ەلوردانىڭ سىر مەن ساۋلەتىنە وي كوزىمەن بارلاعاندا اقوردا كۇمبەزىندەگى التىن قىران, «قازاق ەلى» مونۋمەنتىنىڭ باسىنداعى كيەلى سامۇرىق قۇس, ءداستۇرلى قازاق ءۇيىنىڭ سۇلباسىن ەسكە تۇسىرەتىن «تاۋەلسىزدىك سارايى» جانە كونە اڭىزدارعا ارقاۋ بولعان بايتەرەك» ۇلتتىق دۇنيەتانىم مەن حالىقتىڭ تاريحي ساناسىمەن ساباقتاس ەكەندىگىن پاش ەتەدى.
وقۋشى كەزىمىزدە قيال-عاجايىپ حيكايالارعا تولى حالىقتىق داستاندارداعى شاھار كەلبەتىنە سۇيسىنەتىن ەدىك-اۋ! مىسالى, «مالىك حاسان» داستانىنداعى سىمعا تارتىلعان كۇمىستەي زەر شاھارىنىڭ سيپاتى:
ءبىر شاھار كورىنەدى جاسىل جاۋھار,
كىرپىشى لاعىل, جاقۇت, وڭشەڭ گاۋھار.
ادامزات مۇنداي شاھار سالعان ەمەس,
جارىعى كۇندىك جەردەن وتتاي جانار!
يا بولماسا ويشىلداردىڭ مەملەكەت استاناسى, وركەنيەت بەسىگى قانداي بولۋ كەرەك دەگەن تاريحي-دەرەكتەمەلىك قۇندى تۇجىرىمدارىنا توقتالايىقشى. ماسەلەن, ويشىل, اقىن, ساياسي قايراتكەر, ماتەماتيك توممازو كامپانەللا (1568-1639) «نۇرلى شاھار» تۋراسىندا
«...مۇحيتتىڭ ورتاسىنداعى ارالدا كۇن قالاسى – «نۇرلى شاھار» تۇرادى. ونى كۇن باسقارادى. كۇننىڭ ءۇش ورىنباسارى بار. ولار: قۇدىرەت, دانىشپان, ماحاببات. قۇدىرەت سوعىس پەن بەيبىتشىلىك ماسەلەسىن شەشەدى. دانىشپان عىلىم مەن ونەر جاعىن باسقارادى. ماحاببات بولسا ۇرپاق تاربيەسىمەن اينالىسىپ, تاماق پەن كيىم, باسپانا قامىن قاراستىرادى. كەدەيى – پەيىلدى, بايى – مەيىرلى, تەرەزەلەرى تەڭ ادامدار تۇراتىن رەسپۋبليكا مىنە, وسى, كۇن قالاسى – «نۇرلى شاھاردا» ءومىر سۇرەتىن بولادى».
ماكياۆەللي: «مەملەكەت استاناسى» جايلى وي-تولعامىندا: «...قانداي مەملەكەت بولماسىن, ونىڭ تىنىس-تىرشىلىگى ورتالىقتان باستاۋ الۋى ءتيىس. ەلدىڭ شەتكەرى ايماقتاعى ءىرى قالاسىنان گورى كىندىگىندەگى مەكەن العاشقىدا كوزگە قوراش, ەلەۋسىزدەۋ, جۇپىنى كورىنگەنىمەن, كەلە-كەلە ۇلكەن كۇش-قۋاتقا يە بولىپ, مەملەكەتتىڭ تەمىرقازىعىنا اينالادى. ويتكەنى ءومىر تىرشىلىك – ورتادا, ورتالىقتا بولۋ كەرەك» دەپ تۇيىندەيدى.
ەلباسى رەسپۋبليكانىڭ استاناسىن ۇلى شاھار, ۇلى مەكەن, باس قالا – الماتىدان قازاق جەرىنىڭ قاسيەتتى تورىنە كوشىرگەنى تەگىن ەمەس. ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ لەبىزىنە وي جۇگىرتەيىكشى:
سالتاناتتى سارىارقا,
ساۋلەلەنگەن سارىارقا,
كەڭ قويىنىڭ كەن سارىارقا,
سان جەتكىسىز سارىارقا,
سۋىڭ شەكەر بال ارقا,
جوتاسى بيىك جال ارقا,
مالى-باسىڭ ساي ارقا.
ءتورت ت ۇلىككە باي ارقا,
ماڭىراپ تۇرعان مال ارقا,
توڭىرەگى ءتول ارقا.
ۇلى دالانىڭ ناعىز دىڭگەگى – اقمولا. بۇل وڭىردە نەبىر وركەنيەت وركەندەگەن. سونىڭ دالەلى بوزوق قالاشىعى – ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا قونىس تەپكەن, توعىز جولدىڭ تورابىنا ورنالاسقان. ماعجانشا ايتقاندا, ەدىل, جايىق, سىر, جەتىسۋ, ۇزىن ەرتىس اراسىنا جايعاسقان سارىارقا جەرىنەن ىقىلىم زامان جادىگەرلەرىنىڭ شامامەن 1 ميلليون جىلداي بۇرىنعى جۇرناقتارى ۇشىراسادى ەكەن. تۇگىن تارتسا, مايى شىعاتىن وسىناۋ توپىراقتا مىڭداعان باھادۇرلەرىمىزدىڭ قانى سۋداي توگىلگەن. وسىندايدا ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ كوسەمى كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ 1838 جىلدىڭ 7 تامىزى كۇنگى اقمولا بەكىنىسى ءۇشىن شايقاسى ويعا ورالادى.
1997 جىلى 8 قاراشادا اقمولاعا قازاقستان مەملەكەتتىك رامىزدەرى: مەملەكەتتىك تۋ, ەلتاڭبا, پرەزيدەنت بايراعى اكەلىندى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن 1997 جىلى 10 جەلتوقساندا اقمولا رەسپۋبليكا استاناسى دەپ جاريالاندى. مەملەكەت تاريحىنداعى ۇلى وقيعانىڭ كۋاگەرى رەتىندە ايتارىم, ءدال سول كۇنگى سالتاناتتى جيىندا ەلباسى: «بۇدان بىلاي جانە عاسىردان-عاسىرعا وسىندا – ۇلان-بايتاق ەلدىڭ كىندىگىندە حالىق تاعدىرى ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى بار شەشىمدەر قابىلداناتىن بولادى. وتانىمىزدىڭ جۇرەگى ەندى وسى جەردە سوعادى. وسى جەردەن قازاقستان ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ تابالدىرىعىندا ءوزىنىڭ تاريحي تاعدىرىن انىقتايتىن بولادى» دەپ شاتتانعان داۋىسپەن, شالقار پەيىلمەن مەيىرلەنە مالىمدەدى.
1966 جىلى شالعاي اۋىلدان ارمان قۋىپ, ارۋ الماتىعا تسەلينوگراد ارقىلى جەتىپ ەدىم. ال بۇگىن وسى جەردە الەمگە دابىس-اتاعى تاراعان استانانىڭ اسقاق تۇلعاسى جۇرەگىمدى كەرەمەت ءبىر سىر مەن جىرعا بولەيدى. بۇل – تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى. استانانىڭ ايشىقتى تابىستارى ەلى-جۇرتىمىزدى ارقاشان شاتتاندىرا بەرگەي.
سەرىك نەگيموۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
