قۇقىق قورعاۋ دەڭگەيى ارتادى

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ادامنىڭ ومىرىنەن, قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارىنان ارتىق قازىنا جوق ەكەندىگى كونستيتۋتسيا­مىز­دىڭ ەڭ ءبىرىنشى بابىندا ناقپا ناق جازىلعان. ال اتا زاڭى­مىز­دىڭ ءار بابى مۇلتىكسىز ور­ىن­دالاتىندىعىنا مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا ارناعان جاڭا جولداۋىنا وراي سەنىم ودان ءارى نىعايا ءتۇستى. جولداۋدا اتاپ كورسەتىلگەندەي, ەلىمىزدە جاسالىنعان بارلىق ەكونومي­كالىق, ساياسي, قۇقىقتىق نەگىز­دەر حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە عانا جاراتىلادى. الايدا, ونداي يگىلىكتى ءىستى جۇزەگە اسىرۋ, ياعني ەلباسى ايتقانداي, ەكونومي­كا­نى جاھاندىق قالپىنا كەلتى­رۋگە دايىنداۋ جانە ونىڭ سىرت­قى سىناقتارعا تۇراقتى­لىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن بىرنەشە مىندەتتى شەشۋ قاجەت. سونىڭ ءبىرى – ەلدە سەنىمدى قۇقىقتىق ورتانى قالىپتاستىرۋدى ودان ءارى جالعاستىرا ءتۇسۋ بولىپ تا­بىلادى. بۇل ورايدا ازاماتتار­دىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساقتالۋىن ايىرىقشا قامتا­ماسىز ەتۋ ماسەلەسى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا جۇكتەلەتىندىگى بەكەر ەمەس. ويتكەنى قوعامداعى كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, ەل قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ىشكى سايا­سي سالا مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك­كە تىكەلەي بايلانىستى. دەمەك, ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ قۇ­قى, بوستاندىعى ايرىقشا قور­عالۋى كەرەك. مىنە, وسىعان بايلانىستى ەل پروكۋرورلارى قىل­مىستىق قۋدالاۋعا تاپ بول­عان, سونداي-اق ارنايى مەكە­مەلەردە ۇستالىپ وتىرعان جەكە تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارىن ساق­تاۋعا جانە ولارعا قاتىستى قي­ناۋ مەن وزگە دە تىيىم سالىن­عان ىقپال ەتۋ ادىستەرىن قول­دانۋ فاكتىلەرىن بولدىرماۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر, دەيدى باس پروكۋراتۋرانىڭ رەس­مي وكىلى نۇرداۋلەت سۇيىندىكوۆ. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇۇ-نىڭ ازاپتاۋعا جانە وزگە دە قاتىگەز نەمەسە ادامنىڭ قا­دىر-قاسيەتىن تۇسىرەتىن ارەكەت­تەرگە قارسى كۇرەس جونىندەگى ارنايى بايانداماشىسى مان­فرەد نوۆاك قازاقستاننىڭ وسى باعىتتاعى قۇقىق قورعاۋ قىز­مەتىنىڭ ىلگەرى دامىعانىن اتاپ كورسەتكەن. وسىعان سايكەس پرو­كۋرورلىق قاداعالاۋدى ءارى قا­راي جەتىل­دىرۋ ماقساتىندا جانە بۇۇ-نىڭ ارنايى بايانداما­شىسى­نىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتى­رىپ, جاقىندا ەلىمىزدىڭ باس پرو­كۋرورى قىلمىستىق ءىس ءجۇر­گىزۋگە تارتىلعان جانە ار­نايى مەكەمەلەردە ۇستالاتىن ادامدارعا قاتىستى ازاپتاۋ ءجا­نە باسقا دا زاڭسىز ادىستەر قول­دانۋمەن بايلانىستى اسا قا­تىگەزدىك تانىتقانى جونىندەگى ارىز-شاعىمداردى تەكسەرۋ ءجو­نىندەگى نۇسقاۋلىقتى بەكىتىپتى. وندا قىلمىستىق پروتسەستىڭ جانە