21 اقپان، 2018

حالىق تاجىريبەسى – قۇندىلىق

212 رەتكورسەتىلدى

ەلشىل قايراتكەر سماعۇل سادۋاقاس ۇلى «سارسەنبەك» اتتى رومانىندا (1922) باس قاھارماندارىنىڭ اۋزىنان «قازاق نەشە جىلدا ناعىز جاپونياداي بولادى»، «قازاق جاپونيا سەكىلدى بولۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ەلدىگى وزىندە بولۋ كەرەك»، «مىڭداعان، ميلليونداعان قازاقتار جۇمىسشى بولىپ ىستەسە، ءوز جەرىنىڭ بايلىعىنىڭ راحاتىن كورگەن ەمەي نەمەنە؟! بۇل دەگەنىڭ ادام ايتقىسىز جاڭارۋ بولار ەدى» دەيتىن پىكىرلەر ايتقىزادى. ەل كەلەشەگىنىڭ مۇباراك جولىن مەڭزەگەن نۇسقا ءسوز دەپ قابىلداعان دۇرىس.

اتا كاسىپپەن شۇعىلدانعان ەل قىران قۇستاي تۇلەيدى. جەرىمىز كەڭ، كەنگە باي بولعاندىقتان، كەرەك-جاراقتىڭ بارشاسى ءوز ەلىمىزدە وندىرىلگەنى دۇرىس. ءبىر قيسىنسىز نارسە – ەدەن جۋاتىن ماتەريالدى قىرعىزستاننان ساتىپ اكەلەدى ەكەنبىز. ءبىر كەزدەرى سوعىس جىلدارىندا اشىلعان اقمولا ءجىپ ءيىرۋ-توقىما كومبيناتى 1993 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەگەن. 6 نەگىزگى تسەحى بولعان، 1989 جىلدىڭ وزىندە 2900 توننا ءونىم شىعارعان. جانە مۇنىڭ بالاباقشاسى، جاس وتباسىلار مەن جۇمىسشىلارعا ارنالعان 4 جاتاقحاناسى، 2 اسحاناسى جانە كۋلينارلىق دۇكەنى بولعان. 

تاريحي-مادەني ورلەۋىمىزگە كوز سالساق، 1917 جىلدىڭ 17 قاڭتار كۇنگى «سارىارقا» گازەتىندە (№27) حايروللا يبراھيموۆ «الاش دۋانىنداعى وقىتۋشىلار ۇيىمى اتىنان» دەيتىن حابارلاماسىندا باستاۋىش مەكتەپتەگى وقۋ باعدارلاماسىنا انا ءتىلى، جاراتىلىس، جاعراپيا پاندەرىمەن قاتار، ۇلت تاريحى مەن قول ىستەرى پاندەرى ەنگىزىلگەنىن ايتادى. «ۇستالى ەل وزادى – ۇستاسىز ەل توزادى» دەگەن عاجاپ عيبرات بار. بۇرىنعى شەبەرلەر بەلگىلى ءبىر ىسكە كىرىسەردە: «يا، اللا، ءساتتى ەتە گور، بۇل مەنىڭ قولىم ەمەس،ۇستا بابامنىڭ التىن قولى!» دەپ، جەتى كامىل پىرگە سىيىنادى ەكەن-اۋ! اتام قازاق كاسىبىڭ – ءناسىبىڭ دە، قارەكەت-بەرەكەتىڭ دە، قول ەڭبەگىمەن، قول ونەرىمەن دەپ ۇعىنىپ-ءتۇسىنىپ، نەبىر عاجايىپ شارۋاشىلىق پەن تۇرمىسقا قاجەت كوڭىل سۇيسىنەرلىك زات-م ۇلىكتەر جاساعان. مۇنىڭ بارشاسىنىڭ تۇرمىسقا قاجەتتىلىگىمەن قاتار كوركەمدىك سۇلۋلىعى دا تامسانارلىق.

ماسەلەن، ويۋ-ورنەك سالۋشى، تاس قاشاۋشى، بەزەندىرۋشى، كوزى مەرگەن بادىزشىلەر، ساقينا-بىلەزىك سوعاتىن زەرگەرلەر، ورىمشىلەر، ويماشىلار، سىنىقشىلار (سىنعان سۇيەكتەردىڭ ورنىنا بوتانىڭ جىلىك، جاۋىرىن، قابىرعا، جامباس سۇيەكتەرىنەن ءپىشىپ الىپ، ەگەپ جاماعان، كىناراتسىز بىتكەن) توقىماشىلار، ۇيشىلەر، پەششىلەر، بالتاشىلار، قالايىشىلار، ەتىكشىلەر، ەرشىلەر، تەرى يلەۋشىلەر، قوبىز بەن دومبىرا، سىرماق پەن تەكەمەت، كىلەم مەن الاشا جاساۋشىلار. 

«ويۋ ويعاننىڭ ويى ۇشقىر» دەگەندەي، جۇزىككە قاس قوندىراتىن شەبەرلەر سۇيەكتەن، مۇيىزدەن (وجاۋ، قامشىنىڭ سابى، ۇرشىق، پىسپەك، وقتاۋ، تاباق، قۇتى، ساۋىت، شاقشا)، تۇياقتان، مەتالدان، اعاشتان، جۇننەن، قىشتان، تاستان، شيدەن، قوعادان الۋان ءتۇرلى بۇيىمدار وندىرگەن، بۇيەننەن ماي ساقتايتىن ىدىس، جىلقى تەرىسىنەن سابا مەن تورسىق، مالدىڭ كەپتىرگەن جىلىنشىك سىڭىرلەرىنىڭ تالشىقتارىن شيراتىپ، ەتىكتى تىگەتىن بەرىك-بەكەم ءجىپ-تارامىس، يلەنگەن بۇزاۋ تەرىسىنەن شونشىك دەيتىن ىدىس، تۇيەنىڭ اياق سۇيەگىنەن قىمىز قۇياتىن توستاعاندار، وگىزدىڭ قۋىق سۇيەگىنەن جىڭىشكە مويىندى قۇتىلار، قۇمىرالار، تاباقشالار، كەسەلەر جاساعان.

جەتكىنشەك شاعىمدا اجەلەرىمىزدىڭ سۇيەك مايىن قالاي جاسايتىنىن كورىپ، قىزىقتاعانىم بار. قىس بويى سوعىمنىڭ ابدەن مۇجىلگەن، تاپ-تازا سۇيەگىن ۇقىپتاپ ساقتاپ، جاز ايىندا ابدەن قايناتىپ، مايىن قالقىپ الاتىن ەدى. بۇرىنعى ۋاقىتتا سيانى بىلاي جاساۋشى ەدى. بيدايدى كۇيدىرەسىڭ، سونان سوڭ سۋعا سالاسىڭ، ناتيجەسىندە سيا بولادى. ال سابىن قايناتۋ ءتاسىلى بىلاي: الابوتانى ورتەيسىڭ، ك ۇلىن سۋعا سالىپ قايناتاسىڭ، سۇيەكتىڭ مايىن قوسساڭ، توتەنشە ساپاعا يە بولادى. مۇنداي ءىس ىستەگەندە بوتەن كوز بولماعان دۇرىس. ويتكەنى ول اينىعىش، كوز تيگىش. «سابىنداي بۇزىلىپ» دەگەن تىركەس وسىدان شىققان. سونان سوڭ كەرتىپ، سىيلاس كىسىلەرگە ۇلەستىرۋگە بولادى. مۇنى «بۇزاۋشىق» دەپ اتايدى.

ء «بىر كۇندە مىنا جۋسان باسىپ جاتقان قاراقورىمنىڭ ۇستالارى الداسپان قىلىشتى اق پاتشانىڭ ۇستالارىنان اناعۇرلىم ارتىق سوعاتىن بولعان» دەپ جازعان-دى ماعجان جۇماباەۆ. حالىقتىڭ تاجىريبەسى – تەلەگەي. حالىقتىڭ تانىم-تۇسىنىكتەرىن، دانالىق دارىستەرىن، وي-سارىندارىن تۇبەگەيلى مەڭگەرگەن زەرەك بىلگىرلەر اۋا رايىن دا جۇيرىكتىكپەن بولجاعان. «ايدىڭ ءمۇيىزى ۇشكىر بولسا، اۋا رايى جاقسى بولادى، ال مۇيىزدەرى شالقاق بولسا، اۋا رايى بۇزىلادى»، «اقپاندا جۇلدىز ءجيى كورىنسە قىس ۇزاققا سوزىلادى. جۇلدىزدار جىمىڭداسا بوران سوعادى، جارقىراسا اياز بولادى»، «تىشقاندار ىنىنە قۇرعاق ءشوپ تاسىسا، قىس سۋىق بولادى»، «قارلىعاشتار جەر باۋىرلاي ۇشسا – جەل سوعىپ، كۇن بۇزىلادى، بيىكتەپ ۇشسا – كۇن اشىق، جىلى»، «قۇمىرسقالار يلەۋىنەن شىقپاي قويسا، جاڭبىر جاۋادى. ەگەر قۇمىرسقالار يلەۋىن بيىك جەرگە سالسا، سۋ دەڭگەيى كوتەرىلەدى»، «ەگەر بۇلت ورتاسىنان ىدىراسا، اۋا رايى بۇزىلادى، شەتىنەن ىدىراسا، جىلىنادى».

زامانا، تاريح، حالىق تالقىسىنان وتكەن تامىرى تەرەڭ تاڭداۋلى ۇلتتىق، جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار مەن بىرەگەي رۋحاني يگىلىكتەر جۇيەسىن ىسىمىزدە قولدانۋ ابزال. ەلباسى «وزگەلەردىڭ تاجىريبەسىن»، «ەڭ وزىق جەتىستىكتەرىن بويعا ءسىڭىرۋ مۇمكىندىگىن» ايرىقشا اتاپ، «ازياداعى ەكى ۇلى دەرجاۆا – جاپونيا مەن قىتايدىڭ بۇگىنگى كەلبەتى – وسى مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ۇلگىسى» دەيدى. بىلە بىلسەك، قازاقتىڭ ءوز اتا كاسىبىن، حالىقتىق تاجىريبەنى دە كادەگە جاراتقان ابزال. 

سەرىك نەگيموۆ، فيلولوگيا 
عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار