سوندىقتان ەڭ الدىمەن استانا اۋماعىندا قوقىستى سۇرىپتاۋ مەن قايتا وڭدەۋ نارىعىنداعى جاعدايدى – تابىس پەن قايتا وڭدەۋدىڭ پەرسپەكتيۆالى نارىعىن زەرتتەۋ كەرەك. وندا وسى باعىتتا اجەپتاۋىر قادامدار جاسالعان. ماسەلەن, قالا اۋماعىنان كۇندەلىكتى جىلدىق كولەمى 350 مىڭ تونناعا جۋىقتايتىن 700-800 توننا قالدىق شىعارىلادى. بۇعان دەيىن قوقىس شىعارۋ قىزمەتتەرىن ەكى ۇيىم عانا كورسەتتى, ولاردىڭ 23 ۋچاسكەدەگى كولەمىنىڭ ەڭ كوپ ۇلەسى «استانا تازارتۋ» جشس جانە «تازا الەم-استانا» جشس تيەسىلى. بيىلدان باستاپ وسى مىندەتپەن تەك ءبىر كومپانيا – قالالىق بيلىكتىڭ تەندەرىندە جەڭىسكە جەتكەن جانە ءوز قولىنا بەس جىل مەرزىممەن كەلىسىمشارتتى العان «Clean City NC» جشس اينالىساتىن بولادى. قالدىقتاردىڭ ءبارى كومۋگە ارنالعان بىردەن-ءبىر رۇقسات بەرىلگەن جەر استانا – پاۆلودار تاس جولىنىڭ التىنشى شاقىرىمىنداعى – قالادان تىس جەردە ورنالاسقان پوليگونعا تۇسەدى. قالا اكىمدىگى جويىلۋىنا جىل سايىن 100 ميلليوننان استام تەڭگە بولەتىن اپاتتى قوقىس تاستايتىن جەرلەر دە بار. سونىمەن بىرگە وسىنداي پوليگوندار تاعى قايدا بار ەكەنىن جانە قالاي قولدانىلاتىنىن انىقتاپ تابۋ قاجەت, بىراق ول ءبىرشاما قيىن. جوبا بويىنشا پوليگون ءتورت توردان تۇرادى. ءبىرىنشى توردىڭ اۋماعىنا جينالعان قالدىقتاردىڭ كولەمى ءوزىنىڭ جوعارعى دەڭگەيىنە جەتتى. قازىر الاڭى 13 گەكتار ەكىنشى تور پايدالانۋعا ەنگىزىلدى, ول كوپ دەگەندە ەكى جىلعا جەتۋى مۇمكىن. شىن مانىندە, 2012 جىلى قوقىستىڭ تاۋلىگىنە جوبالىق قۋاتى 700-750 تونناسىن قايتا وڭدەيتىن كەشەندى ىسكە قوسۋ استانا ءۇشىن كوپ ءۇمىت كۇتتىردى. ول بولاشاقتا قالانىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە سايكەس كەلەتىن بولادى.
