قازاقستان ارمياسى: كۇشەيىپ, قۋات جيناۋ جولىندا

بۇگىنگى تاڭدا زاماناۋي قارۋمەن, تەحنيكامەن جاراقتانىپ, كۇش-قۋات جيناعان ول تاۋەلسىز رەسپۋبليكانىڭ ماقتانىشى ءارى بەرىك قالقانى بولىپ وتىر.

وسىنىڭ بارلىعى قالاي باس­تالىپ ەدى؟ نۇرسۇلتان نازار­با­ەۆ ءوزىنىڭ تاياۋدا عانا جارىق كور­­گەن «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» ات­تى كىتابىندا ارميا­نىڭ قۇرىل­عان كەزىنەن باس­تاپ قازىرگى كۇن­گە دەيىنگى دا­مۋ ساتىلارىن ەگجەي-تەگ­جەيلى سي­پاتتاپ بە­رە­دى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «قازاق­ستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ قارۋ­لى كۇش­تە­رىن قۇرۋ» دەگەن تاراۋ­دا تاۋ­ەل­سىز­دىك العان كەزدە قازاق­ستان­­دا اسكەري قۇرىلىسقا باي­لا­­نىس­تى تاجىريبە بولمادى دەپ اتاپ وتەدى.

«كسرو ىدىراعاننان كەيىن تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر دوستاستىق ەلدەرىنىڭ بىرىككەن قا­رۋلى كۇشتەرى تۋرالى كەلى­سىم­گە قول قويدى. دەگەنمەن ءىس جۇ­زىندە بارلىق جاس تاۋەلسىز مەم­لەكەتتەر ءوز اسكەرىن قۇرۋعا با­عىت ۇستاندى.

قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ تاۋەلسىزدىك مارتەبەسى جو­­عا­رعى دەڭگەيلى شەتەلدىك مەي­­مان­داردىڭ قاتىسۋىمەن حات­تامالىق شارالار جۇرگىزۋدى تا­لاپ ەتەتىن. مۇنداي شارالار ءىس جۇزىندە بارلىق ەلدە قۇر­مەت قاراۋىلى بولىمشەلەرى ار­قىلى جاسالاتىن. 

سوندىقتان 1992 جىل­دىڭ 16 ناۋرىزىندا مەم­لە­كەت باس­شى­سىنىڭ جار­لى­عى نە­گى­زىندە قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ رەسپۋبليكالىق ۇلا­نى ۇي­ىم­داستىرىلدى. وعان ۇكى­مەت­تىك كۇزەت باتالونى, قۇر­مەت قا­راۋ­ىلى روتاسى مەن ۇل­­گىلى وركەستر روتاسى ەندى» – دەپ جازادى پرەزيدەنت قارۋلى كۇش­­تەردى قۇرۋدىڭ العاشقى سا­تى­لارى جونىندە.

سول كەزدەرى قورعانىس مينيس­ترلىگىنىڭ اسكەري القا­سىن­دا اسكەري باسشىلىق قۇرا­مىن­دا پرەزيدەنتپەن بىرنەشە رەت كەزدەستىك, ول ءبىزدىڭ اسكە­رى­مىز قانداي بولۋعا ءتيىس ەكەنىن, قان­داي پروبلەمالاردى شەشۋ قا­جەت­تىگىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. كەڭەسۋ مەن كەلىسسوزدەرگە تولى تالاي كۇندەر ءوتتى. سونىڭ نا­تي­جەسىندە قارۋلى كۇشتەردى قۇ­رۋ جوسپارى جاسالىپ, وعان قاجەت كۇش پەن قاراجات ەسەپ­تەل­دى. مەملەكەتتىك قور­عا­نىس كوميتەتىنىڭ توراعاسى س.نۇر­ما­­عامبەتوۆتىڭ باسشىلىعىمەن وسى ءبىر اسا قيىن ءارى كۇردەلى ىسكە بەل شەشە كىرىسىپ كەتتىك. سە­بە­بى ۋاقىت ايالداۋدى كۇتپ­ەي­تىن ەدى. 

1992 جىلدىڭ قاڭتارىندا ءبىر توپ مامان ەلدىڭ اسكەري دوك­تري­ناسىن ازىرلەي باستادى. سو­نىمەن ءبىر مەزگىلدە ءبىز ءوز اۋماعىمىزدا قالعان بۇرىنعى كسرو-نىڭ قارۋ-جاراعى مەن اسكەري تەحنيكاسىن تۇگەندەۋگە كىرىستىك. 

