قالامگەر قاۋىم ارقالاعان مىندەت-ميسسيا, پارىز-جاۋاپكەرشىلىك جۇگى دە اسا سالماقتى. سۋرەتكەرلىك شابىتتى تولعانىستىڭ «كوكالا بۇلتى سوگىلىپ», وي-سانا اسپانىنىڭ قارا بۇلتى ەگىلىپ, سەلدەتىپ توگىلگەندە عاجاپ ادەبي تۋىندىلار دۇنيەگە كەلەدى. ولار ادامداردى قۋانتادى, مۇڭايتادى, وقىرماندى تولعاندىرادى, ويلاندىرادى. ال وسى «تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي سىلدىراعان وڭكەي كەلىسىمدى, ەركەلەنىپ شىققان ءسوزدى» ومىرگە كەلتىرەر جازۋشىنىڭ جان سارايى, اقىننىڭ جۇرەك تەبىرەنىسى قانداي بولماق كەرەك؟
جارقىراعان كۇندەي نۇرلى, تۇما بۇلاقتاي ءمولدىر, تاڭعى شىقتاي تازا جان سارايىنسىز جازۋشى بولامىن دەۋ دە بوس اۋرەشىلىك. سەبەبى ادەبيەت – حالىق ءومىرىنىڭ ايناسى, اسقاق مۇراتتاردىڭ جارشىسى. ولاي بولسا, جازۋشىلىق تاۋقىمەتتى ەڭبەكتە «كىرلەگەن جۇرەك ءوز ءىشىن, تۇرا الماس استە جۋىنباي». قايران قاسىم اقىننىڭ كەڭەستىك قاپاستا ەركىن تىنىسقا زار بولعان كەزدەردە: «كۇلەمىن دە جىلايمىن, جىلايمىن دا كۇلەمىن. نەگە عانا بۇلايمىن؟ ءوزىم عانا بىلەمىن»دەپ شەرلەنە كۇڭىرەنەتىنى دە سودان ەدى. ءيا, ءسوز كيەسى, قالاي بولعاندا دا, قاسيەتتى قالام يەلەرىنىڭ قاي كەزدە دە اۋىق-اۋىق «الدى-ارتىنا قارانىپ, دۇنيە كىرىن جۋىنىپ», كوڭىلدەن پەندەشىلىكتىڭ دە كىربىڭىن كەتىرىپ تۇرۋدى تالاپ ەتەرى حاق. ونسىز مارتەبەلى ادەبيەت ءۇيىنىڭ ەسىگى كىم-كىمگە بولسىن تارس جابىق.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە ءوزى دە عاجاپ جازۋشى, عۇلاما ۇستاز زەينوللا قابدولوۆتىڭ: «ادەبيەت – اردىڭ ءىسى» دەگەن اتالى ءسوزىنىڭ استارىنا بويلاماق ابزال. اۋ, ادەبيەت الدىنداعى, سول ادەبيەت قىزمەت ەتەتىن قازاق دەگەن حالىق الدىنداعى ار-وجدانىنا ءاربىر قالام ۇستاۋشى اعايىن اندا-ساندا ەسەپ بەرىپ تۇرساق بولماس پا؟ قازىرگى تىرلىگىمىز, ىرىلىگىمىز اتاعىنان ات ۇركەتىن اقىن-جازۋشى دەگەن ارداقتى اتىمىزعا لايىق پا؟ تىم مايدا تۋراپ, ۇساقتاپ بارا جاتقان جوقپىز با؟ بۇرىنعى ءدۇيىم دۇنيەگە كەتكەن ايبارلى داڭقىمىزدان قۇر داقپىرت, بوس دابىرا عانا قالعان جوق پا؟ جيىندى جەردە اتالى, اقىلدى, ءتالىمدى ءسوزدى ايتا الماي, قۋىس كوكىرەكتەنىپ قاڭعىرلاپ قالعان جوقپىز با؟ وسى جاعىنا ءبىر وي جۇگىرتەيىنشى. «مەن قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن» دەپ ۇلى جىراۋ ايتقانداي, بۇيتە بەرسەك, بىرلىك پەن بەرەكەدەن مۇلدەم اجىراپ, ءسوزىمىز بەن ءىس-ارەكەتىمىز ودان ءارى قوجىراپ, جازۋشىلار وداعى دەپ اتالاتىن قاسيەتتى وردامىزدى تۇبىندە قۇلاتىپ تىنبايىق.