جازانى ورىنداۋدىڭ بار­لىق ساتىلارىندا ازاپتاۋ مەن ءوز­گە دە قاتىگەز ادىستەردىڭ ال­دىن الۋ جانە جولىن كەسۋ ءجو­نىندەگى كەشەندى ءىس-شارالار كوز­دەلگەن. اتاپ ايتقاندا, ال­دىن-الا تەرگەۋ مەن انىقتاۋدى ءجۇر­گى­زۋدىڭ زاڭسىز ادىستەردىن قول­دانۋ تۋرالى كەز كەلگەن ءما­لىمەت پروكۋراتۋرا ورگاندارى­نىڭ باقىلاۋىنا الىنادى, ال قاجەت بولعان جاعدايدا, ولار بويىنشا ءوندىرىس تىكەلەي پرو­كۋ­رورلارمەن جۇزەگە اسىرى­لادى. سول سياقتى ول قۇجات پرو­كۋرورلاردى سەزىكتىلەردەن جاۋاپ العاندا, سوتپەن قاماۋعا الۋعا سانكتسيا بەرۋ تۋرالى ماسەلەنى شەشۋى بارىسىندا جانە باستى سوت تالقىلاۋى كەزىندە ازاپتاۋ جانە وزگە دە قاتىگەز ارەكەتتەر­دىڭ ورىن العان-الماعاندىعىن انىقتاۋدى مىندەتتەيدى. الدىن الا قاماۋ اباقتىلارىندا, قىلمىستىق جازالاردى ورىنداۋ مەكەمەلەرىندە پروكۋرورلار تەرگەۋ جانە جەدەل ىزدەستىرۋ امالدارىن وتكىزۋ ماقساتىندا شىعارىلعان بارلىق سەزىكتى, ايىپتالۋشى, سوتتالۋشى جانە سوتتالعاندارمەن اپتا سايىن قۇپيا قابىلداۋلار وتكىزىپ وتى­راتىن بولادى. ازاپتاۋ جانە وزگە دە قاتىگەز ارەكەتتەردىڭ قولدانىلعاندىعى راستالعان جاعدايدا پروكۋرورلار ونداي زاڭسىز ادىستەردى قولدانۋ ارقى­لى انىقتاۋ مەن تەرگەۋ جۇرگىزۋ كەزىندە الىنعان دەرەكتەردى دالەلدەمە رەتىندە پايدالانۋعا جول بەرمەۋگە شارا قولدانادى. ازاپتاۋ تۋرالى ءاربىر ماتەريال بويىنشا تىيىم سالىنعان ءادىس­تەردى قولدانعان قىزمەتكەر­لەر­مەن قاتار ونداي ارەكەتتەر سالعىرتتىق نەمەسە ازعىرۋشى­لىق تانىتۋىنىڭ سالدارىنان ورىن العان لاۋازىمدى تۇلعا­لاردى دا قىلمىستىق جاۋاپكەر­شىلىككە تارتۋ تۋرالى ماسەلە قويىلادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اتالعان نۇسقاۋلىق تالاپتارى­نىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى قادىر-قاسيەتكە قول سۇعىلماۋىنا, قا­تىگەز ارەكەتتەردىڭ جانە جازا­نىڭ قولدانىلماۋىنا ازامات­تار­دىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىق­تارىن سەنىمدى قورعاۋدى قام­تاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سول سياقتى سىبايلاس جەم­قورلىقپەن كۇرەس جۇرگىزۋ ءاربىر مەملەكەتتىك ورگاننىڭ جانە لاۋا­زىمدى تۇلعانىڭ مىندەتى ەكەندىگى بەلگىلى. الايدا پرو­كۋرورلاردىڭ تەكسەرۋلەرى كور­سەت­كەندەي, كەيبىر باسشىلار بۇل ماڭىزدى جۇمىستى جۇرگىز­بەك تۇگىلى سىبايلاس جەمقورلىق­قا قارسى زاڭناما تالاپتارىن ەسكەرمەيتىندىگى انىقتالدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى پروكۋ­رورلار سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى زاڭناما­نىڭ ساقتالۋ بارىسىنا 2,5 مىڭ­عا جۋىق تەكسەرۋلەر جۇرگىز­گەن ەكەن. سوندا ونىڭ ناتيجەسى بويىنشا 1300-گە جۋىق زاڭسىز اكتىلەر وزگەرتىلىپ, كۇشى جويىل­عان. سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىق جا­سا­عاندارى ءۇشىن 3 مىڭنان اس­تام تۇلعالار ءتۇرلى جاۋاپكەرشى­لىككە تارتىلدى. 