سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەگەمەن قازاقستان»
مادەني شاراعا ساياحاتشى-شىعىستانۋشى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەسىمى تاقىرىپتىق تۇرعىدان ارقاۋ ەتىلۋىنە باستى سەبەپ بولعان اققان جۇلدىزداي جارق ەتكەن قازاق عالىمىنىڭ ءومىر جولىن تەرەڭ زەردەلەگەن قالامگەردىڭ ءبىرى – وسى جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى.
راسىندا, قازاق رۋحانياتىندا ابايدىڭ جولى قانداي تاعىلىمدى بولسا, شوقاننىڭ جولى دا سونداي قىمبات. وسى ەكىنشى سارا جولدى نەگىزدەۋشىلەردىڭ ءبىرى رەتىندە وقىرمانمەن پىكىر الماسىپ, وي بولىسكەن جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى ءوزىنىڭ شوقانتانۋعا قالاي بەت بۇرعانى تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمەلەپ بەردى.
زەرتتەۋشى-ءجۋرناليستىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ستۋدەنتتىك شاعىنا تاپ كەلگەن وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى قازاق رۋحانياتىندا تىڭ سەرپىن پايدا بولىپ, جاڭا تىنىسى اشىلعان كەزەڭ-ءدى. ياعني جاس جازۋشى-عالىمدار رىمعالي نۇرعاليەۆ, مۇحتار ماعاۋين, زەينوللا سەرىكقاليەۆتىڭ سالعان تۇرەنى ستۋدەنت جاستىڭ رۋحىن وياتقان. اتالعان ادامدار سياقتى ول دا وسى ارناعا بۇرىلۋدى ماقسات تۇتقان. ءسويتىپ شوقاننىڭ جولىن جