وسىناۋ ىرگەلى سۋ كوزدەرىنىڭ ۇقساستىعىنا كەلسەك, ەكەۋىنىڭ دە اتاۋى – شالقار. بىرەۋىنىڭ سۋى تۇششى, ەكىنشىسىنىڭ سۋى اششى. ايگىلى ورىس جازۋشىسى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ميحايل شولوحوۆ كەزىندە جىل سايىن كەلىپ دەمالاتىن ورال وڭىرىندەگى شالقار كولىنىڭ پروبلەمالارى مەن تولعاعى جەتكەن ماسەلەلەرى جونىندە بۇعان دەيىنگى جىلداردا بىرنەشە دۇركىن ماسەلە كوتەرگەن دە ەدىك. ەندى اقتوبە وبلىسىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى شالقار اۋدانىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان شالقار كولىن ءسوز ەتۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇرعانداي.
وسى ءوڭىردىڭ ءىنجۋ-مارجانى ىسپەتتەس ايدىن تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ارال تەڭىزىنىڭ تەرەڭ ەكولوگيالىق داعدارىسقا تاپ بولعان كەزدەرىنە توقتالىپ ءوتۋ كەرەك. ارال تەڭىزىنە شالقاردىڭ قانداي قاتىسى بار دەۋىڭىز مۇمكىن. ارال تەڭىزىنىڭ جاعاسىنداعى حالىق ءۇشىن سوققى بولعان كۇردەلى كەزەڭدە شالقار كولى ەكولوگيالىق زارداپ شەككەن ايماققا قولايلى اسەرىن تيگىزگەنىن ەكولوگ ماماندار جوعارى باعالايدى. ياعني شالقار كولىنىڭ جاعالاۋىنان ارالعا قاراي تاراعان جاعىمدى كليمات اۋىر اۋا اتموسفەراسىن جەڭىلدەتە ءتۇسىپتى.
ايتسە دە, بۇگىنگى كۇنى شالقاردىڭ ءوزىنىڭ جايى ءماز ەمەس. ءتىپتى اپات الدىندا تۇرعانى دا باسى اشىق ماسەلە. ونىڭ مۇنداي اۋىر احۋالعا تاپ بولۋىنىڭ باستى سەبەپتەرى قانداي؟ بۇعان دەيىنگى جاسالعان ەكولوگيالىق ساراپتامالار مەن قورىتىندىلار كولدىڭ سۋى شارۋاشىلىق ماقساتتارعا ۇنەمسىز ءارى ءتيىمسىز پايدالانىلعانىن كورسەتەدى. شالقار وسى ىسىراپتىڭ, ۇنەمسىزدىكتىڭ قۇربانىنا اينالىپ كەتەتىن ءتۇرى بار. باۋ-باقشا تاناپتارىن ۇزدىكسىز سۋارىپ تۇرۋ ءۇشىن ءارى مۇنداعى سۋ كوزدەرىن ەمىن-ەركىن پايدالانۋ ءۇشىن سوناۋ 1937 جىلدان باستاپ كەڭ قۇلاشتى گيدروينجەنەرلىك نىساندار تۇرعىزىلا باستاپتى. ونىڭ قاتارىندا الىپ سۋ قۇرىلىستارى مەن بوگەتتەر, تارماقتالعان سۋ قۇبىرى جەلىلەرى جانە سورعى ستانسالارى بار. جۇمىس قاۋىپسىز بولسا قۇبا-قۇپ قوي. كەرىسىنشە, شالقاردىڭ سۋىن تۋ-تالاپاي قىلعان گيدروينجەنەرلىك نىساندار مەن قۇرىلىستار كۇنى كەشەگە, ناقتى ايتقاندا, 2012 جىلعا دەيىن اپاتتى جاعدايدا بولعانىن بۇگىندە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. ايدىننىڭ سۋى تارتىلۋى ءدال وسى تۇستا باستاۋ العانى تۋرالى دەرەكتەر ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ اقتوبە وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىندە تىركەلگەن.
وكىلەتتى ورگاننان الىنعان مالىمەتتەر بۇل جاعداي كولدىڭ تۇبىندە باتپاق قاباتتارى مەن شوگىندىلەرى پايدا بولا باستاۋىنا اسەرىن تيگىزگەنىن كورسەتەدى. كول ايدىنىندا نۋ قامىستىڭ ءوسۋى دە ەكولوگيالىق احۋالىن كۇردەلەندىرىپ, تىنىسىن ودان ءارى تارىلتا ءتۇسىپتى. ەگەر الداعى جىلدارى وسى ۇدەرىس ودان ءارى جالعاسا بەرسە, ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق كارتاسىنان شالقار كولىنىڭ ءبىرجولاتا جوعالىپ كەتپەسىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. قازىردىڭ وزىندە كولدىڭ تۇبىندە جينالعان تۇنبا قاباتتارىنىڭ قالىڭدىعى ءبىر مەتردەن الدەقايدا اسىپ تۇسەدى.
