ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىرعان ەدى. اتالعان تاپسىرمانى اتقارۋعا كىرىسكەن «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى بەرىك ابدىعالي ۇلى ءوزى باسقارعان ۇجىمعا جەتەكشىلىك ەتە وتىرىپ, كوپ جۇمىس تىندىردى. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى جانىنان قۇرىلعان ساراپشىلار توبىنا باسشىلىق ەتىپ, مەزگىل-مەزگىل باس قوسىپ, وسى ماڭىزدى ماسەلە تالقىلانىپ, ەكى كەزەك ارنايى فورۋم وتكىزىلىپ, ناقتى زەرتتەۋلەردى الىپ باردى.
جالپى, قاسيەتتى جەر, قاسيەتتى مەكەن ۇعىمى كوپ ويلارعا جەتەلەيدى. كەيدە ءبىزدىڭ حالقىمىز «قاسيەتتى, كيەلى» دەگەن ۇعىمداردى «قۇتقارۋشى, عاجايىپ قۇدىرەت يەسى» دەپ تۇسىنەتىن ءبىر جاي بار. مۇسىلمان ۇعىمىمەن قاراعاندا جاراتۋشى بىرەۋ, جاراتىلعان زات كوپ. ءوزىمىز قاسيەتتى ساناعان قۇبىلىستار وسكەن ورتانىڭ اسىل مەكەنى, ارداقتى ورنى, حالىق ساناسىنداعى عاجايىپ, بيىك تۇعىرلى نىسان سانالادى.
قاسيەتتى, كيەلى جەردى انىقتاۋدىڭ تۇپكىلىكتى ءمانى – تۋعان ولكەڭدى تانۋ, ءتۇسىنۋ, باعالاۋ, وعان دەگەن ماحاببات-سۇيىسپەنشىلىكتى تەرەڭدەتۋ سىندى وتانشىلدىق سەزىمنىڭ ويانۋىن مەڭزەپ, ماڭگىلىك مەكەن يدەياسىن ۇرپاققا سىڭىرۋگە قىزمەت ەتۋ بولىپ تابىلادى.
جاقىندا جارىق كورگەن ەكى كىتاپتىڭ مازمۇنىنا ۇڭىلگەندە, ولار – 100 كيەلى نىساندى قامتىپ, «ەرەكشە باعالاناتىن تابيعي مۇرا ەسكەرتكىشتەرى», «ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر جانە ورتاعاسىرلىق قالالىق ورتالىقتار», ء«دىني جانە عيبادات ورتالىقتارى», «تاريحي تۇلعالارعا قاتىستى قاسيەتتى ورىندار», «ساياسي, تاريحي وقيعالارعا بايلانىستى قاسيەتتى ورىندار» بولىپ بەس توپقا جىكتەلگەن. مۇنى ءبىز العاشقى باستاما دەپ قابىلدايمىز. سەبەبى قازاق جەرىنىڭ ءار توبەسى, ءار تاسى, ءار تال ءشوبى ءالى دە تالاي سىردى بويىنا جاسىرىپ, بۇعىپ جاتىر.
