ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى سۋ تاپشىلىعى الداعى 20-25 جىلدا وتكىر جانە ەڭ باستى پروبلەماعا اينالۋى مۇمكىن. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, قازاقستان شەت مەملەكەتتەردەن كەلەتىن وزەن سۋلارىنا تاۋەلدى, ياعني اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى اعىن سۋدىڭ 42 پايىزى كورشى مەملەكەتتەردەن كەلەدى. تەك ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىندەگى حالىق سانى بۇگىندە 70 ميلليونعا جەتتى. ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ كوزى سۋارمالى جەرلەردەن الىناتىن ونىمگە تىكەلەي بايلانىستى. الداعى كەزدە حالىق سانى وسپەي تۇرمايتىنى تاعى بەلگىلى. تابيعي سۋ قورلارى كەمىمەسە, كوبەيمەگەنىن دالەلدەپ وتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىر عانا مىسال, سىرداريا سۋ باسسەينىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى ورتاشا جىلدىق سۋ قورى – 37 ملرد تەكشە مەتر. بۇل كورسەتكىش وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى 50 ملرد بولعانىن ايتۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. اسىرەسە سۋارمالى سۋعا قاجەتتىلىگى كورشى مەملەكەتتەرگە 90 پايىزدان استامعا تاۋەلدى, ءبىر ميلليونعا جۋىق حالىق تۇراتىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شاردارا, قازىعۇرت, سارىاعاش, ماقتاارال اۋداندارى ديقاندارىنىڭ كەلەشەگىن ويلاستىرا جاڭعاقتەكتەستەردى كوبەيتۋ سۇرانىپ تۇرعان ماسەلە سياقتى.
قازاقستان اۋماعىندا اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا قوسىلماي, بوس جاتقان جەرلەر وتە كوپ. ونىڭ باسىم كوپشىلىگى ءشول-شولەيتتى جەرلەر. دۇنيەجۇزىلىك بانك ساراپشىلارى قازاقستاندا ىسكە قوسىلماي, پايدالانىلماي جاتقان جەر رەزەرۆى مول ەكەنىن اتاپ وتكەن. وسى جەرلەردى سۋدى از قاجەت ەتەتىن جەمىستەر تۇرلەرىمەن تولتىرۋ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ساياساتىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن. كورشى قىرعىزستان, وزبەكستان مەملەكەتتەرى جاڭعاقتەكتەستەردى دامىتۋ جونىندە ءتيىستى قاۋلىلار قابىلداپ, قىزۋ جۇمىستار جۇرگىزۋدە. وزبەك ەلىندە وسى سالانى دامىتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتەن ۇلكەن قارجى ءبولىنىپ, جاڭعاقتەكتەس جەمىس اعاشتارىنىڭ كوشەتتەرىن ءوندىرۋ, وعان قاجەتتى بيوزەرتحانالار كەشەنىن, جىلىجايلار سالۋ بويىنشا جوسپارلى جۇمىس ىستەلىپ جاتقانىنا كۋا بولعانبىز. قىرعىزستاندا دا 2013 جىلدان بەرى ەكى بىردەي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزۋدە. جاڭعاقتەكتەس اعاشتاردىڭ تاريحي شىعۋ وتانىنا جاقىن ورنالاسۋىمىز ءوڭىرىمىزدىڭ ولاردى وسىرۋگە قولايلىلىعى بىزگە دە وي سالۋى كەرەك. بۇگىندە جاڭعاقتىڭ الەمگە تارالعانى سونشالىق, وڭتۇستىك امەريكا ەلدەرىنەن باستاپ, نورۆەگيادا دا گرەك جاڭعاعى ءونىم بەرۋدە.
گرەك جاڭعاعى, تاۋ پىستەلەرىنىڭ وتانى كىشى, ورتا ازيا مەملەكەتتەرى ەكەندىگى جونىندە مالىمەتتەر اكادەميك ا.وزولا, ن.ۆاۆيلوۆ ەڭبەكتەرىندە بار. ولار جاڭعاقتىڭ وتانى كىشى, ورتا ازيا ەلدەرى, يران, تاجىكستان, اۋعانستان, وزبەكستان, زاكاۆكازە دەي كەلە, تيان-شان, گيمالاي تاۋلارىن تىلگە تيەك ەتەدى. ورتا ازيا ەلدەرىندە جاڭعاقتىڭ جابايى تۇرلەرى دە كوپ كەزدەسەدى. قىرعىزستاندا جالپى جاڭعاق تەكتەس جەمىس ورمانى 721 000 گا جەردى الىپ جاتسا, سونىڭ ىشىندەگى گرەك جاڭعاعى – 40600 گا, تاۋ پىستەسى 36400 گا , بادام – 5439 گا جەردە ءوسىپ, ءونىم بەرۋدە. بۇل – جاڭعاقتەكتەستەر الەمدەگى جابايى تۇردە ءوسىپ تۇرعان ەڭ ۇلكەن القاپتار. ول جەردە 140 جىل, 400 جىل جاساپ ءوسىپ تۇرعان گرەك جاڭعاقتارىن كوردىك. ال وزبەكستاندا 1000 جىلدىق تاۋ پىستەلەرى بار ەكەن. كورشىلەرىمىزبەن تاۋلى-قىرات القاپتارى, تابيعات پەن كليماتتىق ۇقساستىعىمىز بىزدە دە جاڭعاقتەكتەستەردى وسىرۋگە بولاتىنىن مەڭزەيتىن سياقتى.
الەمدە جاڭعاقتەكتەس اعاشتاردى وسىرۋگە باسا نازار اۋدارىلۋىنىڭ سەبەبى قاراپايىم. جاڭعاق ورماندارىن ءوسىرۋ كوپ شىعىندى تالاپ ەتپەيدى. ول تاۋلى, شولەيتتى جەرلەردە وسە بەرەدى. جەمىسى دەنساۋلىققا اسا پايدالى. اقۋىزعا وتە باي. جەمىسىنىڭ قۇرامىندا 62-75 پايىز ماي, 12-25 پايىز اقۋىز, 2-25 پايىز كومىرسۋ, مينەرالدى زاتتار مەن ا, ۆ, س, ە, ر ۆيتاميندەرى, 35-47 پايىز امينقىشقىلدارى بار.
كەيبىر ەلدەردە اۋلاسىندا گرەك جاڭعاعى بار وتباسى باي دەپ سانالادى ەكەن, سەبەبى ەكى-ءۇش ءتۇپ اعاشتىڭ جەمىسى وتباسىن اسىراۋعا جەتەدى ەكەن.
ەرتەدەگى گرەكتەر جاڭعاق ادامنىڭ فيزيكالىق كۇشىن عانا ەمەس, وي ءورىسىن دە دامىتاتىنىن بىلسە, تاريحشى گەرودوتتىڭ جازۋىنشا, ەسكى ۆاۆيلون بيلەۋشىلەرى قاراپايىم ادامدارعا جاڭعاق جەۋگە رۇقسات بەرمەگەن. ولار ەزگىدەگى ادامداردىڭ وي-ءورىسى, فيزيكالىق كۇشى ارتىپ كەتۋىنەن قورىققان.
ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنە كەلسەك, ءبىر توننا گرەك جاڭعاعىن ءوندىرۋ ءدال سول كولەمدە بيداي, ءجۇزىم وندىرۋدەن ارزانعا تۇسەدى. ون ءتۇپ گرەك جاڭعاعى 1 گا جەرگە ەگىلگەن پىستەنىڭ مايىن بەرەدى. ءبىر كيلو بيدايدا 2200 كالوري بولسا, بۇل كورسەتكىش گرەك جاڭعاعىندا 8400-ءدى قۇرايدى. ول اسا قولايسىز جەر, كليماتتىق جاعدايلاردا دا وسە بەرەدى. بۇل تابيعاتتىڭ ادامعا بەرگەن ۇلكەن سىيى, وسىمدىك الەمىندەگى تەڭدەسى جوق جەمىس بولىپ ەسەپتەلەدى. جاڭعاق دانەگىن «ناعىز ءزۇبارجات» دەپ بەكەرگە اتاماسا كەرەك. ونىڭ 100 گرامىنىڭ قۇنارى ارا بالىنان 2,5 ەسە, تاۋىق ەتىنەن 4,5 ەسە, بالىقتان 7-8 ەسە, سيىر ءسۇتى مەن كارتوپتان 10 ەسە ارتىق. كەيبىر حالىقتار گرەك جاڭعاعىن توقشىلىقتىڭ, ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ سيمۆولى دەپ سانايدى.