قازىرگى تاڭدا شالقار كولى ايدىنىنىڭ وتىز پايىزدان استامىن سۋ تۇبىندە جانە سۋ ۇستىندە وسەتىن وسىمدىكتەر باسىپتى. ونىڭ وسكەنىنەن قورشاعان ورتاعا ايتا قالارلىقتاي زيان كەلە قويماس ەدى. بىراق گاپ مىنادا. بيولوگ عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاعداي سۋداعى اۋا مەن وتتەگى مولشەرىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتىرماق. سونىڭ سالدارىنان سۋ استىنداعى ءشوپ-شالامدار وزىنەن-ءوزى ءشىري باستايدى, ۋلى گازدار پايدا بولادى.
جوعارىدا ايتىلعانداي, سوناۋ وتىزىنشى جىلداردان باستالعان كولدىڭ سۋىن شارۋاشىلىق ماقساتتارعا پايدالانۋ ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ايتەۋىر كوڭىلگە مەدەۋ تۇتارلىق ءبىر جايت – پايدالانۋ كولەمى جىلدان جىلعا ازايىپ كەلە جاتقانى. قازىر مۇندا باس-اياعى 6 سۋ پايدالانۋشى, قالعانى وسىنى كورسەتەدى. شالقاردىڭ سۋى كەمەرىنەن اسىپ جاتقان كەزدەرى سۋ كوزدەرى مەن رەسۋرستارى 25 ميلليون تەكشە مەتردى قۇراپتى. وكىنىشكە وراي, اتالعان مولشەر بۇدان 12-15 جىل بۇرىن 19 ميلليون تەكشە مەترگە ازايىپتى. ال قازىر شە؟ اشىعىن ايتقاندا شالقارلىقتار كولدىڭ بۇرىنعى كولەمىمەن جىلاپ كورىسەتىندەي جاعدايعا جەتكەنىن ءىسساپار بارىسىندا ايقىن اڭعاردىق. ايدىننىڭ اياسى سول كەزبەن سالىستىرعاندا 3-4 ەسەگە دەيىن تارتىلىپ كەتىپتى. تەرەڭدىگى كەزىندە 15 مەترگە دەيىن جەتسە, قازىر 5 مەتردەن اسپايدى.
شالقاردىڭ اۋىر ەكولوگيالىق احۋالىن ساۋىقتىرۋ ءۇشىن ءتيىستى ورگاندار تاراپىنان قانداي جۇمىستار قولعا الىنعانىنا توقتالايىق. ەڭ الدىمەن ايتارىمىز, اتالعان پروبلەمالار رەسپۋبليكانىڭ 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىنداعى ءىس-جوسپارعا ەنگىزىلدى. سوعان سايكەس ەكى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە (تەن) ازىرلەنگەن بولاتىن. ونىڭ العاشقىسى كولدىڭ سۋىن تازارتۋ ماسەلەلەرىنە نەگىزدەلسە, ەكىنشىسى گيدروتەحنيكالىق نىساننىڭ قۇرىلىسىنا جاڭاشا تۇرعىدان كەلۋگە ارنالعان. وعان قاجەتتى قاراجاتتى وبلىستىق بيۋدجەتتەن ءبولۋ تۋرالى ۇكىمەت شەشىمى شىعارىلىپتى. الايدا سول تۇستا وبلىستىق بيۋدجەتتىڭ ەسەبىندە باعدارلامانى جۇرگىزۋگە قاجەتتى قاراجات بولماعان. ءسويتىپ شالقار كولى جوبالارىن قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىستى سومالار بولىنبەي قالعان.
وسى كەزەڭدە بۇعان قاتىستى تاعى ءبىر وڭتايلى تاكتيكالىق شەشىم الىنعانىن ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتى وبلىستىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى جاقسىعالي يمانقۇلوۆ ايتىپ بەردى. قاراستىرىلعان جۇمىستار ءۇشىن قاراجاتتى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن كەزەڭ-كەزەڭمەن ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپتى. ايتەۋىر ءتۇبى قايىرلى بولعانى كوڭىلگە مەدەۋ. وسىلايشا 2010-2012 جىلدار ارالىعىندا شالقار كولىندە قالىپتاسقان كۇردەلى ەكولوگيالىق احۋالدى شەشۋ ءۇشىن العاش رەت 204 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, ول تولىق يگەرىلگەن. قارجى نەگىزىنەن گيدروينجەنەرلىك نىسانداردى جاڭعىرتۋعا جۇمسالىپتى.
جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ جاعدايى مەن مۇمكىندىگى ايتپاسا دا بەلگىلى. سوندىقتان وڭىردە ورىن العان پروبلەمالارعا بايلانىستى جايتتاردى, سونىڭ ىشىندە جوعارىدا اتالعان تەن-ءنىڭ كەيبىر تالاپتارىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋ تۋرالى ۇسىنىس-تالاپتار ازىرلەنىپ, سول كەزدەگى قورشاعان ورتانى قورعاۋ, ەنەرگەتيكا مينيسترلىكتەرىنە جولدانعان. ايتسە دە كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇل ماسەلە شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. بۇل جونىندە گازەت تىلشىسىنە اقتوبە وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرجان اققۇل مالىمدەدى.