12 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, مەملەكەت پايدا­سىنا 120 ملن. تەڭگەدەن استام قارجى ءوندىرىلدى. مۇراتبەك قاسەنوۆ. قۇقىقتىق ساۋاتتى  اشۋ كوزدەلدى 4-5 اقپان كۇندەرى ەلىمىزدىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى “نۇر وتان” حدپ “جاس وتان” جاستار قاناتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, 6 اقپان –دۇنيەجۇزىلىك سايلاۋ كۇنى اياسىندا قازاقستاننىڭ سايلاۋ قۇقىعى مەن سايلاۋ جۇيەسىن ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان شارالار ۇيىمداستىردى. دۇنيەجۇزىلىك سايلاۋ كۇنى ساي­لاۋدى ۇيىمداستىرۋشىلار اسسو­تسياتسياسىنىڭ باستاماسى نەگىزىندە بەلگىلەنگەن. بۇل كۇندى اتاپ وتۋدەگى باستى ماقسات – دەموكرا­تيالان­دىرۋ ۇدەرىستەرىنىڭ تۇراقتىلىعىن قو­عامدىق ساناعا ءسىڭىرۋ, ازاماتتار­دى سايلاۋ ۇدەرىسىندە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى تۋرالى حاباردار ەتۋ, جاس سايلاۋشىلاردىڭ دەموكرا­تيا­لىق قۇندىلىقتارعا دەگەن ىنتا-پەيىلىن قالىپتاستىرۋ. مىنە, وسىعان وراي, ەلىمىزدىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى بيلىك پارتياسىنىڭ “جاس وتان” جاستار قاناتىمەن اۋقىمدى شارالارعا ۇيىتقى بولدى. بۇل شارالار شەڭ­بەرىندە جاستار ەلىمىزدىڭ 14 وبلىسى مەن الماتى قالاسىندا ءماسليحات دەپۋتاتتارىمەن, وسى ماسەلەگە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ جانە جاس­تار­دىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىنىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ جانە ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدە­رىمەن بەيرەسمي كەزدەسۋلەر وتكىزدى. ماسەلەن, وبلىستىق جانە قا­لا­لىق دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتارمەن اق­پاراتتىق پىكىرتالاس رەتىندە “مەنىڭ سايلاۋداعى جەڭىسىم” دەگەن تاقى­رىپپەن بولعان كەزدەسۋ كەزىندە جاس­تار بيلىك ورگاندارى وكىلدەرىنە ءوز­دە­رىنىڭ كوكەيلەرىندە جۇرگەن ساۋال­دارىن قويۋعا مۇمكىندىك الدى. ال “جاستار جانە سايلاۋ: ۇدەرىستەر جانە جەتىستىكتەر” دەگەن تاقىرىپتا ساي­لاۋ كوميسسياسى وكىلدەرىمەن بول­عان كەزدەسۋ بارىسىندا جاس ەل­ەكتوراتتىڭ بەلسەندىلىگى مەن ولار­دىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن ارتتىرۋ, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن سايلاۋ كوميسسياسى اراسىنداعى تاجىريبە الماسۋ ۇدەرىسىن جانداندىرۋ ءما­سەلەلەرى تالقىلاندى. سونداي-اق, اتالعان شارالار ايا­سىندا ەلىمىزدىڭ جاسى 16-عا تولعان ازاماتتارىنا جەكە كۋالىكتەردى تابىس ەتۋ ءراسىمى, جاس سايلاۋشىلار ءۇشىن سايلاۋ زاڭناماسىن ءبىلۋ بوي­ىنشا ارنايى تەست تە وتكىزىلدى. بۇ­لاردىڭ بارلىعى سايلاۋدىڭ دەمو­كراتيالىق ۇستانىمدارى مەن پوس­تۋلاتتارىن ەلىمىزدىڭ ميلليونداعان ازاماتتا­رىنىڭ ساناسىنا بەرىك ور­نىق­تىرۋداعى ءرولىن اشۋعا, جاس ساي­لاۋشىلاردىڭ مەملەكەتتى باسقارۋعا وزدەرىنىڭ تىكەلەي قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىنىڭ بار ەكەندىگىن ءبىلۋى جانە تۇسىنۋىنە, ولاردىڭ بويىندا بەلسەندى ازاماتتىق كوزقاراس قا­لىپ­تاسۋىنا, ازاماتتىق-قۇقىقتىق ءما­دەنيەتى مەن قۇقىقتىق ساناسى­نىڭ ارتۋىنا وڭ ىقپال ەتۋى ءتيىس. ءلايلا ەدىلقىزى.