قازاقستان ارمياسىنىڭ رەسمي تاريحى پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىعى شىققان 1992 جىلعى 7 مامىردان باستالادى. قارۋلى كۇشتەر 40-شى جەكە قىزىل تۋلى جالپى اسكەري ارميانىڭ, سونداي-اق قازاقستان اۋماعىندا ديس­لو­كا­تسيالانعان اسكەري اۋە كۇش­تە­رى مەن اۋە قورعانىس اس­كەرى با­­زاسىندا قۇرىلدى. سول جىل­دىڭ 18 تامىزىندا بۇرىن­عى كسرو-نىڭ شىعىس شەكارا وكرۋگى نەگىزىندە ءبىزدىڭ شەكارا اسكەرىمىز جاساقتالدى.

جاعدايدىڭ كۇردەلى ەكەنىنە قاراماستان, قىسقا مەرزىم ىشىن­دە اسكەردى باسقارۋ جۇيەسىن قۇ­رىپ, ونىڭ قارجىلىق, ما­تە­ري­الدىق-تەحنيكالىق جا­نە مە­ديتسينالىق جاعىنان قام­تا­ماسىز ەتىلۋىن جولعا قويا ال­دىق. ءسويتىپ وتپەلى كە­زەڭ­نىڭ قيىندىقتارى مەن سى­ناق­تارىنان سۇرىنبەي وتتىك.

كەز كەلگەن ارميا ءوزىنىڭ زاڭ­نا­­مالىق نەگىزى بولۋىن تالاپ ەتەدى. 1993 جىلعى 11 اقپان­دا جوعارعى باس قول­باس­شى قازاقستان­نىڭ العاش­ق­ى اسكەري دوك­تريناسىن بە­كىت­تى. ول الەمگە ەلى­مىزدىڭ بەي­بىتشىلىكسۇيگىش سايا­ساتىن پاش ەتىپ, قورعانىس سي­پاتىن­دا بولدى. وسى دوكترينا­دا قازاقستاننىڭ ەشكىمگە دە قا­­تەر توندىرمەيتىنى, اسكەري ۇس­تەم­­دىككە ۇمتىلمايتىنى جا­نە ءوزى نەمەسە ءوز وداقتاستارى اس­كەري باسقىنشىلىق وبەك­تىسى­نە اينالماسا, ەشقان­داي جاعدايدا دا ەشبىر ەلگە قارسى سوعىس قيمىلدارىن ءبىرىنشى بولىپ باستامايتىنى بەكىتىلدى. 

1993 جىلعى 9 ساۋىردەگى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قور­عانىسى جانە قارۋلى كۇش­تەرى تۋرالى» زاڭدا قورعانىستى ۇيىم­داستىرۋ قاعيداتتارى, مەم­لەكەتتىك بيلىك پەن باسقارۋ ور­گان­دارىنىڭ وكىلەتتىكتەرى بە­كى­تىلدى. سونىمەن قاتار وندا مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋدىڭ جالپى جۇيە­سىندەگى قارۋلى كۇشتەردىڭ ءرولى, ورنى مەن مىندەتتەرى بەل­گىلەندى. ارميا كاسىبي كادر­لارعا اسا مۇقتاج بولدى. ءبىر جاقسىسى, بۇل باعىتتا وڭ وز­گەرىستەر ورىن الىپ, وفيتسەر­لەر قۇرامىن دايارلاۋ ءۇشىن ار­نايى كۋرستار مەن ەكستەرناتتار اشىلدى. الماتى جوعارى اس­كەري ۋچيليششەسى جانە 1994 جى­لى ازاماتتىق اۆياتسيانىڭ اق­توبە جوعارى ۇشقىشتار ۋچي­ليششەسىنىڭ اسكەري كافەدراسى بازاسىندا قۇرىلعان اسكەري اۋە كۇشتەرى فاكۋلتەتى وسى مىن­دەتتى شەشتى.
وفيتسەر كادرلارىن دايارلاۋ مەن اسكەري عىلىمدى دامىتۋعا باسا ءمان بەرىلدى. 1997 جىلعى اقپاندا الماتى جوعا­رى اسكەري كوماندالىق ۋچي­ليششەسى – اسكەري اكادەميا, ال كەيىننەن ۇلتتىق قورعانىس ۋني­ۆەرسيتەتى بولىپ قايتا قۇ­رىلدى. سول جىلدارى اسكەري كادر­لارعا ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارت­تىرۋ بويىنشا جاڭعىرتۋ مەن رەفورمالار جۇرگىزدىك.

1996 جىلى قورعانىس مينيسترلىگى جانىنان كىشى كومانديرلەر دايارلايتىن كادەت كورپۋسى قۇرىلدى. 1999 جىلى س.نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى «جاس ۇلان» اسكەري مەكتەبى اشى­لىپ, وندا مەكتەپتىڭ 7-11 سى­نىپ باعدارلاماسىنىڭ پان­دە­رىمەن قاتار اسكەري پاندەر دە وقىتىلدى. 

نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز كىتابىنىڭ «قارۋلى كۇشتەر رەفورماسى» دەپ اتالاتىن تاراۋىندا وسى رەفورماعا تىكەلەي قاتىسۋشى رەتىندە ءبىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىمىزدى قۇرۋ مەن جاڭ­عىرتۋعا, ولاردىڭ كاسىبي دايا­رلىعى مەن جاۋىنگەرلىك ازىر­لىگىن ارتتىرۋعا, اسكەرىمىزدى وسى زامانعى قارۋ-جاراقپەن جا­راق­تاندىرۋعا ەرەكشە كوڭىل بولگەنىن جازادى.

پرەزيدەنت 1997 جىلعى 17 قاراشاداعى «قازاقستان رە­سپۋب­ليكاسىنىڭ قارۋلى كۇش­تەرىن رەفورمالاۋ تۋرالى» جار­لىعىمەن قارۋلى كۇش­تەر­دىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتىپ, ارميانىڭ ءوز فۋنكتسيالارىن بەيبىت كەزەڭدە دە, توتەنشە كە­ز­ەڭدە دە ويداعىداي ورىنداي الا­تىنداي ەتىپ قايتا قۇردى. جال­پى ماقساتتاعى كۇشتەر, اۋە قور­عانىسى كۇشتەرى جانە مەم­لە­كەتتىك شەكارانى قورعاۋ كۇش­تەرى قۇرىلدى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» اتتى كىتا­بىن­­دا ءبىزدىڭ قارۋلى كۇش­تە­رىمىزدىڭ حالىقارالىق جاع­داي­دىڭ وزگەرۋىنە قالايشا دەن قوياتىنىن ناقتى ءارى ەگجەي-تەگجەيلى تۇردە سيپاتتايدى.

1998 جىلعى 26 ماۋسىمدا «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى» زاڭعا قول قويىلدى. وندا جاڭا كەزەڭدەگى رەسپۋبليكانىڭ ۇلت­تىق مۇددەلەرى, ولاردى قورعاۋ قاعيداتتارى, ەل قاۋىپسىزدىگىنە تونەتىن نەگىزگى قاۋىپ-قاتەرلەر ايقىندالدى. ونىڭ سوڭعىسى شەكارامىزعا جاقىن جەردە ۇدايى اسكەري شيەلەنىس ورىن الىپ وتىرعانىنا بايلانىستى بولدى. سول كەزدە اۋعانستاندا ۇرىس قيمىلدارى ءورشىپ تۇرعان ەدى. 

1999 جىلعى جەلتوقساندا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا قازاقستاننىڭ 1999-2005 جىلدارعا ارنالعان ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسى ۇسىنىلدى. بۇل قۇجاتتا وڭى­ر­دەگى جاعداي تەرەڭ تالدانىپ, ەل­دىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ جونىندەگى شارالار كەشەنى كوزدەلدى. 

مەملەكەت باسشىسى كىتاپتا حالىقارالىق اسكەري-ساياسي احۋال وزگەرىپ, جاڭا اسكەري تەحنولوگيالار دامي ءتۇسىپ, ۇرىس قيمىلدارىن جۇرگىزۋ تاكتيكاسىنىڭ تىڭ تۇر­لە­رىنىڭ پايدا بولۋىنا بايلا­نىستى 1993 جىلعى ءبىرىنشى دوكترينانىڭ كەيبىر ەرەجەلەرى ەسكىرگەنىن ايتادى. «2000 جىلى مەن, قارۋلى كۇشتەردىڭ باس قولباسشىسى رەتىندە جاڭا كەزەڭدەگى ۇلتتىق قورعانىس پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى قارۋلى كۇشتەردىڭ مىندەتىن ايقىنداي تۇسەتىن جاڭا اسكەري دوكترينانى بەكىت­تىم. سول جىلدىڭ شىلدە ايىن­دا اسكەري رەفورما تۇ­جى­­رىمداماسى مەن اس­كەري قۇ­رى­لىمنىڭ مەم­لە­كەت­تىك باع­دارلاماسى (2005 جىلعا دەي­ىن) قابىلداندى» دەپ اتاپ وتە­دى ول.