قازىرگى تاڭدا, اسىرەسە, شالقار كولىنىڭ تابانىن تازالاۋ ماسەلەسى وتكىر كۇيىندە قالىپ وتىر. بۇعان سالقىنىن تيگىزىپ جۇرگەن كەيبىر وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەر بار. ءبىرىنشى ماسەلە, تەن ازىرلەۋ جونىندەگى ينجەنەرلىك-گەولوگيالىق ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلمەگەن. سونىڭ سالدارىنان بۇل جۇمىستاردى قايتا جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. وتكەن جىلى شالقار كولىنىڭ ءتۇبىن تازارتۋ جونىندە جاڭا جوبا ازىرلەنگەنى ءدال وسىنداي قاجەتتىلىككە بايلانىستى. بۇگىندە جوباعا ءتيىستى مەملەكەتتىك ساراپتاما جاسالۋدا. وندىرىستىك-الەۋمەتتىك ۇدەرىس وڭ ناتيجە كورسەتكەن جاعدايدا قارجىلاندىرۋعا قاتىستى ماسەلەلەر تاعى دا سالالىق مينيسترلىكتەرگە جولدانباق.
شالقاردىڭ جاي-كۇيىنە قاتىستى تاعى ءبىر شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان ماسەلە بار. ول جەرگىلىكتى فلورا مەن فاۋنانىڭ, ياعني وسىمدىكتەر مەن جان-جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ كەلەشەگىنە قاتىستى. شالقار بۇعان دەيىن رەسپۋبليكامىزداعى بالىق قورى مول ايدىندار قاتارىندا بولدى. الايدا قازىر ونىڭ ءبارى قۇرىپ كەتۋ الدىندا تۇر. بىرىنشىدەن, ول سۋداعى وتتەگى قۇرامىنىڭ ازايىپ كەتۋىمەن بايلانىستى. بۇل كورىنىس اسىرەسە قىس كەزدەرىندە ايقىن بايقالاتىنىن وسى شالقار اۋدانىنىڭ ازاماتى, تۋعان جەرىنە جاناشىر جان عانيبەك سۇلتانوۆتىڭ اۋزىنان ەستىدىك. ول بالىقتى قورعاپ قالۋ ءۇشىن سۋدى وتتەگىمەن قانىقتىراتىن قۇرىلعىنىڭ اۆتورى, قۇرىلعىسىنا اەراتور دەگەن اتاۋ بەرىلگەن.
– قىستا كول بەتىندەگى مۇزدىڭ قالىڭدىعى 60-70 سانتيمەتردەن كەم تۇسپەيدى. سونىڭ سالدارىنان سۋ استىندا قىسىم جوعارىلاپ, گاز پايدا بولادى. وعان شىداماعان بالىقتار قىرىلىپ قالادى. مەن اەراتوردى وسى جاعدايدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ويلاپ شىعاردىم,– دەيدى عانيبەك سۇلتانوۆ.
ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, اەراتور ۋلى گازداردى سىرتقا شىعارىپ, سۋعا وتتەگىنىڭ مول مولشەرىن بەرەدى. قۇرىلعى مۇزدىڭ بەتىنە ورناتىلادى, جوعارى بولىگىندەگى قوندىرعى جەلدەن قۋات الىپ, استىڭعى بولىگىنە, ياعني مۇز استىنا وتتەگىن جىبەرەدى.
– مۇنداي ءتاسىلدى ەل قولدانا بەرمەيدى. كوپشىلىگى مۇزدى ويىپ, بالىقتارعا اۋا جىبەرەمىز دەپ ويلايدى. ايتسە دە بۇل مەحانيكالىق ءتاسىل ايدىندى وتتەگىمەن قاجەتتى مولشەردە ءارى تۇراقتى تۇردە قانىقتىرا المايدى. شالقاردىڭ جەرى دالالى, كەڭ جازىقتا ورنالاسقان, جەل سوقپايتىن كۇندەر از. بۇل ءبىز ءۇشىن وتە ىڭعايلى ءارى ءتيىمدى,– دەپ جالعاستىردى ول ءوز اڭگىمەسىن.
ءبىز جوعارىدا ايدىن ءۇستىن قالىڭ قامىس باسىپ بارا جاتقانىن ايتقانبىز. ونى ازايتۋ ءۇشىن عانيبەك قىس كەزىندە قامىستى ورۋ جۇمىستارىن دا قوسا اتقارادى ەكەن. زەينەت جاسىنداعى ازاماتتىڭ بۇل باستاماسى ءوڭىردىڭ وزگە تۇرعىندارىنا دا ۇلگى بولسا يگى. ءتيىستى ورگاندار كولدىڭ توڭىرەگىندە ەكولوگيالىق احۋالدى سەيىلتۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالاردى قولعا السا, وعان عانيبەك سياقتى جەرگىلىكتى جەردىڭ حالقى دا اتسالىسسا, سوندا عانا شالقاردىڭ باتپاققا اينالا باستاعان ايدىنى تازارىپ, ەكىنشى تىنىسى اشىلارى انىق.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە وبلىسى,
شالقار اۋدانى
سۋرەتتە: شالقار كولىنىڭ ۇستىنە ورناتىلعان اەراتور
