08 ناۋرىز، 2018

«ەشقاشان قارتايماڭىزدار»

478 رەت كورسەتىلدى

ارەدىك قازاق راديوسى ەفيرىنەن: «جۇرەگىم جىر تولعايدى، كوڭىلىم ورتايمايدى، اناسى بار ادامدار، ەشقاشان قارتايمايدى...» دەيتىن قوڭىر داۋىس ءانشى نۇرلان ونەر­باەۆتىڭ ورىنداۋىندا قالىقتاپ تۇرادى. سونداي ءبىر جۇرەككە جىلى، مامىردىڭ مايدا سامالىنداي، اباي اتامىز ايتپاقشى «قۇلاقتان كىرىپ، بويدى الار» ءانىنىڭ سازىن جازعان كومپوزيتور مارات وماروۆ بولسا، ءسوزىنىڭ اۆتورى مارقۇم قايرات جۇماعاليەۆ.

مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەك وسى ءاندى تىڭداپ وتىرىپ: «قايرات ەكەۋمىز ءبىر-ءبىر انانىڭ ەتەگىنە ورالىپ وسكەن بەيباقتارمىز. ءبىر ءۇشىن انادان بيىك اسقار جوق. «اناسى بار ادامدار، ەشقاشان قارتايمايدى». بۇل ءسوز كەز كەلگەننىڭ اۋزىنان شىعا سالاتىن دۇنيە ەمەس. اناعا دەگەن ۇلى ماحابباتتان تۋاتىن تىركەس» دەسە، ويشىل-جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ «قايرات ءسوزىن جازعان ءاندى قوسىلا شىرقايتىنبىز. «اناسى بار ادامدار ەشقاشان قار­تايمايدى» – ونىڭ بۇل سوزىمەن كەلىس­پەيتىن قازاق بار ما ەكەن؟! قايرات اقىن اناسى جاڭىل اپايدىڭ اڭىراتا سالا­تىن نازدى انىمەن ءون بويىڭدى ەلجىرەتەر تەبىرەنىس گويگەيىن اڭساپ، سارعايا ساعىنىپ جازعانى بۇل»، دەگەن ەكەن.

ءوز باسىم قايرات اعامەن تىرىسىندە بىرنەشە دۇركىن داستارقانداس بولدىم جانە 2007 جىلى 70 جاسقا تول­عاندا شاعىن تولعاۋ جازدىم. سوندا اڭعار­عانىم، قايرەكەڭدەي اناسىن ارداقتايتىن ادام كەمدە-كەم. جا­رىقتىق اڭگىمە اراسىندا «اناشىم مەنى اۋزىنا تىستەپ ءجۇرىپ ادام قىلدى» دەپ ەزىلە ەڭىرەيتىن.

– سوناۋ ءبىر جىلدارى، – دەپ ەسكە الاتىن مارقۇم، – قويناۋى قۇت نارىنعا جاڭادان پوليگون سالاتىن بولىپ، كۇللى جۇرتتى ءتۇپ قوپارىپ وڭتۇستىككە كو­شىردى. وسىلاردىڭ اراسىندا سەگىز جاسار مەن جانە انام ەكەۋمىز بىرگە كەتتىك. كوشكەن ەلدى جەتىسايعا اكەلەدى. جات جەردىڭ تابيعاتىنا سىڭىسە الماي كەلگەن ەلدىڭ بالالارى ءىش اۋرۋىنا شالدىعىپ، قىناداي قىرىلادى. مەن دە اۋىردىم. ىڭىرشاعى اينالىپ، حال ۇستىندە جاتقان كەسپىرىمە نالىعان انام:

قۇدايدان سۇراپ العان شىبىنىم-اي،
باعۋعا شىبىنىمنىڭ قيىنىن-اي!
قارعامدى قاناتتىعا قاقتىرما دەپ،
جۇرەمىن ءبىر اللاعا سىيىنىپ-اي!

ىشىندە كوپ قويىمنىڭ قوڭىر ساۋلىق،
قوساقتاپ ساۋلىقتاردى كۇندە ساۋدىق،
قۇدايدان جاتىپ-تۇرىپ مەن تىلەيمىن،
دەنىنە قاراعىمنىڭ بەرگەي ساۋلىق، – دەپ، كۇنى-ءتۇنى زارلادى...

