سەمەيلىكتەر سەنىمى بەكي ءتۇستى

سەمەيدىڭ اۋماقتىق قۇرىلىمى باسقا قالالار­دان ءبىرشاما وزگەشە. و شەتى مەن بۇ شەتى 400 شا­قىرىمعا دەيىن سوزىلىپ جاتسا, قۇرامىندا 38 ەلدى مەكەندى قامتيتىن 16 وكرۋگ بار. سوعان وراي, قالا اكىمى مەيرامحات اينابەكوۆتىڭ ءوڭىر تۇرعىندارى اراسىنداعى ەسەبى ءبىر ايدان استام ۋاقىتقا سوزىلدى جانە دە ول كۇننىڭ سۋىقتىعىنا, جولدى ءالسىن-ءالسىن جاۋىپ تاستاپ وتىرعان بۇرقاسىنعا قاراماستان, بەل­گىلەنگەن مەرزىمىندە, سونىمەن بىرگە, ۇيىمشىل­دىقپەن وتكىزىلدى. ال اكىمنىڭ قالا تۇرعىندارىنىڭ الدىنداعى ەسە­بىن قالانىڭ 3 جەرىندە وتكىزۋ بەلگىلەنگەن بولا­تىن. سونداي كەزدەسۋلەر بۇعان دەيىن قالا ورتالىعى مەن قالانىڭ زاتون دەپ اتالاتىن بولىگىندە بولىپ وتكەن-ءدى. ولارعا دا جۇرتشىلىق كوپتەپ قاتىسىپ, وزدەرىن تولعاندىرىپ كەلە جاتقان سان الۋان سۇراقتارعا تياناقتى جاۋاپ الدى. ال قالا تۇرعىندارىمەن سوڭعى قورىتىندى كەزدەسۋ قالانىڭ جاڭاسەمەي بولىگىندەگى “ەڭلىك-كەبەك” كينوتەاترىندا ءوتتى. ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىنان كەيىن ىلە-شالا وتكى­زىلگەن بۇل كەزدەسۋدە قالانىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى جان-جاقتى سارالانىپ, تالقىلاندى. مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا “قازاقستان-2030” ستراتەگياسىن ورىنداۋ بارىسىنداعى العاشقى 10 جىلدىقتىڭ وڭدى وزگەرىستەرىن ناقتى مىسالدارمەن اتاپ كورسەتكەنى بارشامىزعا ءمالىم. سەمەيدى دە ەل ومىرىنەن تىس الىپ قاراۋعا بولمايدى, دەدى اكىم ءوز بايانداماسىندا. شىندىعىندا دا, وتپەلى كەزەڭنىڭ العاشقى جىلدارىندا مۇندا اكىمدەر جىل سايىن دەرلىك اۋىسىپ, قالانىڭ بەرەكەسى ءبىرشاما قاشىپ كەتكەنىمەن, ۋاقىت وتە كەلە مۇنداعى شارۋانىڭ ءبارى دۇرىستالا باستادى. ويتكەنى, ەرتىس جاعاسىنداعى كونە قالانىڭ كۇندەلىكتى جاي-كۇيى ەلباسىنىڭ نازارىنان ءبىر ساتكە دە تىس قالعان ەمەس. قالا, اسىرەسە, جىلۋدان تارىعىپ قينالا باستاعان شاقتا مەملەكەت باسشىسى ەل ۇكىمەتىنە ورىن الىپ وتىرعان وسى ءبىر جاعدايدى ساۋىقتىرۋ ماقساتىندا ناقتى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. سوڭعى 2-3 جىلداعى داعدارىستى جاعدايعا قارا­ماستان, قالانىڭ بويىن تىكتەي باستاعانى ەڭ الدى­مەن سونداي ناقتى قامقورلىقتىڭ ارقاسى دەسەك, ەكىنشىدەن, بۇل قالا باسشىسىنا دا بايلانىستى ما دەيمىز. مۇنى ءبىز عانا ەمەس, قالا جۇرتشىلىعى بىلايعى جەردە دە, ەسەپ بەرۋ جيىندارىندا دا ايتىپ ءجۇر. سونداي-اق, ونى قالا اكىمىنىڭ ەسەپتى بايانداماسىندا مولىنان كەلتىرىلگەن دەرەكتەر دە ايقىن ايعاقتايدى. ايتالىق, ەسەپتى مەرزىم ىشىندە 82 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ءونىمى وندىرىلگەن. ال بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 300 ميلليون تەڭگە ارتىق. سونداي-اق, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ ماقساتىندا دا ەلەۋلى جۇمىستار اتقارىلعان. ماسەلەن, ونەركاسىپ سالاسىنا 12 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. بۇل 2008 جىلعى كورسەتكىشتەن 20 پايىز ارتىق. سونىڭ ناتيجەسىندە قالا بيۋدجەتىنىڭ جوسپارى وزىندىك كىرىس جونىنەن 102 پايىز بولىپ ارتىعىمەن ورىندالىپتى. ال جەكەلەگەن وڭدى مىسالدارعا توقتالاتىن بول­ساق, وتكەن جىلى مۇندا “بەلارۋس” تراكتورىن قۇ­راستىرىپ شىعارۋ ءوندىرىسى جولعا قويىلدى. ءسويتىپ, جىل ىشىندە 300-دەن استام تراكتور شىعارىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا گوفروىدىس, جيھاز, مەديتسينالىق كيىم تىگۋ, باسپا ونىمدەرى مەن سۋسىن شىعاراتىن جاڭا كاسىپورىندار قاتارعا قوسىلدى. بىلعارى-مەح كومبيناتىندا بىلتىر باستالعان يگىلىكتى شارۋا بيىل ءىس جۇزىنە اسىرىلماق. ياعني, مۇندا ورتالىق ازيا بويىنشا ساپاسى وتە جوعارى تەرى شىعارىلا باستايدى. بيىل سەمەيدە, سونداي-اق جاڭا اياق كيىم فابريكاسىنىڭ, ءدارى-دارمەك زاۋىتىنىڭ, كابەل ونىمدەرىن شىعاراتىن كاسىپورىننىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. قالادا شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا دا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. سونىڭ ايعاعىنداي, جىل ىشىندە وسى سالا بويىنشا جاڭادان 2000-نان استام جۇمىس ورنى اشىلعان. “سامۇرىق-قازىنا” جانە “دامۋ” قور­لا­رى ارقىلى قالاداعى شاعىن جانە ورتا كاسىپ­كەرلىكتى دامىتۋ ماقساتىمەن جاسالعان 140 جوبانى قارجىلاندىرۋعا 3,6 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. وسىنداي جارقىن مىسالدى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنان دا بايقاۋعا بولادى. جىل ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى 10 پايىزعا ارتسا, سونىڭ ىشىندە ەت ءوندىرۋ –14, ءجۇن ءوندىرۋ –9,9, ءسۇت ءوندىرۋ 2,2 پايىزعا كوبەيگەن. سونىمەن ءبىر­گە, مال مەن قۇس سانى ارتقان. قالادا اۋىل شارۋا­شى­لىعى ونىمدەرىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ماق­سا­تىندا 50 رەت جارمەڭكە وتكىزىلگەن. ولاردا قالا تۇر­عىندارىنا 300 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى ساتىلعان. ەت-ءسۇت ماسەلەسىن شەشۋ ماقساتىمەن 1000 ءىرى قاراعا ارنالعان ەكى بورداقىلاۋ الاڭى سالىنعان. مال باسىن اسىلداندىرۋ جۇمىسى دا ءساتتى جۇرگىزىلۋدە. برويلەر قۇس فابريكاسىنىڭ قۋاتى دا ارتا ءتۇسىپ كەلەدى. قازىر دە 6 مىڭ توننا قۇس ەتىن وندىرۋگە قول جەتكىزىلسە, كەلەشەكتە بۇل كورسەتكىش 8 مىڭ تونناعا جەتكىزىلمەك. “سەمەيقۇس” فابريكاسى تاراپىنان جۇمىرتقا ءوندىرۋ ماسەلەسى دە ءوز شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. وسىنداي جارقىن مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرە بەرۋگە بولادى. اكىمنىڭ ەسەپتى بايانداماسىندا, سونىمەن بىرگە, الەۋمەتتىك جانە كولىك, بايلانىس سالالارىنداعى قول جەتكەن جەتىستىكتەر ناقتىلى مىسالدارمەن تىلگە تيەك ەتىلدى. جىلۋ, جارىق ماسەلەلەرى دە نازاردان تىس قالمادى. جىلۋ, جارىق دەمەكشى, وسى ماسە­لە­لەر قوزعالعاندا كوز الدىڭا ەرىكسىز كولەڭكەلى كورى­نىس­تەر ەلەستەيدى. ياعني, بۇل ماسەلەدە ءالى دە كەم­شى­لىك جوق ەمەس. اسىرەسە, بيىلعىداي تابيعات جاع­داي­ىن­دا سەمەيلىكتەردىڭ جاۋراپ, توڭىپ قالعانىن جا­­سى­رۋعا بولمايدى. سونىڭ بارلىعى كومىر تاپشى­لىعىنان تۋىنداپ وتىرعان سەكىلدى. سوعان وراي جەر­گى­لىكتى دەپۋتاتتاردىڭ كەزەكتەن تىس سوڭعى سەسسيا­سىن­دا وبلىس تاراپىنا سىن دا ايتىلىپ قالعان. اكىم بايانداماسىنان سوڭ جارىسسوزگە شىققاندار دا, سۇراق قويعاندار دا بۇل تاقىرىپقا ورالماي كەتپەدى. اكىم بايانداماسىن تالقىلاۋعا قالالىق ءماس­ليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى نۇرلان سىدىقوۆ, رافايل حازيپوۆ, بيزنەس كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى امان ءتى­لەۋ­باەۆ, ەڭبەك ارداگەرى ۆاسيلي بابيچەۆ جانە “اباي” جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, اقىن مۇرات­بەك وسپانوۆ قاتىستى. ولار ءوز سوزدەرىندە اەس كومپانياسىنىڭ جارىقتى تىم قىمباتتاتىپ وتىر­عاندىعىنا, سەمەي-قاينار تاس جولىن جوندەۋگە, سەمەيدە قوقىس وڭدەۋ كاسىپورنىن سالۋ جانە سپورت كەشەنى مەن مەشىت قۇرىلىسىن اياقتاۋ, بالالار باقشاسىن كوبەيتۋ, سونىمەن بىرگە, جىلۋ, كوم­مۋ­نالدىق قىزمەت, كولىك جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­لارىنداعى كەمشىلىكتەردى جويۋ جونىندە ناقتىلى شارالار جۇزەگە اسىرىلۋى قاجەتتىلىگىنە توقتالدى. قالا اكىمى مەيرامحات اينابەكوۆ وزىنە قويىل­عان سۇراقتاردىڭ بارىنە تياناقتى جاۋاپ قايتاردى. بۇل جيىنعا ارنايى كەلىپ قاتىسقان وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ جيىن سوڭىندا ءسوز الىپ, سەمەيلىكتەردى تولعاندىرعان ماسەلەلەردىڭ ءبارى ءوز شە­­شىمىن تاباتىندىعىنا سەندىردى. سونىڭ ايع­اعىن­داي, دەدى ول, وبلىس تاراپىنان كومىر ساتىپ الۋعا تيىسىنشە قارجى ءبولىنىپ وتىر. ەرتەڭنەن باستاپ 50 مىڭ توننا كومىردىڭ العاشقى بولىگى سەمەيگە جەتكىزىلە باستاماق. ءيا, وبلىس باسشىسى سەندىرگەنىندەي, سەمەيلىك­تەردى الاڭداتقان ۋاقىتشا قيىندىقتىڭ ءوز شەشىمىن تاباتىندىعىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتامىز. داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي. جۇمىس ىستەمەگەن ادام عانا قاتەلەسپەيدى مەركى اۋدانىنىڭ اكىمى بولات رىسمەنديەۆ اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى مەن جۇرتشىلىق الدىندا ەسەپ بەردى. وعان جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ اپپارات جەتەكشىسى عاني سادىبەكوۆ قاتىستى. شيپالى سۋىمەن, جانعا سايا تاۋىمەن اتى شىققان مەركى ءساناتوريى ورنالاسقان بۇل ءوڭىردى ەلىمىزدىڭ تۇپكىر-تۇپكىرى جاقسى بىلەدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. اتىنا زاتى ساي سول مەركى اۋدانى بۇگىندە بۇرىنعىدان دا جاقسارا تۇسكەن. اۋدان اكىمى ەسەبىن وسى وڭىردەگى ونەركاسىپتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن باستاعان. مىسالى, “مەركى قانت زاۋىتى” جشس وتكەن جىلى 4 ميل­ليارد تەڭگەنىڭ قىزمەتىن كورسەتىپتى. ءوندىرىستى 6 ەسەگە دەيىن ۇلعايتىپتى. “الكوپيششەپروم” سەرىكتەستىگى بولسا, 281,5 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن شى­عارعان. ءوز باسىم تاراز قالاسىنداعى دۇكەندەردە ساتۋشىلاردان “مەركىنىڭ ايرانى ءتۇستى مە؟” دەپ سۇراپ تۇرعان تۇتىنۋشىلاردى كوپتەپ كەزدەستىرە­تىن­مىن, مىنە, سول مەركى ىرىمشىك زاۋى­تى 404,6 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن وتكەرىپتى. ءسوزدىڭ توقەتەرى, اۋ­دان ونەركاسىبى جىل ىشىندە بارلىعى 4 598 887 مىڭ تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرگەن. مەركى اۋدانىنىڭ جەرى ەگىن شا­رۋاشىلىعىنا قولايلى بولىپ كەلۋى­مەن دە ەرەكشەلەنەدى. مۇنى مەركىلىك ديقاندار وتە ءتيىمدى پايدالانۋعا تىرىسادى. ەگىس القاپتارىن اگروتەح­نو­لوگيالىق شارالارعا ساي كۇتىپ-باپتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ناتيجە­سىندە ءار گەكتاردان 7,3 تسەنتنەردەن استىق جيناعان شارۋاشىلىقتار دا بار. بۇل ءوڭىردىڭ ديقاندارى اۋىس­پالى ەگىستىكتى ءتيىمدى پايدالانسا, مول ءونىم الۋعا بولاتىنىن ەشكىمنەن سۇرامايدى. بۇل – سوڭعى جىلدارى ءىس جۇزىندە دالەلدەنگەن مىسال. سو­نىڭ ناتيجەسىندە داندىك جۇگەرى ال­قاپتارىنىڭ ءار گەكتارىنان 120-130 تسەنتنەردەن, ماقسارى داقىلىنىڭ ءار گەكتارىنان 18-20 تسەنتنەردەن ءونىم الىندى. اتاپ ايتساق, “سىپاتاي” جشس – 200-گە جۋىق جەر يەلەرى مەن ۇساق شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ەگىس القاپ­تارى مەن تەحنيكالارىن بىرىكتىرىپ, ىرىلەندىرۋ ناتيجەسىندە قالىپتاسقان شارۋاشىلىق. جەكە ماشينا-تراكتور پاركى بار. تەحنيكالارى كۇزگى, كوكتەمگى, جازعى جۇمىستارعا ساقاداي ساي جانە جىلما-جىل جاڭا تەح­ني­كالارمەن تولىقتىرىلىپ وتىرادى. اتالعان شارۋاشىلىق الماتى قالاسىنداعى “ۆيتا” فيرماسىمەن ءتيىمدى كەلىسىم-شارت جاساسىپ, ولار­دان قىتاي بۇرشاعى تۇقىمىن جانە وسى داقىل ەگىلەتىن القاپتاردى ءوڭ­دەۋگە قاجەتتى ارنايى تەحنيكا الۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى الاتىن بولىپ كەلىستى. ولاردىڭ جاساسقان شارتىنا سايكەس “ۆيتا” فيرماسى شارۋاشى­لىق­تىڭ وندىرگەن ونىمدەرىن تولىق كولەمدە ساتىپ الادى جانە العان نە­سيە-قارجىسى ءۇشىن سول ءونىم ەسەبىنەن ەسەپ ايىرىسادى. اۋداندا اۋىل شارۋاشىلىعى سا­لاسى دا دامىپ كەلەدى. وتكەن جىل­مەن سالىستىرعاندا ءمۇيىزدى ءىرى قارا 1 پاي­ىزعا, قوي-ەشكى 2 پايىزعا كو­بەيىپتى. بۇگىندە “جول كارتاسىنىڭ” جاق­سىلىعى تۋرالى ايتپاۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, تىرلىكتىڭ كوبىسى وسى باع­دار­لامانىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسى­رىلدى. مىسالى, اۋداندا 281 جۇمىس ورنى قۇرىلعان. كاسىپتىك ليتسەيدە وقىعىن 94 ادام – قۇرىلىسشى, 105 ادام – گازبەن دانەكەرلەۋشى جانە 61 ادام تراكتورشى ماماندىقتارىن الىپ شىققان. ءبىلىم مەن مادەنيەت سالالارىنىڭ جاڭالىقتارى دا مول. وقۋشىلاردىڭ ينتەرناتتا جاتىپ وقۋىن ۇيىم­داس­تىرۋ, كولىكپەن تەگىن تاسىمالداۋ جانە جازعى دەمالىستارىن ساۋىق­تىرۋ لاگەرلەرىندە وتكىزۋدى قولداۋ ماسەلەلەرى جاقسى جولعا قويىلعان. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا ىلگەرىلەۋشىلىك بار. اۋدان ورتالى­عىن­داعى اۋرۋحانانىڭ عيماراتى 50 ميل­ليون تەڭگە قارجىعا كۇردەلى ءجون­دەۋدەن وتكىزىلىپتى. الىس اۋىلدارداعى مەديتسينالىق پۋنكتتەر دە جاڭار­تىلعان. جىل ىشىندە جەرگىلىكتى جەردەگى جولداردى جوندەۋ ءۇشىن 56 ميلليون تەڭگە جۇمسالىپ, 426 ءۇي تابيعي گاز­بەن قامتاماسىز ەتىلىپتى. اۋىلدارعا تەلەفون بايلانىسىن جەتكىزۋ دە قول­عا الىنۋدا. ەسەپتەن سوڭ مەركى اۋىلىنىڭ تۇر­­عىنى اننا لانديك “جول كار­تاسى” باعدارلاماسى بويىنشا اتقا­رىلعان جۇمىستارعا ءدان ريزا ەكەنىن ايتا كەلىپ, اكىمنەن الداعى ۋاقىتتا قانت كەنتىندەگى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى مەن مۋزىكا مەكتەبىنىڭ عي­ماراتىنا كوڭىل اۋدارۋدى ءوتىندى. قانت كەنتىندەگى جەر استى سۋىنىڭ كو­تەرىلۋى دە تۇرعىنداردىڭ كوڭىلىن الاڭ­داتىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. مى­سالى, جەر استى سۋى كوكتەمدە كەنت­تەگى ورتا مەكتەپتىڭ سپورت زالىنىڭ ەدەنىن جارامسىز ەتىپ تاستاعان. اۋدان اكىمىنىڭ ەسەبىن قورىتىن­دىلاعان وبلىس اكىمدىگىنىڭ اپپارات جەتەكشىسى ع. سادىبەكوۆ وبلىس اكىمى ق. بوزىمباەۆتىڭ مەركى اۋدانىندا ەسەپ بەرىلگەنگە دەيىن كەلىپ, اۋدان­نىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تىنىس-تىرشىلىگىمەن مۇقيات تانىس­قانىنا, سودان بەرگى از عانا ۋاقىت ءىشىن­دە وبلىس باسشىسى اتاپ كورسەت­كەن كەيبىر سىن-ەسكەرتپەلەردىڭ تۇزە­تىلىپ, بىرقاتار جۇمىستار اتقارىل­عانىنا توقتالدى. اۋدان باسشى­سىنىڭ مەركى وزەنىنە كوپىر سالۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن تىس قاراجات كوزىن قاراستىرىپ, اۋدان ورتالىعىنىڭ جۇرتشىلىعى ءۇشىن ساۋاپتى ۇلكەن جۇمىس اتقارعانىن اتاپ ءوتتى. البەتتە, تاۋ بوكتەرىندەگى تاڭعا­جاي­ىپ وڭىردە شەشىمىن كۇتكەن ماسە­لەلەر دە جوق ەمەس, بار. مىسالى, ال­دا­عى ۋاقىتتا اسپارا, اققاينار جانە ءتاتتى اۋىلدارىنا اۋىز سۋ جەتكىزۋ ماسەلەسى شەشىمىن تابۋى ءتيىس. ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ, بۇقارالىق سپورت سالالارىندا دا اتقاراتىن جۇمىستار جەتكىلىكتى. قورىتا ايتقاندا, جيىنعا قا­تىس­قاندار اۋدان اكىمى بولات رىس­مەن­ديەۆتىڭ ءبىر جىل ىشىندەگى جۇمىسىن قاناعاتتانارلىق دەپ باعالادى. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى. مۇنايلى ءوڭىردىڭ مۇقتاجى ازايىپ كەلەدى مۇعالجار اۋدانىنىڭ اكىمى سەرىك شاڭعۇتوۆتىڭ قاندىاعاش قالاسىندا وتكەن قورىتىندى ەسەبىنە 200-دەي ادام جينالدى. اۋداندا العاش رەت ون-لاين رەجىمى ىسكە قوسىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا اۋدان اكىمىنىڭ قورىتىندى ەسەپتى كەزدەسۋى تىكەلەي ەفير ارقىلى بەرىلىپ, وعان مادەنيەت ۇيىنە جينالعاندار عانا ەمەس, قاندىاعاشتىقتارمەن بىرگە, ەمبىلىكتەر دە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن الدى. ەسەپ تۋرالى الدىن-الا قۇلاعدار بولعان ەل اۋدان اكىمىنىڭ جەكە ەلەكتروندى بلوگىنا دا ساۋال مەن تىلەك جولداپ ۇلگەرىپتى. سونىمەن قاتار, ەسەپتى كەزدەسۋ كەزىندە تىكەلەي بايلانىس جەلىسى جۇمىس جاساپ تۇردى. بۇل بايلانىسقا الىس اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى دا قوسىلا الدى. قازىرگى ۋاقىتتا اۋداننىڭ 46 اۋىلدىق ەلدى مەكەنى تەلەفون بايلانىسى قىزمەتىن پايدالانىپ وتىر. ەلدى مەكەندەردە بولعان ەسەپتى كەزدەسۋلەرىنىڭ وزىندە اۋىل تۇر­عىن­دارىنىڭ اۋزىنان بۇرىنعىداي ارىز-شاعىم ەمەس, اتقارىلعان جۇمىستارعا دەگەن ريزاشىلىقتى ەستىپ كەلە جات­قان اۋدان باسشىسىنا ەلدىڭ ىقىلا­سىنىڭ تۇزۋلىگىنە نەگىز دە جوق ەمەس. باس­قاسىن بىلاي قويعاندا, بىلتىر­عى ەسەپ بەرۋ جيىنىندا ايتىلعان ءوز­ەك­تى ماسەلەلەر تولىقتاي شەشىمىن تاپ­قان. باس-اياعىن تۇگەندەمەگەننىڭ ءوز­ىندە اۋداندا ايتارلىقتاي جۇمىس ات­قارىلعان. اۋدان اكىمىنىڭ مالىمدەۋىنشە, ەس­ەپتى كەزەڭدە قاندىاعاش قالاسىنىڭ سۋ قۇبىرلىق جەلىلەرى اۋىستىرىلسا, ەمبى قالاسىنىڭ سۋ قۇبىرلىق كەشە­ن­ىن قايتا جاڭعىرتۋعا 186,8 ملن. تەڭ­گە ءبولىنىپ, جۇمىس جۇيەلى جۇرگى­زىلۋدە. ەمبى قالاسىندا مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا 3 تۇرعىن ءۇي سا­لىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن. وسىن­داعى بۇزىلعان پوشتا عيماراتى جەر­گىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن 60 ملن. تەڭگەگە كۇردەلى جوندەلىپ, وعان №4 نەگىزگى مەكتەپ ورنالاستىرىلىپتى. التىندى اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپ عيماراتىنا 7,5 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلگەن. اششى­ساي, اقكەمەر اۋىلدىق وكرۋگتەرىنەن جانە مۇعالجار اۋىلىنان بالاباق­شا­لار اشىلسا, تالدىساي, جۇرىن اۋىلدارىنداعى بالاباقشالار 6,1 ملن. تەڭگەگە جيھازبەن قامتاماسىز ەتىلگەن. تالدىساي اۋىلدىق مادەنيەت ءۇيى دە كۇردەلى جوندەلىپتى. ساعاشيلى اۋ­ىلدىق كىتاپحاناسىنا 4,2 ملن. تەڭ­گەگە گاز قۇبىرى تارتىلعان. جۇرىن اۋىلدىق مادەنيەت ءۇيىن كۇردەلى ءجون­دەۋگە اۋداندىق بيۋدجەتتەن 4 ملن. تەڭگە بولىنسە, 29,4 ملن. تەڭگەگە اباي اتىنداعى, تالدىساي ورتا مەكتەپتەرى جانە سەرگەەۆ نەگىزگى مەكتەبى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپتى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 130 ملن.تەڭگە ءبولىنىپ, قان­دىاعاش قالاسىنداعى 4,2 شاقى­رىم كارىز جۇيەسى كۇردەلى جوندەلگەن. 153 ملن. تەڭگەگە قاندىاعاش قالا­سى­نىڭ ورتالىق جىلۋ قازاندىعىندا سوڭعى ۇلگىدەگى جاڭا ءۇش قوندىرعى ورناتىلىپتى. “جاستىق” شاعىن اۋدانىنداعى 5 قاباتتى 120 پاتەرلىك №38 “ا” ءۇيى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن 280 ملن. تەڭگەگە قايتا قالپىنا كەتىرىلىپ, جىلداپ كەزەكتە تۇرعان مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن الەۋمەتتىك قورعالۋعا ءتيىس وتباسىلارى باسپانالى بولعان. 12 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, قالاداعى “تاۋەلسىزدىك” الاڭى جاڭعىرتىلىپ, “استانا” دەمالىس الاڭى اشىلىپتى. داعدارىس كەزەڭىندە دە اۋداندا ىلگەرى جىلجۋدىڭ كىلتى تابىلدى دەسە دە بولعانداي. 278 ملرد. 200 ملن. تەڭ­گەنىڭ ونەركاسىپ ونىمدەرى ءوندى­رى­لىپ, جوسپار 113,5 پايىزدى قۇراپتى. سونىڭ ىشىندە مۇناي ءوندىرۋ 103,3 پايىز, گاز ءوندىرۋ 103,4 پايىز ورىن­دالعان. وسى سالا بويىنشا نەگىزگى كاپيتالعا 70 ملرد. 53 ملن. تەڭگە ين­ۆەستيتسيا تارتىلسا, بۇل 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا, 1,5 ەسەگە ارتىق. مۇ­نىڭ ءوزى جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايىنىڭ جاقسارۋىنا العىشارت جاساعانى ءسوزسىز. اۋدانداعى 3 جشس, 475 شارۋا قوجالىعى 4 ملرد. 290 ملن. تەڭگەنىڭ ونىمدەرىن وندىرگەن. اۋداندا ونەركاسىپتىڭ دامۋ قار­قى­نى دا جامان ەمەس ەكەنى بايقا­لادى. ولارعا دا مىسالدار