باقتاعى اڭ-قۇس, جان-جانۋارلاردىڭ اتىن لاتىنشا, قازاقشا جازىپ, ت.ب دەرەكتەردى كەلتىرىپتى. كوزى اشىق كورەرمەندەر دەرەكتەردى وقىپ قاي وڭىردە تارالعانىن, قانداي تۇقىمداسقا جاتاتىنىن ءبىلىسىپ جاتىر. ال ەندى ءبىزدىڭ ءماز-مەيرام كوڭىل كۇيىمىز ءىرى قىران قۇستار تۇراعىنا كەلگەندە سۋ سەپكەندەي باسىلىپ, ولاردىڭ اتاۋلارىن وقىعان كەزدە قىنجىلىپ قالدىق. سەبەبى, قۇماي قۇسى تۇرعان تاقتاعا ورىسشا «بوروداچ» , قازاقشا «بالتاجۇتار» دەپ جازىپ قويىپتى. تاڭ قالدىق! ال قاراقۇس تۇقىمداس ورىسشاسى «بەلوگولوۆوي تسيپ» اق باس قۇزعىندى قۇماي دەپ جازىپتى.
قۇماي
2011 جىلدارى ءبىر جۋرناليست ءىنىمىز «قۇماي دەگەن نە؟ يت پە؟ قۇس پا؟» دەپ سۇراۋ سالعانى بار. وسى جولداردىڭ اۆتورى وعان گازەت ارقىلى قۇماي ءتۋرالى تۇسىندىرىپ جازىپ بىرنەشە جۋرنالدارعا جاريالانعان ەدى. قازىر ينتەرنەتتە دە ءجۇر. ال مىنا بالتاجۇتارعا ءبىرتۇرلى ابدىراپ قالدىق. سول پارك كورەرمەندەرى اراسىنان ۇلتى ورىس ءبىر-ەكى ايەل «بوروداچ» دەگەن اتاۋدى وقىپ الەكساندر الەكساندروۆيچ بوروداچ دەپ وزدەرىنىڭ ساقالدى تانىستارىن اجۋالاپ بارا جاتقانىن ەستىدىك. بىراق ولار ءوز ۇلتى قۇمايدى قالاي اتاسا, سولاي اتاپ بارادى. ال ءبىز بالتاجۇتار دەپ تاپ ءبىر سول ءسوز ءوز تاماعىمىزدان وتپەي قالعانداي قىلعىنىپ قالدىق.
سودان ارى بەرى ويلاپ بۇل ءسوز قايدان شىقتى دەپ كورسەك بالا كۇنىمىزدە سوناۋ 70 جىلداردىڭ ورتا شەنىندە قۇمايدىڭ بالاپانىن ۇستاپ العان ادام اسىراپ وتىرىپ استانا (ورتالىققا)-عا جىبەرگەلى وتىرعاندا انا قۇماي بالاپانى سىنىق بالتانى جۇتىپ قويىپ ءولىپ قالىپتى دەپ ەستىگەنىمىز بار. سونى جاڭىلىس ەستىگەن بىرەۋ حايۋاناتتار پاركى ادامدارىنا سولاي ايتىپ جىبەرىپ, قيسىنسىز اتاۋ سودان شىعا كەلگەن عوي.
بۇلار نەنى نەگىزگە الىپ اق باس قۇزعىندى «قۇماي» دەپ وتىر دەسەك, 2004 جىلى شىققان «قازاقستانداعى جانۋارلار الەمى» اتتى ۇلكەن ەنتسيكلوپەديا اۆتورلارى ۆ.ا.كوۆشار , ا.ف.كوۆشارلار قۇراستىرعان كىتاپتا 92 بەتىندە اقباس قۇزعىندى (گيمالايسكي, سنەجني گريف, لاتىنشا Gupshima Cayensis) «اقباس قۇماي» جانە «قۇماي» دەپ اتاپ جىبەرگەن. ال ەندى سول كىتاپتىڭ 94 بەتىندەگى قۇماي سۋرەتىنىڭ استىنا «ساحالتاي» دەپ جازىپ جىبەرگەن. موڭعولشا اتاۋ دەيىن دەسەڭ, ولار قۇمايدى «يول» دەپ اتايدى. ءسويتىپ ساقالىنا قاراپ «بوروداچتى» اۋدارعان تۇرى عوي.
قازاقتا بۇعان ۇقساس اتاۋى بار «كۇيكەنتاي», «تۇرىمتاي», جاعالتاي» قاتارلى قۇستار بارى انىق, بىراق «ساحالتاي» دەگەن اتاۋ جوق. ەندى ساحالتاي تەرىس بولدى دەگەندە جوعارىدا ايتىلعان اڭىزعا ۇقساس ساندىراقتان پاركتەگى قۇمايدى «بالتا جۇتار» دەگەن اتپەن اتاپ جىبەرگەن.
سونىمەن 2004 جىلدان بەرى شىققان وقۋلىقتار, « تابيعات عاجايىپتار» قاتىرلى ەنتسيكلوپەديالار ءتىپتى عالامتور بەتتەرىندە دە اقباس قۇزعىندى (بەلوگولوۆىي تسيپ) قۇماي دەپ تەرىس اتاپ ءجۇر.
بەلوگولوۆىي تسيپ - اق باس تازقارا
جەرىمىزدى مەكەندەيتىن سۇستى دا سىمباتتى قىران قۇس قۇمايدى ۇرپاعىمىز ولەكسە جەگىش تازقارا تۇقىمداسى اقباس قۇزعىن ياعني بەلوگولوۆىي تسيپ دەپ اتاپ , ناعىز قۇمايدىڭ قانداي بولاتىنىن بىلمەي شاتىسىپ قالدى.
سونداقتان جاۋاپتى مەكەمەلەر , تۇلعالار جانۋارلار پاركىندەگى قۇمايعا قويىلعان تەرىس اتتى تۇزەتىپ , كەلەسى شىعاتىن وقۋلىقتار , ەنتسيكلوپەديالاردى قاداعالاپ ءار اڭ-قۇستىڭ ءوز اتاۋىمەن اتالۋىن قاداعالاسا ەكەن.
رەتى كەلگەندە ايتا كەتەتىن ءجايت قازاقتا تازى ءيتتى «قۇمايى تازى» دەپ اتايتىنى بار. سودان جۇرت نەگە قۇماي دەپ اتايدى تازى يت قۇمايدان شىققان با دەپ كوپ الىپ قاشپا ءسوز بار.
ساۋرانباەۆ سوزدىگىندە (قازاقشا – ورىسشا)
ءى. گريف -1- تازقارا
ءىى. گريف – باراق يت ۇزىن ءجۇندى اڭشى ءيتتىڭ ءبىر تۇقىمى . دەمەك, گريفتى قۇماي دەپ اۋدارىپ الىپ جۇرگەنى. يت پەن قۇمايدىڭ ەش قاتىسى جوق.
قايىروللا قاۋان ۇلى,
ۇستاز-بيولوگ
اقمولا وبلىسى,
تسەلينگراد اۋدانى
