولاتىن ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۋزەيى كەشەنىنىڭ ماكەتىن جاساپ اپاردىق.
وسى ماكەتى لاندشافتىق-ديزايندىق تۇرعىدا بەزەندىرۋ ءۇشىن ۇلى اقىن ابايدىڭ اتا قونىسى جيدەبايدىڭ قاراعان-بۇتاسى, قۇم-تاسى پايدالانىلدى. كىشىرەيتىلگەن فورماتتاعى كورمەلىك ماكەت قازىر ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ساقتاۋلى تۇر.
– جوعارىدا ءسىز اتاپ وتكەن نىسانداردىڭ بارلىعى دەرلىك ۇلت تاريحىندا ايرىقشا ورنى بار دۇنيەلەر ەكەنى انىق. ەلباسى تاراپىنان ۇسىنىلىپ وتىرعان «قاسيەتتى قازاقستان» باعدارلاماسىنىڭ دا مازمۇنى وسىنداي رۋحاني قۇندىلىقتاردى حالىقتى رۋحتاندىراتىن جوبا رەتىندە قاراستىرۋدى كوزدەپ وتىر. وسى ماقساتتا نەندەي شارۋالار اتقارىلۋدا؟
– ارينە, سىزدەر ايتىپ وتىرعان «قاسيەتتى قازاقستان» اتتى رۋحاني جوبانىڭ ماڭىزى زور. مۇنداي ماڭىزدى تاريحي-الەۋمەتتىك باعدارلامامەن ۇندەستىك تاباتىن بىردەن ءبىر دۇنيە اباي ەلىندەگى تاريحي نىساندار ەكەنى ءسوزسىز. بۇل ورايدا جاسالىپ جاتقان, بولاشاقتا جوسپارلانىپ وتىرعان ءبىرشاما ىستەر بار.
ەڭ اۋەلى تاريحي نىسانداردى رۋحاني تۋريزم باعىتىنا ساي دامىتۋ شاراسى قاراستىرىلۋدا. ورتا ەسەپپەن جىل سايىن مۇندا 100 مىڭنان استام ادام كەلىپ, ۇلى اقىننىڭ تاعىلىمىمەن تانىسادى. الداعى ۋاقىتتا زيارات ەتۋشى تۋريستەر سانى ارتادى. سول سەبەپتى, ءبىز وسىنداعى رۋحاني ءتۋريزمدى قاناعاتتاندىرارلىقتاي شارالاردى قولعا الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ماقساتىمىز – رۋحاني جاڭعىرۋعا ءۇن قوسۋ.
– رۋحاني تۋريزم دەمەكشى مۇندا كوپشىلىك قىزىقتايتىن قانداي جادىگەرلەر نەمەسە ارتەفاكتىلەر بار؟
– مۇنداعى جادىگەرلەر نەگىزىنەن تۇپنۇسقالار. اتاپ ايتقاندا, ابايدىڭ ەكى سۋرەتى ساقتالعان. مۇنداعى ەڭ قادىرلى دۇنيەمىز وسى. ءبىرى 1896 جىلى اقىلباي, ماعاۋيامەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتى. ەكىنشىسى – 1903 جىلى اقىننىڭ ءوز وتباسىمەن تۇسكەن سۋرەتى.
كەزىندە اباي اتامىز كوزىنىڭ تىرىسىندە ءوز قولىمەن 60 شاقتى ءارتۇرلى جادىگەردى سەمەيدىڭ تاريحي ولكەتانۋ مۋزەيىنە تاپسىرعانىن بىلەمىز. وسىلاردان قالعان 17 جادىگەر قازىر مۋزەيدە ساقتاۋلى.
– اتاپ ايتقاندا...
– اتاپ ايتقاندا, ابايدىڭ ءوزى قولدانعان كەسەسى. ونى قۇرساۋلاپ ساقتاپ وتىرمىز. تاريحي مۇرا بولعان سوڭ, قايتا وڭدەۋگە بەرمەدىك. بۇدان باسقا ابايدىڭ ماعاۋياعا جازعان حاتى جانە 1909 جىلى پەتەربوردان كاكىتاي مەن تۇراعۇل دايىنداپ شىعارعان ابايدىڭ العاشقى كىتابىنىڭ 2 داناسى تۇر. سونداي-اق قوردا 252 دانا كونە شاعاتاي-تۇركى تىلىندەگى وقۋلىقتار, كىتاپتار بار. ولاردىڭ بارلىعى عىلىمي زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
– بيىل شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ تۋعانىنا 160 جىل. وسىعان بايلانىستى قانداي جوبا-جوسپارلارىڭىز بار؟
– اتاپ ايتساق, جيدەبايداعى «شاكارىمنىڭ سايات قوراسى» جانە وعان باراتىن جول جوندەلەدى. ەڭ باستىسى, قاجىنىڭ رۋحاني تاعىلىمىن ناسحاتتاۋ ءۇشىن «Shakarim.kz» اتتى سايت اشىپ وتىرمىز. بۇل شاكارىمتانۋعا زور مۇمكىندىك قوسادى دەگەن ءۇمىت بار. سايتتىڭ قاسبەتى اقىننىڭ «بوستاندىق تاڭى اتتى» ولەڭىمەن اشىلىپ, پورتال قورىنا كوپتەگەن ماتەريالدار, قۇجاتتار, ارحيۆ دەرەكتەرى جيناقتالۋدا.
سونىمەن قاتار اقىننىڭ جازبا مۇرالارى مەن فوتو دەرەكتەرىن جيناقتاپ ۆيرتاۋلدى كورمە ۇيىمداستىرۋ ءىسى قولعا الىنۋدا. كورمە «بىلىمدىلەرگە بەس ساۋال», «ارقاشان ۇمىتىلماسقا», ء«ۇش انىق», «شاكارىم جانە ونەر», «شاكارىم كىتاپحاناسى», «شاكارىم جانە ءدىن», «شاكارىمنىڭ ۇرپاقتارى», «شاكارىم – الاشوردا سوتىنىڭ توراعاسى», «شاكارىم مۋزىكاسى» اتتى بولىمدەردەن تۇرادى. سونداي-اق كورمەگە شاكارىمنىڭ قولى تيگەن شوقپار, ساپتاياق سىندى قۇندى جادىگەرلەر دە قويىلادى.
اڭگىمەلەسكەن
راۋشان نۇعمانبەك,
بەكەن قايرات ۇلى,
جۋرناليست
سەمەي