2000 جىلى قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قارجى­لان­دىرۋ كولەمى ارتا باستادى. ەكو­نو­ميكانىڭ ءوسۋى قورعانىس بيۋد­جەتىن قارجىلاندىرۋعا دا وڭىنان اسەر ەتىپ, ول جىل ساي­ىن كوبەيە ءتۇستى جانە ءىجو-ءنىڭ 1 پايىزىن قۇرادى. وسى كەزەڭ­دە اسكەري وكرۋگتەردى قۇرۋ جۇ­مىسى باستالىپ, شەكارا شە­بى نىقتالدى. 2002 جىلعا دەي­ىنگى مەرزىمدى قامتىعان ا­سكەري قۇرىلىمنىڭ مەم­لە­كەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسى­رۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە قارۋلى كۇشتەردىڭ قۇرىلىمى وڭتايلاندىرىلدى, ۇتقىر كۇش­تەر قۇرىلدى, ونىڭ قۇرا­مى­نا «قازبات» بىتىمگەرلىك باتالونى كىردى. ال 2006 جىلى ونىڭ نەگىزىندە «قازبريگ» بريگاداسى پايدا بولدى. اسكەري وكرۋگتەردى جاساقتاۋ مەن قۇرۋ­دىڭ اۋماقتىق قاعيداتىنا اۋىسۋ جالعاستىرىلىپ, وڭتۇستىك, شىعىس, ورتالىق جانە باتىس اسكەري وكرۋگتەرى قۇرىلدى.

پرەزيدەنت 2003 جىلعى 7 مامىردا قول قويعان «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى قا­رۋ­لى كۇش­تەرiنiڭ قۇرىلى­مىن ودان ءارi جەتiلدىرۋ جونiندەگi شارا­لار تۋرالى» جارلىق ەلدىڭ قو­رعانىس سالاسىن دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىن باستادى. باس شتاب نەگىزىندە شتاب باستىقتارىنىڭ كومي­تەتى قۇرىلدى. قارۋلى كۇش­تەردىڭ قۇرلىقتاعى اسكە­ر­دى, اۋە قورعانىسى كۇش­تە­رى مەن اس­كەري-تەڭىز كۇش­تە­رىن قام­تي­تىن ءۇش ءتۇرلى قۇ­رى­لى­مىنا كو­شۋ جۇزەگە اسىرىلدى. ۇتقىر كۇش­­­تەر نەگىزىندە جوعارعى باس قولباسشىنىڭ رەزەرۆى – اە­رو­ۇت­قىر اسكەر قۇرىلدى. باسقارۋدى وڭتايلاندىرا ءتۇسۋ ءۇشىن اسكەري وكرۋگتەر «باتىس», «شىعىس», «وڭتۇستىك» جانە «استانا» اتتى وڭىرلىك قول­باس­شى­لىقتار بولىپ وزگەرتىلدى.

كادر دايارلاۋ سالاسى دا ساپالىق تۇرعىدان قايتا ۇيىم­داس­تىرىلدى. اسكەري اكادەميا بازاسىندا شورتاندىدا ۇلت­تىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتى اشى­لدى. اسكەري وقۋ ورىندارى ءتۇرلى سيپاتتارىنا وراي قايتا قۇرىلدى, ءسويتىپ قۇرلىقتاعى اسكەر ينستيتۋتى (الماتى), اۋە قورعانىسى كۇشتەرى ينستيتۋتى (اقتوبە), اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى ينستيتۋتى (اقتاۋ) جۇمىس ىستەي باستادى.

2014 جىلدىڭ شىلدەسىندە بىلىك­تى كادرلاردى دايارلاۋ جۇيە­سىن جەتىلدىرۋ جانە اسكەري عى­لىم­نىڭ دامۋىنا جاعداي جا­ساۋ ماقساتىندا استانادا ۇلت­تىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتى اشىلدى. قارۋلى كۇشتەردەگى وز­گە­رىستەردىڭ باستى باعىتى اس­كەردى كاسىبيلەندىرۋ بولدى. جا­ساقتاۋدىڭ ارالاس قا­عي­دا­تىنا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كو­شۋ باستالدى. سەرجانت-كاسىپ­قو­ي­لار ينستيتۋتى قۇرىلدى.