«يمابە يبەريكا» يسپان تەحنولوگياسى بارلىق قالدىقتاردى سۇرىپتاۋعا جانە ولاردى قايتالاما شيكىزاتقا (ەكوماقتا, ۇلدىرلەر, فلەكستەر, تۇيىرشىكتەلگەن پوليەتيلەن ماقتالار, تاباقشا پلاستينالار) اينالدىرۋى ءتيىس ەدى. الايدا, كاسىپورىن جۇكتەلگەن مىندەتتى اتقارا المادى. پوليگوننىڭ وپەراتورلارى الدىندا بەرەشەكتى جيناپ تا ۇلگەرمەدى, قورشاعان ورتاداعى ەميسسيا ءۇشىن تولەم جاساعان جوق جانە پەرسونالعا ۋاقتىلى جالاقى تولەمەدى. سونىڭ سالدارىنان قازىردىڭ وزىندە زاۋىتتىڭ اۋماعى ءتۇرلى باكتەريالار تاسۋشى – ۇساق كەمىرگىشتەردىڭ پاناسىنا اينالعان. ساسىق ءيىستى قوقىس تاستايتىن جەر. ۋادەلى شەشىم جاڭا پروبلەماعا اينالدى, ال «تازا ەكولوگيا» ۇعىمى تەك قاعازداعى سوزدەر بولىپ قالدى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟
استانادا وتكەن «EXPO-2017» كورمەسى ۋاقىتىندا الدىن الا قابىلدانعان جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن قوقىستىڭ جوعارىداعى جاعدايىن وزگەرتۋگە بولادى. كورمەنىڭ مۇقتاجدىقتارى ءۇشىن ارنايى ەكولوگيالىق تازا اۆتوكولىك – فرانتسۋز ءوندىرىسىنىڭ جيناقى ءارى مانەۆرلى ەلەكتروكارلارىنىڭ كومەگىمەن كۇندىزگى ۋاقىتتا قوقىس جيناۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى باسقاراتىن كەشەندى جۇيە ازىرلەندى. بۇل ءتاسىل كورمەنىڭ كەلۋشىلەرىنىڭ ەرسىلى-قارسىلى جۇرۋىنە كەدەرگى كەلتىرمەي, قولايسىزدىقتاردى مەيلىنشە ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. كورمە نىساندارىنان بارلىق قالدىقتار قورشاعان ورتا ءيىس تاراتپاي جانە شاشىپ-توكپەي باسپاقتى كونتەينەرلەرگە جىبەرىلەدى, جيناقتالادى.
«استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق وكىلدەرى ۇسىنعان رەسمي دەرەكتەرگە سايكەس, كورمە باستالعان ساتتەن بۇگىنگە دەيىن 20 مىڭ تەكشە مەتردەن استام قالدىق شىعارىلىپ, ستەپنوگور نەمەسە ششۋچە قالالارىنىڭ قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتارىمەن سالىستىرىلدى. «ەكسپو» دۇنيەجۇزىلىك كورمەسى قوقىستى 42 پايىزعا دەيىن قايتا وڭدەپ, قالدىقتاردى باسقارۋ سالاسىنداعى جۇيەلى تاسىلدەمەنى تابىستى ىسكە اسىرعان بىردەن-ءبىر الاڭ. بۇعان دەيىن جيىنتىق كولەمى 3 پايىزدان اسقان جوق. مەملەكەت باسشىسى قويعان مىندەتتەر شەڭبەرىندە بۇل تاجىريبەنى تاراتۋعا بولادى جانە كەرەك دەپ تۇجىرىمداعان دۇرىس. دەگەنمەن, «استانا ەكسپو-2017» وكىلدەرى ءبىزدى وسىلاي بولادى دەپ سەندىردى. استانا قالاسى اكىمى اپپاراتىنىڭ باسشىسى ەرلان قانالىموۆتىڭ ايتۋىنشا, ەڭ از اۋقىمدى كورسەتكىشتەر احقو («استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى) قىزمەتى شەڭبەرىندە بولۋى مۇمكىن, ول EXPO-2017 اۋماعىندا ورنالاساتىن زاماناۋي ينفراقۇرىلىمدى جانە كورمەنى وتكىزۋ كەزىندە ەنگىزىلگەن وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانادى. الايدا, ءبىزدىڭ ەلىمىز قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋدەگى جوبالارعا, باستامالارعا جانە وزگەرىستەرگە قانشالىقتى دايىن؟ EXPO-2017 كەيسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋى جونىندەگى تۇجىرىمداما تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءساتتى ءارى كورسەتكىشتى باستاما دەپ ساناۋعا بولا ما؟ ەگەر وسىلاي بولسا, وندا كەلەسى قادامدار قانداي؟ ءبىز وسى ماسەلەلەرمەن سالانىڭ ساراپشىلارىنا جانە جەكە كاسىپكەرلەرگە جۇگىنگەن ەدىك.