پۋشكين ولگەندە جاس لەرمونتوۆ «اقىن ءولدى, اردىڭ ق ۇلى قۇلادى» دەپ نالالى زاپىرانىن توككەن ەكەن. بۇل اراداعى ار – ادەبيەت دەپ اتالاتىن كيەلى ۇعىم, قاسيەتتى الەم. ناعىز اقىن-جازۋشى ادەبيەتكە, ادەبيەتتىڭ ار اتتى پاتشاسىنا قۇلداي قىزمەت ەتۋى ءتيىس. ءيا, جاڭىلىس ايتقان جوقپىز, ادەبيەتتىڭ پاتشاسى – ار. قالام ۇستاعانداردىڭ بارشاسى ناق وسى پاتشاعا ادالدىقتان جازباۋى ءتيىس. كوركەم ادەبيەت تە حالىقتىڭ جانى دەسەك, ادەبيەت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك ار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكپەن تەڭ. ار الدىندا تۇرعاندا ءوزىن دار الدىندا تۇرعانداي سەزىنەتىن, ادەبي ورتادا ءادىل تۋراشىلدىعىمەن اسقاق قالپىن ساقتاپ وتكەن ساكەن يماناسوۆتاي يماندى اقىن اعالارىمىزدىڭ دا قاتارى سيرەپ قالعانى شىمبايعا شىنداپ باتادى-اق.
كەڭشىلىك اقىندى سوناۋ 1989 جىلدىڭ قاقاعان قاڭتارىندا كەڭ بەسىگى الماتىدان تۋعان ەلى تورعايداعى جەر بەسىگىنە, اقىرعى ساپارعا اتتاندىرعان قازاقستان جازۋشىلار وداعىنداعى ازالى جيىن ءالى ەسىمدە. سونداعى زينۋرا جەڭگەيدىڭ: «سارى التىنىم-اۋ, وداعىم دەۋشى ەدىڭ, وداققا بارامىن دەۋشى ەدىڭ, وداقتان كەلدىم دەۋشى ەدىڭ. ەندى مىنە, سول وداعىڭنان شىعىپ باراسىڭ!» دەپ بوزداپ جىلاپ جيىلعان جۇرتتىڭ ساي-سۇيەگىن سىرقىراتقانى قانشا جىلدار وتسە دە ەسىمدە ۇمىتىلماي ساقتالىپ قالدى. كەڭاعامنىڭ پوەزياعا ادالدىعى ەلگە ءمالىم. ادەبيەتىمىزدىڭ ءتورىن ارداقتاپ وتكەنى, اقيىق اقىننىڭ جان سارايىنىڭ جارقىلى وسى مىسالدان دا كورىنىپ تۇر ەمەس پە؟ قازىرگى بەلگىلى سىنشى امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى باۋىرىمىزدىڭ ويلى ماقالالارىن وقىعان سايىن قۋانىپ, ورنىندا باردىڭ وڭالارىنا, قازاق حالقى باردا ونىڭ ادەبيەتى دە استە ولمەيتىنىنە سەنىمىمدى بەكىتىپ, بەركىتە تۇسەمىن.
كۇنى كەشە ومىردەن وتكەن ايكول جازۋشى راحىمجان وتارباەۆتىڭ زور تەبىرەنىسپەن ايتقان مىنا سوزدەرىنە ءبىر ءسات زەر سالايىقشى: «مىنا قايشىلاسقان زاماندا كوڭىلىنىڭ كىرى بار ادامنىڭ قولىنا قالام ۇستاتىپ, الدىنا اق قاعاز جايۋعا بولمايدى. ويتكەنى اق قاعازدىڭ بەتىنە كوڭىلىنىڭ كىرىن توگەدى, ول ەلگە جۇعادى. مەن ءالىم كەلگەنشە, اقىل-پاراساتىم جەتكەنشە سول اق قاعازدىڭ بەتىنە از دا بولسا ساۋلە ويلارىمدى توككىم كەلدى».
شىن جازۋشىنىڭ شىنايى اڭسارى, مىنە وسىنداي بولسا كەرەك. ءار زاماندا ءوز ميسسياسىن ادال اتقارىپ كەلە جاتقان قازاق جازۋشىلارىنىڭ جان سارايى جارقىراپ اشىلا تۇسەرىنە, ادەبيەت پەن ار الدىندا ادال بولارىنا, كيەلى ءسوزدى يەسىز قالدىرمايتىنىنا ەش ءشۇبامىز جوق.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