2005 جىلعى ماۋسىمدا «اسكەري مىندەتتىلىك جانە اس­­كە­ري قىزمەت تۋرالى» زاڭ قا­بىل­­دانىپ, وندا قىزمەتتىڭ جا­ڭا مەرزىمدەرى بەلگىلەندى, ەن­دى ول مەرزىمدى قىزمەت اس­كەري قىزمەتشىلەرگە – 12 اي, مەر­زىمدى قىزمەت وفيتسەرلەرگە 24 اي بولدى. 2006 جىلى قارۋلى كۇشتەردى دامىتۋدىڭ 2010 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. 2007 جىلى تەررو­ريزم, ەكسترەميزم, زاڭسىز بان­دالىق قۇرىلىمدار تاراپىنان تونەتىن جاڭا سىن-قاتەرلەرگە جا­ۋاپ بەرە الاتىن جاڭا اس­كەري دوكترينا بەكىتىلدى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قارۋ­لى كۇشتەر: ودان ءارى جاڭ­عىر­تۋ» اتتى تاراۋدا 2010-شى جىل­دار­دىڭ العاشقى جارتىسىندا ءبىزدىڭ قارۋلى كۇشتەر جىل سايىن دالالىق جاعدايدا جەدەل جانە اسكەري دايىندىق بويىن­شا 250-دەن اسا ءىس-شارا وتكىزدى دەپ ەرەكشە اتاپ وتەدى. بارلىق قيىندىقتارعا قارا­ماس­تان, تاۋەلسىزدىك جىل­دارىندا قازاقستاننىڭ قور­عانىس بيۋدجەتى ۇنەمى ءوسىپ وتىر­دى: ەگەر ول 1993 جىلى سە­گىز ميلليارد تەڭگەنى قۇراسا, 2015 جىلى 390 ميلليارد تەڭ­گە­دەن استى.

2015 جىلعى مامىر ايىندا پرەزيدەنت قارۋلى كۇشتەردى جاڭعىرتۋ جونىندە جي­ن­الىس وتكىزىپ, وندا اسكە­ري دايارلىقتىڭ جوعارى قا­رقىنىن ۇستاپ تۇرۋ, كۇش­تىك قۇرىلىمداردىڭ ۇيلەسىم­دى­لىگىن جانە ولاردىڭ حالىق­ارا­لىق دەڭگەيدەگى ءوزارا ءىس-قي­مى­لىن جەتىلدىرۋ جونىندە مىندەتتەر قويدى.

2010 جىلى قازاقستان ارمياسى ەڭ وزىق الەمدىك زەرت­تەلىمدەردى پايدالانا وتىرىپ, قايتا قارۋلاندى. ەلدىڭ اسكەري-وندىرىستىك كەشەنى تىك­ۇشاقتاردى, اسكەري وپتي­كانى, راديولوكاتسيا مەن راديو­ەلەك­تروندى كۇرەس جۇيە­سىن قۇراستىرۋدى جۇزەگە اسىر­دى, اۆياتسيالىق جانە بروندى تەحنيكانى جوندەۋدى جولعا قوي­دى. 2012 جىلعى مامىردا رەسەي تاراپىمەن كەلىسىم بويىن­شا ورال ۆەرفىندە جاسالعان «قازاقستان» زىمىراندى-ارتيل­لە­ريالىق كورابلى سۋعا ءتۇسىرىلدى. 

ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «تاۋەل­سىز­دىك ءداۋىرى» اتتى كىتابىن­دا شەكارانىڭ بەرىكتىگى مەن مەملەكەتتىڭ اسكەري قاۋىپ­سىز­دىگى تىكەلەي تاۋەلدى باس ينس­تي­­­تۋتتاردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق قارۋلى كۇشتەر دەپ اتاپ وتەدى. حح عاسىردىڭ سوڭىنداعى كۇردەلى حالىقارالىق جاعدايعا بايلانىستى ەل باسشىلىعى ونىڭ قورعانىس قابىلەتىن ارت­تىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرۋگە ءتي­ىس بولدى. سەبەبى كەز كەلگەن جاع­دايدا دا مەملەكەت ءوزىنىڭ اس­كەري قۋاتىنا سۇيەنە وتىرىپ, ءوزىن قورعاي الۋعا ءتيىس.

ءبىزدىڭ ارميامىزدىڭ تاۋەل­سىزدىك العاننان باستاپ بۇگىنگى كۇن­گە دەيىنگى قالىپتاسۋ حرونولوگياسى – بۇل ەل تاريحىنىڭ جىلناماسى. مەملەكەتىمىز بەن ەكونوميكامىز ءۇشىن اسا كۇردەلى سول ءبىر كەزەڭدە اسكەري سالادا جۇزەگە اسىرىلعان قۇرى­لىم­دىق وزگەرىستەر ەلىمىزدىڭ زاماناۋي, ىقشام, ۇتقىرلىعى جوعارى, جاقسى جابدىقتالعان ءارى اسكەري قابىلەتتى قارۋلى كۇش­تەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋعا مۇم­كىندىك بەردى.

اباي تاسبولاتوۆ,
گەنەرال-لەيتەنانت, 
ءماجىلىس دەپۋتاتى, حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى