قىتاي مەملەكەتىنىڭ ساياسي جۇيەسىندەگى ەرەكشەلىكتى سي ءتسزينپيننىڭ كوشباسشىلىق ءرولىنىڭ كۇشەيە ءتۇسۋىنىڭ ۇجىمدىق باسقارۋمەن جانە بيلىكتىڭ اۋىسۋىنىڭ مىندەتتىلىگىنىڭ ۇشتاسۋى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. اۆتوريتارلىق جۇيە دەموكراتيانىڭ پرينتسيپتەرىن تۇبەگەيلى, ستراتەگيالىق ماقساتتارىن ورىنداۋ جولىنا پايدالانۋدا. سەبەبى بۇگىنگى باسشىلىق يادروسىن اۋىستىرۋعا ءتيىستى جاڭا بۋىنعا كىرەتىن جاس ليدەرلەر كورپۋسى قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى. سي ءتسزينپيننىڭ ءوزى دە وسىنداي كۇردەلى, ۇزاق دايىندىق جانە تاربيە جولىنان وتكەن بولاتىن. بيلىكتىڭ نەگىزگى ساتىلارىنان وتكەن, تاجىريبە جيناقتاعان جانە ساپالى كاسىپتىك ءبىلىم العان كادرلاردىڭ بيلىككە كەلۋى قىتايدىڭ قازىرگى قارقىندى دامۋىنىڭ سەبەبىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىن ايتۋ ءجون. ساياسي ەليتانى تاربيەلەۋدىڭ وسىنداي ءتيىمدى ۇلگىسىنەن ءتالىم الۋ ابزال.
قىتاي باسشىلىعى قازاقستانمەن بەلسەندى بايلانىستار جاساۋعا مۇددەلىلىك تانىتىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قىتاي باسشىلارى تسزيان تسزەمين, حۋ تسزينتاو جانە سي تسزينپين قازاقستانعا 8 رەت رەسمي ساپارمەن كەلسە, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆ قىتايعا 13 رەت ساپار جاساعان. ۇكىمەتارالىق قاتىناستار جۇيەلى جولعا قويىلعان دەۋگە بولادى. وسىنداي تىعىز بايلانىستار ناتيجەسىندە ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ساۋدا كولەمى 2017 جىلى 18 ملرد اقش دوللارى بولىپ, ءبىر جىلدا 37 پايىزعا وسكەن. يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە قۇنى 10 ملرد دوللار بولاتىن 51 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. ولار قۋات رەسۋرستارىن ءوندىرۋ, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ, ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ ت.ب. سالالار. ۇزىندىعى 7600 شاقىرىم بولاتىن قازاقستان – قىتاي مۇناي-گاز قۇبىرى ەكى جاقتان 8000 ادامعا جۇمىس بەرىپ وتىر. قازاقستان قىتايعا تابيعي گاز ەكسپورتتاۋدى جىلىنا 5 ملرد شارشى مەتردەن 10 ملرد شارشى مەترگە وسىرمەك. ورتاق مۇددەلىلىك ارقاسىندا زاماناۋي الىپ قۇرىلىستار اتاسۋ – الاشاڭقاي مۇناي قۇبىرى, باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي اۆتوماگيسترالى ىسكە قوسىلدى. بۇل جولدىڭ 2,3 مىڭ شاقىرىمعا جۋىعى قازاقستاننىڭ 5 وبلىسىن باسىپ وتەدى. قىتايدىڭ مۇنايعا سۇرانىسى وسكەن سايىن ونىڭ قازاقستانعا قىزىعۋشىلىعى ارتا تۇسۋدە. قازىر قىتاي مۇناي كومپانيالارىنىڭ ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىندەگى مۇنايدى وندىرۋدەگى ۇلەس سالماعى 23 پايىزدان استى. شىعىس قازاقستاندا اقتوعاي كەن-بايىتۋ كومبيناتى ءوز مەرزىمىندە, ساپالى ىسكە قوسىلدى.
ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» ستراتەگيالىق باعدارلاماسى شەڭبەرىندە قازاقستاننىڭ قىتاي ءۇشىن ترانزيتتىك ماڭىزى ارتا تۇسۋدە. قىتاي – ەۋروپا باعىتى بويىنشا جۇك تاسقىنى ليانيۋنگان قالاسىنان باستالىپ قازاق جەرى ارقىلى ەۋروپانىڭ ءىرى قالالارىنا جەتكىزىلەدى. زاماناۋي تاس جولدار سالۋدا قىتاي الەمدىك ليدەرگە اينالدى. قىتاي جول قۇرىلىسشىلارى 1 ساعاتتا 750 مەتر ساپالى تاس جول سالا الادى. جاڭا اۆتوتراسسانىڭ قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمى – 25 جىل. ەلدەگى بارلىق جۇردەك تراسسالار سوڭعى 20 جىلدا سالىندى. «قىتايدىڭ جول عاجايىبىن» ۇيرەنۋدىڭ پايداسى زور بولار ەدى. قىتايدا 2015 جىلى 43 ساعاتتا بەيجىڭدەگى 6 جولاقتى جاڭا اۆتوكوپىر سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلۋى الەمدىك قۇرىلىس تاريحىندا تەڭدەسسىز وقيعا بولدى. مۇنداي ۇلگىلەردىڭ قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا كومەگىن تيگىزەرى انىق. كورشىنىڭ وزىق تاجىريبەسىنەن ۇيرەنۋ پارىز. قىتايمەن تىعىز ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ ورنىعۋى وسى ەلدەگى 2 ميلليونعا جۋىق قانداسىمىزبەن بايلانىستارىمىزدى جاقسارتۋعا كومەكتەسەتىنى انىق. قىتايداعى قازاق دياسپوراسىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى, ولاردىڭ ءوز ەرىكتەرىمەن قازاقستانعا ورالۋى ماسەلەلەرىنىڭ شەشىلۋى ەكى ەلدىڭ ستراتەگيالىق اىرىپتەستىگى تۋرالى كەلىسىمشارت شەڭبەرىندە وڭتايلى شەشىلەدى. قىتاي قازاقتارىنىڭ انا ءتىلىن ساقتاۋى, ۇلتتىق مادەني ۇلگىلەرىن دامىتا الۋى قازاقستان – قىتاي قاتىناستارىنىڭ جاندانۋى بارىسىندا دۇرىس ىسكە اسادى دەۋگە نەگىز بار.
قىتايدىڭ جاھاندىق ساياساتتاعى بەدەلىنىڭ ارتۋى ونىڭ ەكونوميكاداعى جەتىستىكتەرىنىڭ ناتيجەسى ەكەندىگى داۋسىز. ول ورتا جوعارى دامۋ قارقىنىن ساقتاۋدا. 2017 جىلى قىتايدىڭ جالپى ىشكى ءونىمى 2016 جىلعا قاراعاندا 6,9% ءوستى. قازىر بۇل كورسەتكىش 12 تريلليون دوللارعا جەتتى. الەمدىك ەكونوميكانىڭ 15%-ىن قىتاي وندىرۋدە. وسى جەتىستىكتەردىڭ بارلىعى قىتاي باسشىلىعىنىڭ ىشكى رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋىنىڭ, يننوۆاتسيالىق وزگەرىستەردى ەلدىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن ۇشتاستىرۋىنىڭ, قوعامدى دۇرىس قايتا قۇرۋ مەن رەفورمالاۋ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى.
سايىن بورباسوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