جاڭعاقتىڭ دانەگى, سۇيەگى, قابىعى, اعاشىنىڭ قابىعى, جاپىراقتارى, تامىرى, ءدىڭى تولىعىمەن كادەگە اساتىندىقتان, ونى «اعاش كومبيناتى» دەپ اتايدى. جاپىراعى اۋانىڭ قىشقىلدىلىعىن ازايتىپ, بەنزين اتسەتيلەننەن تازالايدى. ە.تسيولكوۆسكي جاڭعاقتى «كەلەشەك اعاشى» دەسە, ي.ميچۋرين ونى «كەلەشەكتىڭ نانى» دەپ دارىپتەۋى تەگىن بولماسا كەرەك.
گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندەگى زەرتتەۋلەر ناتيجەسى جاڭعاقتى تۇراقتى پايدالاناتىن ادامنىڭ ءومىرى 20 پايىزعا ۇزاراتىنىن انىقتاعان. جۇرەك-قان تامىرلارى, سۋسامىر, ونكولوگيالىق دەرتتەرگە شالدىعۋىن 28 پايىزعا كەمىتەتىنىن كورسەتكەن. فيزيكالىق تۇرعىدان شارشاپ-شالدىققاندا, سالماق جوعالتقاندا, بالالاردىڭ دامۋىنا جاڭعاق دانەگى وتە پايدالى.
ءبىزدىڭ ەسەپتەۋىمىزشە قازاقستان حالقى جىلىنا كەمىندە 64800 توننا جاڭعاق پايدالانۋى قاجەت. ول ءۇشىن ەلىمىزدە 500000 گا جاڭعاق القابى بولۋى كەرەك. ونداي مۇمكىندىك بىزدە بار.
تاۋ پىستەسى (فيستاشكا) جايلى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. ورتالىق ازيانى تاۋ پىستەسىنىڭ وتانى دەپ اتاعان. تاۋ بەتكەيلەرىندە, قيالى جەرلەردە جابايى تۇرلەرى وسەدى. ول جەرلەردى ازاماتتاردىڭ ەكولوگيالىق تالاپتاردى ەسكەرمەي, وتىن, مال جايىلىمى رەتىندە, رەتسىز پايدالانۋى تاۋ پىستە اۋماقتارىنىڭ كوبەيۋىن شەكتەپ, ولاردىڭ سيرەپ بارا جاتقانى قىنجىلتادى. ىستىققا وتە شىدامدى, قۇرعاقشىلىقتى كوتەرەتىن الەمدەگى بىردەن-ءبىر جەمىس اعاشى وسى تاۋ پىستەسى مەن بادام. جىلدىق جاۋىن-شاشىن مولشەرى 140 مم-دەن اسپايتىن, جازعى اۋا تەمپەراتۋراسى +40° گرادۋستان تومەن بولمايتىن تۇرىكمەنستاننىڭ قاراقۇم شولىندە ءوسىپ, جەمىس بەرۋى وسى سوزىمىزگە دالەل بولادى. جاڭعاقتەكتەستەر تەرەڭ تامىر تاستاۋ كولەمىنىڭ كەڭدىگىمەن تاۋ بەتكەيلەرىندەگى ورمانداردىڭ اگرومەليوراتيۆتىك, ەكولوگيالىق جاعدايلارىن جاقسارتادى. قۇزدار, وزەن, كول جاعالاۋلارىن ەروزيادان ساقتايدى. ولار توپىراق قۇنارى وتە تومەن جەرلەردە دە وسە بەرەدى.
قىتاي, اقش, يران, تۇركيا, يتاليا, فرانتسيا, گەرمانيا ەلدەرى جاڭعاقتى ونەركاسىپتىك ماڭىزى بار سالاعا اينالدىرىپ, ونى تابىستىڭ ۇلكەن كوزىنە اينالدىرعان. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جاڭا سالالارىن دامىتۋعا ۇلكەن كوڭىل ءبولىپ جۇرگەن ەلىمىزدە جاڭعاقتەكتەس اعاشتار ءوسىرۋ قوعامداستىعىنىڭ توراعاسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى س.تەرەششەنكونىڭ باستاماسىمەن «جاڭعاق-2050» كەشەندى جوسپارى جاسالۋدا. بۇل باستاما اۋىل شارۋاشىلىعىندا كەرەمەت تابىس كوزىن اشارىنا كۇمان جوق. بۇعان تەك مەملەكەتتىڭ قولداۋى كەرەك. سەبەبى جاڭعاقتەكتەستەردى وسىرۋگە مەملەكەتتىك كوزقاراستى وزگەرتپەي, ساۋساقپەن سانارلىق ەنتۋزياستاردىڭ كۇشىمەن بۇل سالانى دامىتۋدا ۇلكەن ناتيجەگە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس.
سونىمەن بىرگە بۇل جۇمىستى عىلىمي نەگىزدە جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى وتە جوعارى. ەڭ الدىمەن, ەل اۋماعىندا ءوسىپ جاتقان جاڭعاقتەكتەس جەمىستەردىڭ گەنوفوندىنا قانداي تۇرلەرى وسەتىنىن, ولاردىڭ ساپالىق, سورتتىق قۇرامىن, قاي اۋماقتا قانداي جەمىستەردى وسىرۋگە بولاتىنىن انىقتاپ, كەشەندى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك. ول ءۇشىن ارنايى پيتومنيكتەردى, بيوزەرتحانالاردى كوبەيتۋ تالاپ ەتىلەدى. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە وسىنداي ماقساتتا جۇمىس ىستەيتىن بيوزەرتحانالار جوق. قولدا بارى باسقا باعىتتارعا لايىقتالعان. قارجىلىق جاعدايلارى ناشار. پيتومنيكتەرىمىز جاڭعاقتەكتەس اعاشتاردىڭ كوشەتتەرىن وندىرۋگە مامانداندىرىلماعان, انالىق باۋلارىمىز از.
جوعارىدا ورتالىق ازيا جاڭعاقتەكتەس اعاشتاردىڭ وتانى دەدىك. ەندى ولاردىڭ قازاقستاننىڭ قاي جەرلەرىندە وسەتىنىنە ءبىزدىڭ جانە «بوتانيكا ينستيتۋتى مەن فيتوينترودۋكتسيا» رمم عالىمدارىمەن زەرتتەۋلەرىمىزگە قىسقاشا شولۋ جاسايىق.
الماتى وبلىسىندا گرەك جاڭعاعى مەن جەر جاڭعاعى وسسە, جامبىل وبلىسىندا گرەك جاڭعاعى, تاۋ پىستەسى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تاۋ پىستەسى, گرەك جاڭعاعى, بادام, پەكان جاڭعاعىنىڭ كوپتەگەن تۇرلەرى ۇيىرگەلىك جەر تەلىمدەرىندە وسىرىلۋدە. نەگىزىنەن جابايى تۇردە تاۋ بەتكەيلەرىندە ءوسىپ تۇر. تۇلكىباس اۋدانىنىڭ اۋماعىندا تاۋ پىستەسىنىڭ – 5, بادامنىڭ – 24, گرەك جاڭعاعىنىڭ ونشاقتى ءتۇرى بار. سونداي-اق قازىعۇرت, سايرام, تولە بي, سارىاعاش اۋداندارىنان دا بۇل جەمىستەردىڭ جۇزدەگەن تۇرلەرى تابىلدى. جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا تاۋ پىستەسىنىڭ 515 گا جەرىندە 54750 داناعا جۋىق تاۋ پىستە اعاشىنىڭ جابايى تۇرلەرى ءوسىپ تۇر. بۇلاردىڭ اراسىندا جوعارى ساپالى, ىشكى يادروسىنىڭ مولشەرى 50-65 پايىز بولاتىن جوعارى جاڭعاق تەكتەستەر دە كەزدەسەدى. ولاردىڭ جاستارى 25-70 جىل اراسىندا. ودان دا ۇزاق ۋاقىت ءوسىپ تۇرعان اعاشتار بار.