اسلان قۇلماعامبەتوۆ, Clean City NC جشس:
– بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان قالدىقتاردى باسقارۋ جۇيەسىندەگى ەكوباستامالارعا جوبالاردى ەنگىزۋگە ءالى دايىن ەمەس دەپ ويلايمىن. حالىق تاراپىنان وڭ پىكىر مەن قاتىسۋ ءۇشىن ءبىرتالاي ۋاقىت قاجەت. قالدىقتاردى جيناۋ مەن قايتا وڭدەۋ نارىعىنىڭ كولەمىنە, سونداي-اق ونىڭ سىيىمدىلىعىنا كەلسەك, 2017 جىلى قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار 340000 توننادان اسىپ جىعىلدى, ياعني تاۋلىگىنە 1000 توننا پايدا بولدى. استانا قالاسىنداعى سۇرىپتاۋدىڭ تەرەڭدىگى 5 پايىزدان استامىن قۇرايدى.
دميتري جۋكوۆ, Kauko International (شەتەلدىك ەنەرگيا تيىمدىلىگى شەشىمدەرىن جەتكىزۋ جونىندەگى كومپانيا جانە قر ۇكىمەتى فيندىق «جاسىل» تەحنولوگيالار ترانسفەرتى بويىنشا سەرىكتەسى):
– مەنىڭ كوزقاراسىم بويىنشا, ەڭ باستى كەدەرگى, بۇل مۋنيتسيپالدى بيلىكتىڭ ساياسي ەركىندىگىنىڭ جوقتىعى جانە ولاردىڭ وزگەرىستەردەن قورقۋى. بۇدان باسقا, قوقىس پەن ۇيىندىلەردى جيناۋ كوبىنەسە – بۇل قىلمىسقا, سىبايلاس جەمقورلىققا تولى بيزنەس جانە ول بارلىق كۇش-جىگەرىمەن وسى سالاداعى اشىقتىق پەن وركەنيەتتىلىككە كەلۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. سوڭعىسى, بولەك-بولەك جيناۋدى ەنگىزۋ كۇردەلى دەگەن پىكىردى قالىپتاستىرادى, ول ءۇشىن جىلدار كەرەك, الايدا ونداعان قالالاردىڭ تاجىريبەسى پروتسەستى دۇرىس ۇيىمداستىرۋ كەزىندە مۇنىڭ ءبارى 12 اي شەگىندە جاسالاتىندىعىن كورسەتتى. جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن مۇنى جاي عانا جاساۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىنگەن ماڭىزدى, بۇدان باسقا جول جوق. قوقىستىڭ نەگىزگى ۇلەسىن سول ورىننان سۇرىپتاعان جاقسى, بۇل ءبىرشاما ارزان جانە ادامداردىڭ بويىندا تابيعاتقا دەگەن دۇرىس قارىم-قاتىناستى تاربيەلەيدى. الايدا, كەيىننەن سۇرىپتاۋ دا – كەرەكتى ءىس, اسىرەسە, باستاپقى كەزەڭدەردە.
ءازىلحان بايباتىروۆ, «ەكوپلاستيك» جشس ديرەكتورى جانە قۇرىلتايشىسى:
– مۇنداي باستامالاردى «ەكسپو» اۋماعىندا عانا ەمەس, كۇندەلىكتى جاساۋ كەرەك. بارلىق كومپانيالار, مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار جانە سول سياقتىلار ءۇشىن زاڭنامالىق تۇردە ەنگىزۋ كەرەك. ءبىزدىڭ «ەكوپلاستيك» كومپانياسى پلاستيكالىق قالدىقتار مەن ماكۋلاتۋرانى جيناۋمەن اينالىسادى, سونداي-اق ءبىز قۇرىلىس ماتەريالدارىنا پلاستيكالىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەيمىز. جابىنقىش جانە جاياۋجول پليتكالارى سياقتى. 2016 جىلعى ساۋىردەن جۇمىسىمىزدى باستادىق جانە وسى ۋاقىت ىشىندە 100 توننادان استام پلاستيكا 120 توننادان استام ماكۋلاتۋرا جينادىق. قالا بويىنشا پلاستيك ءۇشىن 300 جۋىق كونتەينەر ورناتىلدى. پلاستيك بويىنشا بولەك جيناۋ جۇيەسى 30 كومپانياعا ەنگىزىلدى. TCO, NCOC سياقتى جانە كوپتەگەن باسقا دا كومپانيالار ءبىزدى قولداپ وتىر. ءبىز اتىراۋ قالاسىنىڭ اكىمدىگىنە پيروليز نەگىزىندە قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋ بويىنشا كەشەندى شەشىمدى ۇسىندىق. ونىڭ بارىسىندا ءبىز ديزەل, بەنزين, اتموسفەراعا ەڭ از شىعارىندىلارمەن ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسىن الامىز. قازىر بىزدە Sorozno Eco يسپان-چەح كومپانياسىنىڭ ينۆەستورى بار. كەلىسسوز جۇرگىزۋدى باستادىق, ودان ءارى ۇكىمەتتىڭ شەشىمىن كۇتەمىز.
رۇستەم باسەنوۆ, Tau Innovative Solutions – «جاسىل» تەحنولوگيالار كومپانياسىنىڭ ىقپالداستىرۋشىسى جانە قالدىقتاردى باسقارۋ سالاسىنداعى كەڭەسشى:
– شىندىعىندا, ءبىز دامۋدىىڭ اۋقىمدى تەوريالىق مىندەتتەرىنە, جاھاندىق پەرسپەكتيۆالارى مەن تۇجىرىمداماسىنا يە بولىپ وتىرمىز. الايدا, مەملەكەتتىك ورگاندار, مۋنيتسيپالدى قىزمەتتەر جانە كاسىپكەرلەر اراسىندا ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ناقتى تەتىكتەرى جوق. بارلىق پروبلەمالىق فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, وقيعالاردى دامىتۋدىڭ ناقتى كورىنىسى جوق. وسى سالانى دامىتۋعا ىقپال جاسايتىن جولعا قويىلعان كوممۋنيكاتسيا جانە قۇقىقتىق بازا جوق. كاسىپكەرلەر ءوز بەتىنشە شەشۋ جولدارىن تابۋعا, شەتەلدىك سەرىكتەستەردى تارتۋعا تۋرا كەلەدى, ءتىپتى ەڭ تاڭقالارلىعى, مەملەكەت ءوز قىزمەتتەرىن زورلاپ ماجبۇرلەيدى, دەگەنمەن, ءبىزدىڭ ءىس-ارەكەتىمىزدى «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ جونىندەگى تۇجىرىمداما تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىندا نەگىزگى ساتتەردى ايناداي ايقىن كورسەتەدى.
«استانا ەكسپو-2017» كورمەسى اۋماعىنان شىعارىلعان قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ 40 پايىزدان استامى قايتا وڭدەۋگە جىبەرىلدى. «ەكسپو» ينفراقۇرىلىمىنا ەنگىزىلگەن تەحنولوگيالار الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە قولدانىلاتىن قالدىقتاردى جيناۋ جانە سۇرىپتاۋ بويىنشا بارىنشا وزىق شەشىمدەر بولىپ تابىلادى. ولار كورمەنىڭ رۋحاني دۇنيەسىنە ساي كەلدى. بۇل مىسالدى ءىس جۇزىندە كورسەتتىك, ءبىز ودان ارعى قادامدارعا جانە جاڭا ءورشىل جوبالارعا دايىنبىز. ەڭ باستىسى, يننوۆاتسيالىق جابدىقتىڭ ءبارى ۇلتتىق كومپانيالاردا نە مۋنيتسيپالدى قىزمەتتەردە پايدالانىلۋىن جالعاستىردى, ال قالدىقتاردى باسقارۋ جۇيەسى جەر-جەردە ەنگىزىلدى. ويتپەگەندە شە, مۇنىڭ ءبارىن نە ءۇشىن جاساپ ءجۇرمىز؟ «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق جۇرتشىلىقپەن بايلانىس دەپارتامەنتىندە كورمە كەزىندە ىسكە اسىرىلعان قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ سالاسىنداعى تەحنولوگيالىق شەشىمدەر جالعاستىرىلادى جانە بيىل دا, كەيىنگى جىلدارى دا ءوز جۇمىسىن جاسايدى دەپ سەنىم بىلدىرگەنىن قوسا ايتقىمىز كەلەدى. مۇنىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى بولاتىنىنا ءبىز تاياۋ ۋاقىتتا كوز جەتكىزە الامىز.