جەتكىلىكتى. – اۋدانداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى, – دەدى سەرىك شاڭعۇتوۆ, –تۇر­عىن ءۇي-كوممۋنالدىق سالاداعى تۇ­راقتى جاعدايدى قامتاماسىز ەتۋ. قا­زىر ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعىنداردى سا­پالى اۋىز سۋ, جىلۋ, گاز جانە ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتتەرى تۇر. ەمبى-5 اسكەري قالاشىعى, ءبۇ­گىنگى جەم قالاسى جىلۋ جۇيەلەرىنىڭ بۇرىندارى قاتىپ قالىپ, ماسەلەنىڭ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە دە كوتە­رىل­گەنى راس بولاتىن. سوڭعى ەكى جىلدا قالانىڭ سەگىز جىلۋ قازاندىعى جا­ڭار­تىلىپ, ديزەل وتىنىمەن جەتكى­لىكتى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلدى. قاندىاعاش قالاسىنىڭ اۋىز سۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋ ماقساتىندا ءۇش جىلدىق باعدارلاما جاسالىپ, جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا. ەمبى قالاسىنىڭ سۋ قۇبىرى كەشەنىن قايتا جاڭعىرتۋ ماق­ساتىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2008-2009 جىلدارى بولىنگەن 235 ملن. تەڭگە قالا سىرتىنداعى 4 شاقىرىمدىق جالپاق نۇكتەسىنەن تۇششى تازا سۋ جەت­كىزۋگە جۇمسالدى. جۇرىن اۋى­لىنىڭ اۋىز سۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋ ماقساتىندا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇ­جات­تارى دايىندالىپ, قۇرىلىس جۇ­مىستارىنا بيۋدجەتتەن 2010 جىلعا 100­ ملن., 2011 جىلعا 96 ملن. تەڭگە قارالىپ وتىر. ەمبى قالاسىن تولىق گازدان­دى­رۋ­دىڭ سمەتالىق-جوبالاۋ جۇمىستارى جاسالعان. قۇمجارعان, بىرلىك اۋىل­دا­رىن گازبەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اق­توبە وبلىسى اكىمدىگى جانە “سنپس اقتوبەمۇنايگاز” اق ارا­سىندا قابىلدانعان مەموراندۋم نەگىزىندە اگرس عيماراتى جانە 7,3 شاقى­رىم­دىق گاز جەتكىزۋ قۇبىرى سالىندى. – اۋدان اكىمى بيىلعى ەسەبىن اقسۋ اۋىلىنان باستاعان بولاتىن. جىلدار بويى مەزى ەتكەن اۋىز سۋ ماسەلەسىن شەشۋگە ۋادە بەرگەن اۋدان باسشىسىنا حالىق ءدان ريزا. جاز شىعا جۇمىس باستالىپ, سۋ كەلەتىن بولادى. وبلىستان ءتيىستى قارجى بولۋگە قولداۋ جاساپ وتىرعان وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆقا ال­عى­سىمىز شەكسىز. بۇل العىس اقسۋ­لىق­تاردىڭ اماناتى. اقسۋلىقتار اۋدان اكىمى س.شاڭعۇتوۆتىڭ ەسەپتى جۇ­مى­سىن جاقسى باعالاعانىن جەتكىزگىم كەلەدى, – دەدى اقسۋ نەگىزگى مەكتە­بىنىڭ ديرەكتورى م. ەسەەۆا. جۇرىن اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ش. بەكجانوۆ تىكەلەي بايلانىس جەلىسى ارقىلى اۋىلدىڭ اۋىز سۋ ماسەلەسىن العا تارتتى. بۇل ماسەلە اۋدان اكى­مى­نىڭ باقىلاۋىنا الىنىپتى. اۋىل­دىڭ اۋىز سۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋ ماق­ساتىندا سمەتالىق-جوبالاۋ قۇجات­تا­رى دايىندالىپ, قۇرىلىس جۇمىس­تارىنا بيۋدجەتتەن 2010 جىلعا 100 ملن. تەڭگە, 2011 جىلعا 96 ملن. تەڭگە قارالىپ وتىر, دەپ جاۋاپ بەردى س.شاڭعۇتوۆ. “تۇيە بالاسىن قارپىپ سۇيەدى” دەيتىن قازاقتىڭ ۇرپاعى ەمەسپىز بە.انشەيىندە ەش نارسەگە كوڭىلى تولمايتىنداردىڭ وزدەرى جاسالعان جۇمىستاردى مويىنداپ, ريزا بو­لىستى. مۇنىڭ ءوزى اۋدان اكىمى سەرىك شاڭعۇتوۆتىڭ ەلباسى ساياساتىن تەرەڭ ۇعىنىپ جۇمىس ىستەپ جاتقان, حالىقتىڭ قامىن قامداعان باسشى ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. اۋدان اكىمىنىڭ ەسەبىنە قاتىسقان وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى ب. ورداباەۆ, وبلىس اكىمىنىڭ ورىن­با­سارى ا. دۋبوۆەنكو دا وسىنداي وي ءتۇيىپ قايتقانى داۋسىز. ساتىبالدى ءساۋىرباي, اقتوبە وبلىسى. تابىس تارازىلانىپ, بولاشاققا بولجام جاسالدى قازىنالى تۇبەكتىڭ قاراشاڭىراعى – تۇپقا­را­عان اۋدانى تۇراقتى دامىپ, كاسپي قايراڭىن يگە­رۋدەگى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ باستاۋ الۋداعى الاڭىنا اينالىپ كەلەدى. الەمگە ايگىلى قاشاعان كەنىشىنىڭ نەگىزگى وندىرىستىك بازاسى وسى جەردە. سوڭ­عى جىلدارى كاسپي قويناۋىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىن يگەرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس, اۋدان اۋماعىندا 90-عا تارتا وتاندىق جانە شەت­ەلدىك كومپانيا جۇمىس جاساۋدا. ولار بۇل كۇن­دەرى فورت-شەۆچەنكودان باستاپ سارتاسقا دەيىنگى تەڭىز جاعالاۋىن تۇگەلگە دەرلىك وندىرىستىك ايماققا اينالدىرۋ ءۇشىن جوبا-جوسپارلار جاساپ ۇلگەرگەن. وسى ماقساتپەن قازىردىڭ وزىندە ادجيپ قكو, قا­راجانباسمۇناي, بوزاشىوپەرەيتينگ, ەنكاينشات, ماەرسك ويل, كازمورتترانسفلوت, “تۇپقاراعان” جشس, ەنكا, ماكدەرموتت جانە باسقا كومپانيا في­ليالدارى جۇمىس جاسايدى. مەملەكەتتىك باعدار­لامانى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا “ماكدەرموت” كومپانياسى تەمىر قۇرىلعىلارى زاۋىتىن, قازاق-يتاليان بىرلەسكەن “كاسپيان وف­فشور ينداستريز” جانە “يمستالكوم” كومپانياسى دا تەمىر قۇرىلعىلارى زاۋىتتارىن سالۋدى قولعا الۋدا. سەبەبى, قاشاعان مۇنايىن حالىق يگىلىگىنە جاراتۋ ءۇشىن الداعى ءتورت-بەس جىل ىشىندە عانا 500-600 مىڭ توننا تەمىر قۇرىلعىلارى قاجەت ەكەن. وسى ورايدا اسا قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريال­دارىن دا كوپتەپ شىعارۋ قاجەت بولماقشى. ونى ويعا العان اۋدان باسشىلىعى جاقىندا “تۇپقا­را­عان” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى “كاسپي” الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, زاماناۋي وزىق تەحنولوگيامەن جاراقتان­عان تەمىر-بەتون بۇيىمدارى زاۋىتىن پايدالانۋعا بەرۋگە قول جەتكىزدى. ەندى اۋدان باسشىلىعى كاسپي اكك-مەن بىرلەسىپ, جەل قۋاتىمەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جوباسىن ىسكە اسىرماقشى. ساي­ىپ كەلگەندە, وسى ايتىلعاندار جانە ۇكىمە­تى­مىزدىڭ “جول كارتاسى” باعدارلاماسى اۋدان حالقىنا الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ قاتتى اسەرىن تيگىز­بەدى دەسە بولادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 700-گە تارتا ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. سونداي-اق اۋدان اۋما­عىندا جۇمىس ىستەيتىن 20-دان استام شەتەلدىك جانە وتاندىق مۇناي كومپانيالارىمەن جۇمىس ورنىن قىسقارتپاۋ, مامانداردى قاجەتتىلىككە قاراي قايتا دايىنداۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلۋى دا ءوز جەمىسىن بەردى. جانە دە وسىناۋ قيىن كەزەڭنىڭ ءوز­ىن­دە شاعىن كاسىپكەرلىكتى قولداپ, كومەك كور­سە­تۋگە ۇلكەن ءمان-ماڭىز بەرىلگەندىگىن اتاپ ايتقان ءلازىم. وسى رەتتە اۋداندا شاعىن بيزنەس سەكتو­رىن­داعى جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى ەڭبەككە جا­رام­دى ادامداردىڭ 30 پايىزىن قۇراۋىن اتاۋعا بو­لار. تاعى ءبىر قۇپتارلىق جاعداي, جەكە كاسىپ­كەر­لەر­گە “لۋكويل وۆسەرسيز سەرۆيس” لتد كومپانيا­سى­نىڭ “اراي” الەۋمەتتىك ارىپتەستىك باعدارلاماسى بويىنشا 30 ادامعا قايتارىمسىز گرانت بەرىلۋى دەر ەدىك. اۋدانداعى “تاۋشىق”, “قاراعانتۇبەك”, “جاي­لاۋ” اۋىلشارۋاشىلىعى سەرىكتەستىگى جانە 120-عا تارتا شارۋا قوجالىعى ەگىن سالۋ, ەت-ءسۇت ءوندىرۋ, بالىق اۋلاۋدا وتكەن جىلعىدان ءونىمدى ەڭبەك ەتتى. سول قارقىندى باسەڭدەتپەۋ باعىتىندا اۋدان اكىمىنىڭ وكىمىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردىڭ بىرلەستىكتەرىن قۇرۋ جانە ولاردى دامىتۋ جونىندەگى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, مەديا جوسپارلارى بەكىتىلدى. بۇل – ونەركاسىپتى اۋداننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى دا قاتار دامي تۇسەدى دەگەن ءسوز. ول سولاي بولىپ تا وتىر. وعان وتكەن جىلعى مال سانىنىڭ ءوسىپ, ءونىم مولايا تۇسۋىمەن قاتار, بالىق وسىرەتىن توعان سالۋ, كوكونىس ءۇشىن جىلىجاي سالۋدىڭ قولعا الىنا باستاۋى دالەل بولعانداي. اۋدان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاع­داي­لارى دا جاقسارا ءتۇستى. تاريحى تەرەڭ قاراشاڭىراق قالا فورت-شەۆچەنكونىڭ باس جوسپارى بەكىتىلدى. ءساتىن سالسا, جاقىن جىلدارى 30 مىڭ تۇرعىنعا ار­نال­عان جاڭا دا ساۋلەتتى اقشاڭقان قالا بوي كو­تەرە­­­دى. ول جوبا بويىنشا قالادا شاعىن اۋداندار, دە­مالىس ايماقتارى, ادەمى جاعاجايلار, كوممۋ­نالدىق تۇرعىن ۇيلەر, ونداعان الەۋمەتتىك نىساندار سالىنادى. تازا اۋىز سۋ باعدارلاماسى جۇزەگە استى. سۋ تاپشىلىعى بولماس ءۇشىن قۋاتتى قوندىرعىلى جاڭا زاۋىت سالۋ قولعا الىنۋدا. وسى جاڭا جىل قارساڭىندا قالا, باۋتين, اتاش كەنتتەرى “كوگىلدىر وتىنمەن” تولىقتاي قامتىلدى. بۇل وبلىس اكىمىنىڭ ءىس-قيمىل جوسپارىنا ساي جۇرگىزىلىپ جۇزەگە اسقان, ەل ەڭسەسىن ودان ءارى كوتەرە تۇسكەن ەلەۋلى وقيعا بول­عاندىعىن جينالعان جۇرتشىلىق ريزاشىلىقپەن اڭگىمەلەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, ەكولوگيا, اۋدان جاستارىنىڭ وڭىردەگى ءوندىرىس ورىندارىنا قاجەتتى ماماندىق الۋلارىن جولعا قويۋ, مادەني مۇرا باعدارلاماسىنىڭ ءمان-ماڭىزى, تاريحي تۇلعالار رۋحىن قۇرمەتتەۋ اۋدان اكىمىنىڭ وي-جوسپارىندا ەكەن. ينۆەستيتسيا تارتۋ جاعى دا جوعارىلاپتى. مەردىگەرلىك جۇمىستار كولەمى دە ءوسىپ, ونى وتاندىق قۇرىلىس ۇيىمدارى اتقارعانى دا قۇپتاۋعا تۇرارلىق قۇبىلىس دەۋگە بولادى. وسىنداي ىلگەرىلەۋ ىزدەنىس پەن ىسكەر باسشىلىقتىڭ جەمىسى ەكەنى ءسوزسىز. سولاي بولۋدىڭ وزىندىك سىرى دا بار. اۋدان اكىمى سەرىكباي تۇرىموۆ وسى اۋداندا ەڭبەك جولىن كاسىپكەرلىكپەن جالعاپ, ءىرى كومپانيانى باسقاردى, ودان سوڭ اۋداندا اكىم بولدى. ودان كەيىن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارلىعىنا جوعارىلاتىلدى. ال وسىدان 1,5 جىلداي ۋاقىت بۇرىن اۋدان تۇرعىن­دا­رىنىڭ تالاپ-تىلەگى, قالاۋىمەن اۋدانعا قايتادان اكىم بولدى. بۇل كۇندەرى ول قادامى ءۇشىن ءوزى دە, اۋ­دان حالقى دا ءدان ريزا. ال وڭدى وزگەرىستەر ءبىر­لە­سە جاساعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى ەكەندىگى ءسوزسىز. ەسەپ بەرۋ جينالىسىندا اۋداننىڭ 2009 جىلعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ جايى, حالىق كوكەيىندەگى باسقا دا ماڭىزدى ماسەلەلەر جانە الدا تۇرعان مىندەتتەر جان-جاقتى ءسوز ەتىلدى. بولاشاققا باعىت-باعدار ءتۇزىلدى. جينالىستا شىعىپ سويلەگەن بەلگىلى كاسىپكەر, اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى “قاراعانتۇبەك” سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى ايتباي ءشارىپوۆ, ءبىز اڭگىمەگە تارتقان باسقا دا تۇرعىندار اۋدان اكىمىنىڭ وتكەن جىلعى اتقارعان جۇمىسىنا وڭ باعا بەردى. باسقوسۋدا وبلىس اكىمى ق.كوشەرباەۆ ايماق ادامدارىنىڭ قول جەتكىزۋدەگى قوماقتى تابىستارى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان تۋىندايتىن اسقارالى مىندەتتەر تۋرالى اسەرلى اڭگىمەلەپ, جينالعاندار ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى. جولامان بوشالاق, ماڭعىستاۋ وبلىسى. جىلىويدىڭ جاقسىلىعى مولايادى جىلىوي – وڭىردەگى ەرەكشە اۋدان. مۇندا ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن قازاق مۇنايىنىڭ العاشقى تامشىسى الىنعان. الەمدەگى كومىرسۋتەگى قورى مول “تەڭىز” كەنىشى دە وسىندا. سول سەبەپتەن ءوڭىر ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا نيەتتى شەتەلدىك ينۆەستورلار الدىمەن جىلىويعا بەت بۇرادى. بۇل اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ ورلەۋىنە نەگىز قالاۋمەن بىرگە, الەۋمەتتىك احۋالىن جاقسارتۋعا سەپ بولىپ وتىر. جۇرتشىلىق الدىندا ەسەپ بەرگەن اۋدان اكىمى راحمەتوللا نۇعما­نوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى 1 تريلليون 854 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپتى. سول ونىمدەر اراسىنان 23 ميلليون توننا مۇناي, 11 ميلليارد تەكشە مەتر گاز وندىرۋگە قول جەتكەنىن باسا ايتقان ءجون. وڭىردە وندىرىلگەن مۇنايدىڭ باسىم بولىگى دە وسى اۋدان ەنشىسىنە تيەدى. جالپى, اۋداندا اتقارىلعان جۇ­مىستار سان سالانى قامتيدى. ءما­سە­لەن, “جول كارتاسى” باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ 4 باعىت بويىنشا جۇرگى­زىلگەن. الدىمەن, الەۋمەتتىك جۇمىس ورنىن ۇسىناتىن, سونىمەن بىرگە, جاس­تار تاجىريبەسى جۇزەگە اسىرى­لاتىن مەكەمەلەر تىزبەسى بەكىتىلىپتى. الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا 395 ادام جىبەرىلسە, جاستار تاجىريبەسى بويىنشا 152 جاس مامان قامتىلعان. باعدارلامانىڭ ينۆەستيتسيالىق جوباسى شەڭبەرىندە اۋدان ورتالىعى – قۇلسارى قالاسىنداعى 4 شاقىرىم جولدى جانە ەلەكتر جۇيەلەرىن جوندەۋگە بولىنگەن 300 ميلليون تەڭگە يگەرىلىپ, وعان 270 جۇمىسسىز ادام تارتىلىپتى. كاسىبي دايارلاۋ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىنا 1813 ادام جىبەرىلىپتى. اۋداندا جۇمىسسىزدىقتىڭ الدىن الۋ شارالارىنىڭ اۋقىمى كەڭەي­گە­نىن دايەكتەيتىن دەرەكتەر بار. وتكەن جىلى 19 رەت بوس جۇمىس ورنى ءجار­مەڭكەسى ۇيىمداستىرىلىپ, 3347 ادام تۇراقتى كاسىپكە ورنالاستىرىلىپتى. مۇنىڭ سىرتىندا 1030 ادام اقىلى قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلعان. وتاندىق جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارى مەن كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋدان اكىمى مەن 103 مەكەمەنىڭ كاسىپوداق ۇيىمى ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمىنا قول قويىپتى. جىل ىشىندە 2648 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپتى. حالىقتىڭ تۇرمىسىنا وڭ ىقپال ەتەتىن وسىنداي شارالار قولعا الىنعان اۋداندا كاسىپكەرلىك سالاسى دا جاقسى دامۋدا. قازىر وسىندا 4003 شاعىن كاسىپ­­كەر­لىك نىسانى جۇمىس جاسايدى. ولار­دىڭ كاسىبىن كەڭەيتۋىنە قولداۋ كور­سە­تىلىپ وتىر. “اتىراۋ شاعىن نەسيە­لەۋ ورتالىعى” ارقىلى 37,8 ميلليون تەڭگەنىڭ شاعىن نەسيەسى بەرىلىپ, 557 كاسىپكەر جۇمىستارىن ناتيجەلى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك الىپتى. نەسيە تەك شاعىن كاسىپكەرلەرگە عانا ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعى سالا­سىنداعى قۇرىلىمدارعا دا ءتيىپ جا­تىر. “قۋان”, “قايسار” شارۋا قوجا­لىق­تارى نەسيە الىپ, شارۋاشى­لىعىن جانداندىرۋعا بەل بۋىپتى. ال 13 شارۋا قوجالىعى جىلىوي اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆىنە بىرىگىپ, قي­ىن­دىقتى بىرلەسە ەڭسەرۋگە قادام جا­سا­عانى قۋانتادى. جالپى, جىلىويلىق كاسىپكەرلەر ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك­تەر ارقىلى 330,3 ميلليون تەڭگەنىڭ نەسيەسىنە قول جەتكىزىپتى. – اۋداننىڭ باستى پروبلەماسى – اۋىز سۋ. قۇلسارى قالاسىن اۋىز سۋمەن قامتۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋدى وڭ شەشۋ ءۇشىن 3 جىلدىق باعدارلاما قا­بىلداندى. بۇعان “تەڭىزشەۆ­رويل­دىڭ” “يگىلىك” باعدارلاماسى ارقىلى بولىنەتىن دەمەۋشىلىك قارجىسى جاراتىلعالى وتىر. بۇل 45 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايتىن قارجى, –دەدى اۋدان اكىمى ر. نۇعمانوۆ. –بىل­تىر اۋىز سۋ قۇبىرلارىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى باستالىپ, 2 ميلليارد تەڭگە يگەرىلدى. وسى جوبا بويىنشا 170 شاقىرىمنان استام ماگيسترالدى جانە قالاىشىلىك سۋ جەلىلەرى, سۋ ايداۋ ستانساسى جاڭادان سالىنادى. اكىمنىڭ ەسەپ بەرۋ جينالىسىندا پىكىر بىلدىرگەن “تەڭىزشەۆرويلدىڭ” ءوندىرىس جونىندەگى مەنەدجەرى گاري ەنكتىڭ ايتۋىنشا, بىرلەسكەن كاسىپ­ور­ىن بيىل 80 شاقىرىمدىق سۋ جەلى­سىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاماق. قازان­دارداعى تازارتۋ, حلورلاۋ ادىستەرى ەۋروپالىق ۇلگىمەن سايكەستەندىرىلەدى. قۇبىر بويىندا جوعارى قىسىم ساقتالادى. مىنە, وسىلايشا جىلى­وي­لىقتار “يگىلىك” باعدارلاما­سىنىڭ يگىلىگىن كورگەلى وتىر. ال “مەتاللوپروكات” جشس ديرەكتورى قادىرجان قۇلتە­كەنوۆ جىلىنا 30 000 توننا ءونىم شىعاراتىن جاڭا زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ قال­عا­نىن ءمالىم ەتتى. بۇل وسىنداعى جال­عىز ينۆەستيتسيالىق جوبا بول­عان­مەن, جازعا تامان ىسكە قوسى­لا­تىن­دى­عى اۋدان ەكونوميكا­سىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىندىگى كۇتىلۋدە. اتالعان اۋدان تۇرعىندارى بۇرىن قيىندىق تۋرالى ايتۋدان جالىق­پايتىن ەدى. اسىرەسە, اۋدان اكىمىنىڭ ەسەپ بەرۋىندە اۋىز سۋ تاپشىلىعى, جى­لۋدىڭ جوقتىعى تىلگە تيەك ەتى­لەتىن. بيىل بۇل ماسەلەلەر قوزعالعان جوق. ويتكەنى, اۋدان اكىمى ر. نۇع­مانوۆ ايتقانداي, قىسقى ماۋسىم باستالعالى بەرى جىلۋ بەرۋ بىردە-ءبىر رەت توقتاتىلماعان. بىراق “قاز­ترانس­ويل” كاسىپورنىنا ءالى حا­لىقتىڭ تۇتىنعان اۋىز سۋى ءۇشىن 6 ميلليون تەڭگەدەي قارىزى بار ەكەن. سو­عان قاراماستان, حالىقتىڭ كۇن­دە­لىكتى تۇتىناتىن سۋ, جارىق, گاز, جىلۋ سەكىلدى كوممۋنالدىق ماسەلەلەرى شە­شىمىن تابا باستاعانىن قۇپتاعانى بايقالادى. تەك كوممۋنالدىق ماسە­لە­لەر ەمەس, وزگە دە سالالاردىڭ ءتۇي­ىن­دى تۇستارىن تارقاتۋعا ۇمتىلىس بار. ەلباسىنىڭ “100 مەكتەپ, 100 اۋ­رۋ­حانا” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 600 ورىندىق جاڭا مەكتەپ, س.قا­رابالين اتىنداعى ورتا مەكتەپكە 180 ورىندىق قوسىمشا عيمارات قۇرى­لى­سى پايدالانۋعا بەرىلگەن. وقۋ جى­لىنىڭ باسىندا 15 مەكتەپ جانىنان اشىلعان 31 شاعىن ورتالىقتا 551 بالا مەكتەپكە دەيىنگى دايىندىققا تارتىلىپتى. ال “اۋىلعا – ديپ­لوم­مەن” باعدارلاماسىمەن كەلگەن 18 جاس ماماننىڭ ارقايسىسىنا 90 مىڭ تەڭگەدەن كوتەرمەلەۋ قارجىسى بەرىلىپ, الاڭسىز جۇمىس جاساۋىنا جاعداي جاسالىپ وتىر. اۋدان اكىمىنىڭ حالىق الدىنداعى ەسەپ بەرۋىنە ءوڭىر باسشىسى بەرگەي رىسقاليەۆ قاتىسىپ, ءالى دە شەشىمىن كۇتكەن كەي ماسەلەلەردى تالقىعا سال­دى. الدىمەن, ەلباسى جولداۋىندا اتاپ كورسەتىلگەن اگروونەركاسىپ كە­شەنىن دامىتۋ ارقىلى ازىق-ت ۇلىك قاۋ­ىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, شەتەل­دىك كومپانيالارداعى قازاقستاندىق ۇلەستى ۇلعايتۋ ماسەلەلەرىنە توق­تالدى. قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى دا نازارعا الىندى. وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جىلىوي اۋدا­نىنا 2 ميلليارد 872 ميلليون تەڭگە ءبولۋ قاراستىرىلىپ وتىر. بۇل قار­جى قۇلسارى قالاسىنداعى جولدار مەن كوللەكتورلاردى, ءبىر بالاباق­شانىڭ كۇردەلى جوندەۋى مەن ەكى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە وشاعىنا قوسىمشا عيمارات, 400 ورىندىق ءما­دەنيەت ءۇيىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋعا, جارىقپەن قامتۋدى جاقسارتۋعا جۇم­سالماق. ەندى وسى جۇمىستاردىڭ ساپالى ءارى مەرزىمىندە اتقارىلۋىنا قاتاڭ باقىلاۋ قاجەتتىگى سەزىلەدى. سونىمەن بىرگە, اۋداندا انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋ ماسەلەسى دە كوڭىلدەگىدەي ەمەس. جاقسىلىق جاساۋعا جانى قۇشتار جاندار ءىس تەتىگىن تابا السا, قاشان دا جاق­سى ىستەرگە قول جەتكىزۋگە بولا­تىندىعىنا جىلىويلىقتار يلانىپ وتىر. اكىمدەر ءۇشىن ەلگە جاقسىلىق جاساعاننان ارتىق ەشتەڭە بولماۋى ءتيىس قوي. جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى, جىلىوي اۋدانى.