شىمكەنت قالاسى ماڭىنداعى بادام ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ 3 گا جەرىندە جابايى تاۋ پىستەسى ءوسىپ تۇر. ولار تەڭىز دەڭگەيىنەن 600 مەتر بيىكتىكتە قاجەتتى اگروتەحنيكالىق جۇمىستارسىز, سۋارۋسىز ءونىم بەرۋدە. اعاشتاردىڭ بيىكتىگى 4-5 مەتر, بۇتاق جايۋ ديامەترى 7-9 مەتر, جاس شامالارى 50-60 جاسقا جۋىق.
وسىنداي القاپتاردى تولىق قورشاپ, مۇمكىندىگىنشە كوبەيتىپ, دەگراداتسياعا ۇشىراۋ ۇدەرىسىن توقتاتىپ, ارنايى مامانداندىرىلعان پيتومنيكتەر, لابوراتوريالار قۇرىپ, عىلىمي نەگىزدە جۇمىس جۇرگىزىلسە, جاڭعاقتەكتەس اعاشتار جەمىسىن ونەركاسىپتىك تۇرعىدا تابىس كوزىنە اينالدىرۋعا ابدەن بولادى.
ءبىزدىڭ «سارىاعاش جەر سىيى» جشس-دە وسى باعىتتا ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىلدى. 2017 جىلى قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان, مولدوۆا, رەسەي عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن سەمينار وتكىزىلدى. عالىمدار بىزدەگى جاڭعاقتەكتەس اعاشتاردىڭ كوشەتتەرىن ءتۇسىندىرۋ, ءوسىرۋ تەحنولوگيالارىمەن تانىسىپ, ءوز تاجىريبەلەرى مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. سول ەلدەردىڭ وسىمدىكتەردى ءوسىرۋ, قورعاۋ عىلىمي ورتالىقتارىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋگە كەلىسىم جاسالدى.
ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىز بويىنشا, اتالمىش جەمىس اعاشتارىن قازاقستاننىڭ تەڭىز دەڭگەيىنەن 400 -1300 مەتر بيىك جەرلەرىندە, وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قاراي گەوگرافيالىق سولتۇستىك ەندىكتىڭ 41°14′ گرادۋسىنان باستاپ, 44°15 ′ گرادۋسى ارالىعىندا, باتىستان شىعىسقا قاراي 69°10′- 79°45 ′ گرادۋس ارالىعىندا باتىستىق بويلىق بويلارىندا ميلليونعا جۋىق گەكتار جەرگە وندىرىستىك نەگىزدە وسىرۋگە مۇمكىندىك بار. گرەك جاڭعاعى, بادام, پەكان, تاۋ پىستەلەرىنىڭ ءوسۋ ايماقتارىن زەردەلەي كەلە, ولاردى ۇيىرگەلىك جەرلەردە عانا ەمەس, ونەركاسىپتىك باۋ تۇرىندەگى پلانتاتسيالار سياقتى ەگىپ وسىرۋگە بولاتىنىنا كوز جەتكىزدىك. بۇل ءۇشىن ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى تاۋ بەتكەيلەرى, ءۇستىرتتى, شولەيتتى جەرلەر جەتكىلىكتى. وسى ماسەلەگە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە نازار اۋدارىلسا دەيمىز.
تاناباي شىنتاسوۆ,
«سارىاعاش جەر سىيى»
جشس ديرەكتورى