تىزىمدە جالپى قازاق ءۇشىن قاسيەتتى سانالاتىن جەرلەر دە, اتى ءسال كومەسكى تارتا باستاعان ورىندار دا, ءتىپتى كۇنى كەشە سالىنعان, تاۋەلسىزدىكپەن قۇرداس عيماراتتار دا بار. اتاپ ايتقاندا, تابيعي قاسيەتتى نىساندار قاتارىندا اقمەشىت, قازىعۇرت, حان ءتاڭىرى, شارىن شاتقالى, جىلاعان اتا, قوڭىر اۋليە ۇڭگىرلەرى, ال ارحەولوگيالىق جانە ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەر ساناتىنداعى قاسيەتتى ورىندار قاتارىندا بوزوق قالاشىعى, تامعالى, بەعازى ارحەولوگيالىق كەشەندەرى, شىلىكتى, بەرەل قورعاندارى, اقىرتاس قامالى ورىن السا, ورتا عاسىرلارداعى قالا ورتالىقتارى مەن قازاق حاندىعى تۇسىنداعى استانالار – قويلىق, جانكەنت, سىعاناق, جەنت, سارايشىق, ساۋران, وتىرار, سايرام سىندى قالالار ەسەپكە الىنعان. سونداي-اق ءدىني جانە ادامداردىڭ تىلەك تىلەيتىن ورنىنا اينالعان كيەلى مەكەندەر – ياساۋي كەسەنە-كەشەنى, ارىستان باب, قارابۋرا, ۋكاشا اتا مازارلارى, قاراشاش انا, يبراھيم اتا, بايدىبەك بي, دومالاق انا كەسەنەلەرى, ءماشھۇر ءجۇسىپ, اباي-شاكارىم مەموريالدى كەشەندەرى, تاريحي تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىمەن قاتىستى قاسيەتتى ورىندار – ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ مازارى, ابدىعاپپار جانە كەيكى باتىر كەشەندەرى, قابانباي باتىر, رايىمبەك باتىر, ەسەت كوكى ۇلى كەسەنەلەرى, كوكشەتاۋداعى ابىلايدىڭ حان ورداسى, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءۇيى (الماتى ق), ش.ءۋاليحانوۆتىڭ التىنەمەلدەگى مەموريالدى كەشەنى سياقتى تاريحي جانە ساياسي وقيعالارمەن بايلانىستى قاسيەتتى جەرلەر – بۇلانتى, اڭىراقاي, وربۇلاق شايقاستارىنىڭ ورنى, «الاش ارىستارى» ءۇيى (سەمەي), «استانا-بايتەرەك» مونۋمەنتى, «قازاق ەلى» مونۋمەنتى, «وتان قورعاۋشىلار» مونۋمەنتى سىندى بىرقاتار نىساندار قازاقستاننىڭ جالپى, ۇلتتىق قاسيەتتى ورىندارىنىڭ تىزىمىنە كىرگەن. ولاردىڭ باستى-باستىلارى 100 نىسان اتالعان تومداردان ورىن الدى.
ماڭعىستاۋداعى جەراستى مەشىتتەرى بەكەت اۋليە (1750-1813) ەسىمىمەن بايلانىستى. سونىڭ ءبىرى – بەينەۋدە ديامەترى 4,5 مەتر توبەنى ۇڭگىپ, كيىز ءۇي تۇرىندە جاساعان ەسكەرتكىش. ءۇيدىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاعىندا ميحراب, سولتۇستىك بەتىندە شاعىن ءدالىز ءۇشىنشى بولمەگە اپارادى. شىعىس جاعىندا تاعى ءبىر بولمەسى بار. وسى سوڭعى بولمەدە بىرنەشە ادام جەرلەنگەن. ەسكەرتكىش قابىرعالارىندا ويۋ-ورنەكتەر سالىنباعان. بەكەت اتانىڭ بەينەۋدەگى مەشىتىنە 1825 جىلى ە.ا.ەۆەرسمان, ا.و.ديۋگەمەل سياقتى عالىمدار كەلىپ, ەسكەرتكىشتىڭ سۋرەتىن سالىپ قالدىرعان. بەكەت اتانىڭ بۇدان باسقا جەم وزەنىنىڭ بويىندا, ارال تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا, وڭتۇستىك ۇستىرتتەگى وعىلاندى تاۋىنىڭ ۇلكەن توبەسىنەن قاشالىپ جاسالعان جەراستى مەشىتتەرى بار. ەسكەرتكىش – كىرەبەرىس دالىزدەن, دۇعا وقيتىن زالدان, تۇرعىن بولمەدەن, قابىرحانادان تۇرادى. ورتاڭعى بولمەنىڭ توبەسىندە جارىق ءتۇسۋ ءۇشىن جاسالعان ساڭىلاۋ بار. بەكەت اتا مەن ونىڭ بىرنەشە ۇرپاقتارى وسىنداعى قابىرحانادا جەرلەنگەن. بەكەت اتانىڭ سوڭعى مەكەنى سانالاتىن وعىلاندى تاۋىنداعى مەشىتى 1777-1780 جىلى تۇرعىزىلعان. مەشىت بۇل كۇندەرى ەلدىڭ كوپ باراتىن, زيارات ەتىپ, تۇنەيتىن كيەلى ورنى بولىپ تابىلادى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بۇدان وزگە دە ءالى اشىلماعان, تىزىمگە كىرىپ ۇلگەرمەي قالعان قاسيەتتى جەرلەردىڭ بار ەكەنىنە ءشۇبا جوق.