ء«سويتىپ مەنى اجالدان الىپ قالعان – انامنىڭ كوز جاسى»، دەپ ەڭىرەۋشى ەدى قايرەكەڭ.

وسىلاي ءتونىپ كەلگەن ءبىر اجالدان امان قالعان قايرات اعا جەتىسايدان ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ، الماتىعا وقۋ­عا اتتانادى. ۇلىن شىعارىپ سالىپ تۇرعان اناسى: «ماڭدايىما ءتاڭىر جاز­عان جالعىزىم-اي، الدىڭدا ارقا سۇيەر اعاڭ، ارتىڭدا تۇياق تىرەيتىن ءىنىڭ بولمادى-اۋ. تۇمسىقتىعا شوقىتپاي قاناتىڭدى جەتىلدىردىم بالام، تۇياق­تىعا تىرناتپاي قاۋىرسىنىڭدى قا­رايتتىم قاراعىم. ەندى مىنە، ات ايى-
لىن تارتىپ ءمىنىپ، الىس ساپارعا اتتانعاندا، مەنەن باسقا شىعارىپ سالاتىن اعاڭ مەن ءىنىڭ جوق، وسىنى ويلاعاندا باۋىرىم ەزىلىپ، جۇرەگىم ج ۇلىنار بولدى-اۋ»، دەپ زارلاپتى.

وسى وقيعانى ايتىپ وتىرىپ قاي­راكەڭ تاعى دا ەڭكىلدەپ قويا بەرەتىن.

شىركىن، ءومىر ءبىر ورنىندا تۇر­مايدى. سونىسىمەن دە جاقسى. قاي­عىنى ۇمىتتىرادى، شەردى تارقاتادى، جارانى جازادى، جاندى ەمدەيدى، جالعىزدى كوپ قىلادى، جارلىنى باي قىلادى...

قايرات جۇماعاليەۆ وقۋىن بىتىر­گەن سوڭ الماتىدان قىزمەت تابىلىپ، سوندا ورنىعادى. اۋىلداعى اناسىن كوشىرىپ، قاسىنا الادى.

 «انام – دەيدى قايرات اعا، – ال­ماتىعا كەلگەن سوڭ قايتا تۋعانداي بولدى. كۇنى-ءتۇنى تىنىم تاپپاي، زىر جۇگىرەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ، بارلىق شارۋا-
سىن ءان ايتىپ ءجۇرىپ ىستەيدى. بۇرىن وندايىن بايقاماعان ەكەم. «نەگە كۇنى-ءتۇنى ءان سالىپ جۇرەتىن بولعانسىز؟» دەپ سۇرادىم. انام جارىقتىق باسىنداعى جاۋلىعىن سانىمەن تۇزەپ الدى دا، مەنى جاڭا كورگەندەي ۇ-ز-ا-اق تەسىلىپ قا­رادى. سودان كەيىن ايتتى: «مەن عۇمىر بويى سەنى كۇندە كورىپ جۇرەتىن كۇنگە جەتسەم دەپ اللادان تىلەدىم. سول تىلەگىم ورىندالدى. مەن ءان سال­ما­عاندا، كىم ءان سالادى دەدى».

وسى ءسوزدى ايتتى دا قايرەكەڭ تاعى ەڭكىلدەپ كەتتى.

مەن بەيباق جوعارىداعى «اناسى بار ادامدار، ەشقاشان قارتايمايدى» دەيتىن ءسوزدىڭ جاي ادامنىڭ انشەيىن اۋىزدان شىعا سالمايتىن تىركەس ەكەنىنە تولىق كوز جەتكىزىپ، سونىمەن قاتار اناعا دەگەن بالا ماحابباتىنىڭ ناعىز ۇلگىسىن كوردىم. شىنىندا دا ەشقاشان قارتايماي جۇرگەنگە نە جەتسىن!

بەكەن قايرات ۇلى،
«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

شىرقاۋ شىڭى شوقاننىڭ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار