كىتاپتىڭ ارقاۋى رەتىندە مادەني جانە ءدىني ايىرماشىلىقتار ادامدار اراسىندا جاھاندىق اۋقىمداعى جانجالعا اكەلەتىن گيپوتەزاسى الىنعان. باسقاشا ايتقاندا, اۆتور كەلەشەكتەگى سوعىستار جەكە ەگەمەن مەملەكەتتەر اراسىندا ەمەس, ءتۇرلى وركەنيەتتەر اراسىندا جۇرەدى دەگەن پىكىر بىلدىرگەن.
حانتينگتون الەمدىك وركەنيەتتەردى شارتتى تۇردە مىناداي ساناتتارعا بولگەن: باتىستىق, لاتىنامەريكالىق, جاپوندىق, سيندىك, يسلامدىق, پراۆوسلاۆتىق, بۋددالىق جانە افريكالىق. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, اتالعان وركەنيەتتەردىڭ تاريح, ءتىل, مادەنيەت, سالت-داستۇرلەر جانە ەڭ ماڭىزدى ءدىني تۇرعىداعى ايقىن ايىرماشىلىقتارى بولاشاق الەمدىك قاقتىعىستار ءۇشىن وتە قولايلى سەبەپ قىزمەتىن اتقارادى.
س.حانتينگتوننىڭ دالەلدەرى اكادەميالىق توپتار ارالاسىندا ءتۇرلى پىكىرلەر تۋدىرعانىنا قاراماستان, كەيىنگى كەزەڭدەگى وقيعالار اۆتور يدەيالارىنىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدەگى وزەكتىلىگىن تانىتتى. مىسالى, 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتەگى ء«ال-كايدا» ۋلترا-راديكالدى توبى جاساعان تەررورلىق شابۋىل امەريكانى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە بۇكىل الەمدىك قوعامداستىقتى ءدۇر سىلكىندىردى. ناتيجەسىندە «باتىستىڭ راديكالدى يسلاممەن كۇرەسى» جانە «مۇسىلماندارىنىڭ باتىستىق كواليتسياعا قارسىلىعىنا» قاتىستى ريتوريكا پايدا بولدى.
جەك كورۋشىلىك پەن ەكسترەميزم يدەولوگياسىن دامىتۋ قاۋپى الدىندا ءدىني قاراما-قايشىلىقتاردى بەيبىت تۇردە تالقىلاۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. سوندىقتان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ دانا ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ءوزارا سىيلاستىق پەن تولەرانتتىلىق مادەنيەتىن دامىتۋداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماقساتىندا الەمدىك ءدىني كونفەسسيالار وكىلدەرى ءۇشىن ينتەراكتيۆتى الاڭ قۇرۋ ۇسىنىلدى.
ەلباسىنىڭ باستاماسى جاھاندىق قولداۋعا يە بولىپ, 2003 جىلى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ I سەزى ءوتتى, ول جاھاندىق ءدىني كونفەسسيالاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ بىرەگەي الاڭىنا اينالدى.
كونفەسسياارالىق ديالوگتىڭ تۇراقتى ينستيتۋتىن قۇرۋعا قاتىستى ەلباسىنىڭ باستاماسى وزىنشە ءبىر ەرەكشە يدەيا ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءى سەزى وتكەنگە دەيىن, الەمدە شىن مانىندە وسىنداي مازمۇنداعى اۋقىمدى شارا بولماعان ەدى. بۇل فورۋم قازىرگى زاماننىڭ سىناقتارى مەن ۇردىستەرىنە ساي كەلەتىن «قازاقستاندىق جوبا» ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
2003 جىلدان باستاپ قازاقستان ءۇش جىل سايىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن وتكىزىپ كەلەدى. بۇل ءىس-شارالاردىڭ ورتالىعى استانا قالاسى, ال شارانىڭ ءوتۋ ورنى رەتىندە ارنايى سالىنعان بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى بولۋى دا سيمۆولدىق مانگە يە. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءارتۇرلى كۇن ءتارتىبى مەن قاتىسۋشىلار سانىنا قاتىستى ايىرماشىلىقتار بار 5 سەزد ءوتتى. اتالعان الاڭنىڭ وزەكتىلىگى مەن بەدەلى جىل وتكەن سايىن ارتا ءتۇستى. ەگەر دە ءبىرىنشى سەزدە 17 ءدىني كونفەسسيالار دەلەگاتسياسى قاتىسسا, ءتورتىنشى سەزدە 80-نەن استام دەلەگاتسيا بولدى, ال 2015 جىلى وتكەن سوڭعى بەسىنشى سەزد جۇمىسىنا ءبىرىنشى رەت بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن ارالاستى. مۇنىڭ ءبارى كەزدەيسوق ەمەس, بۇل الەمدىك قوعامداستىقتىڭ الدىندا پىكىرالماسۋ الاڭىنىڭ ماڭىزدىلىعىن دالەلدەيدى.
الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە كونفەسسيالىق قاتىناستاردىڭ تراەكتورياسىن ءتۇسىنۋ مەن ىنتىماقتاستىق باعىتىن وزگەرتتى جانە تەك دىندەر ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى تۇتاستاي العاندا الەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن بايلانىستىرۋشى تەتىك رەتىندە قىزمەت ەتۋدە. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ كەزەكتى VI سەزى 2018 جىلدىڭ قازان ايىندا وتەدى. بۇل جيىن يسلام, حريستيان, يۋدايزم, بۋدديزم, سينتويزم, داوسيزم, يندۋيزم جانە باسقا دا دىندەردىڭ جوعارى وكىلدەرىن, سونداي-اق بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارىن بىرىكتىرە تۇسەدى.
الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ تۇراقتى ارەكەت ەتەتىن سەزى ونداعان جىلدار بويى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سىيلاستىق جانە ەڭ باستىسى – پىكىر الماسۋ ارقىلى كەلىسىم مەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار جەر شارىندا بارلىق مادەني-ءدىني بىرلەستىكتەر مەن قاۋىمداستىقتاردىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى بولىپ تابىلاتىنىن كورسەتەدى. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن الەم بويىنشا قۇرمەت مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا, سونداي-اق دىندەر اراسىنداعى ءتيىمدى جاھاندىق پىكىرالماسۋدىڭ قالىپتاسۋىنا باعا جەتپەس ۇلەس قوسۋدا.
زارەما شاۋكەنوۆا,
قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