ايتالىق ارىستان باب مازارى, ارىستان باب كەسەنەسى – قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ۇستازى جەرلەنگەن ورىن. كەسەنە جانىندا ەمدىك قاسيەتى بار تۇزدى سۋلى قۇدىق ورنالاسقان. يبراگيم اتا مازارى – قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اكەسىنە (سايرام), قاراشاش انا مازارى – قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اناسىنا (سايرام), گاۋحار-انا مازارى – قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ قىزىنا (تۇركىستان), ءالي قاجى مازارى – قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ كۇيەۋ بالاسىنا (تۇركىستان) تۇرعىزىلعان. وسىنىڭ ءبارى-ءبارى دە حالىق ساناسىندا اسا قادىرلى, باعالى ورىندار. حالىقتىڭ رۋحاني جۇتاڭداعان كەزدەرىندە ساناسىنا ەم قىلاتىن جۇبانىشى بولعان.
شىن مانىندە بۇل قاسيەتتى ورىندارعا تابىنبايدى, زيارات ەتەدى. ماسەلەن, اراب امىرلىگىنىڭ جيددا قالاسىنداعى ادامزاتتىڭ اناسى – حاۋا انانىڭ جاتقان جەرى قاراپايىم توپىراق بولىپ قانا تومپايىپ جاتىر. باسىنا مازار تۇرعىزىپ, اتىن جازىپ, سۋرەتىن سالۋ سياقتى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى «اسىرە زيراتشىلدىق» جوق.
تۇركىستان شاھارىن بارشامىز ۇلىقتايمىز. كونە استانامىز عانا ەمەس, رۋحاني ورتالىعىمىز دەپ بىلەمىز. تۇركىستان قالاسى – قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى. قالانىڭ كونە اتاۋى – ياسسى. ياسسى ۇلى جىبەك جولىنىڭ ساۋدا ورتالىعى بولعان. XII عاسىردا, اسىرەسە قوجا احمەت ياساۋي كوشىپ كەلگەن سوڭ ەرەكشە اتاققا يە بولعان. سول جەردە كەيىن كيەلى ورىنعا اينالعان ۇلكەن كەسەنە سالىندى. التىن وردانى جەڭگەن سوڭ ءامىر تەمىر اقىنعا ارناپ ۇلكەن مازار ورناتتى. ءبىرىنشى سالعان كۇيىندە ول VI عاسىردا ساقتالعان. كەسەنە اينالاسىندا كوپتەگەن باسقا دا قۇرىلىستار بار: رابيا سۇلتان-بەگىم كەسەنەسى (XV عاسىر, XIX عاسىردىڭ 2-ءشى جارتىسىندا قيراتىلىپ, 1980 جىلى قايتا سالىندى), ەسىم حان (XVII عاسىر), بەلگىسىزدەر جەرلەنگەن جەرلەرى جانە بار.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا حالىقتىڭ رۋحاني باعىتىن وزگەرتۋ ماقساتىندا «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا كوپتەگەن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر مەن نىساندار جاڭعىرتىلعانى كوپشىلىكتىڭ ەسىندە. سول ءۇشىن دە قاسيەتتى, كيەلى نىساندار – حالىق جۇرەگىنەن ماڭگىلىك ورىن الادى.
ۇرپاق دانا بولسا ۇلى دالا جەتىمسىرەمەيدى.
ومىرزاق وزعانباەۆ,
مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى جانىنان قۇرىلعان ساراپشىلار توبىنىڭ مۇشەسى, پروفەسسور
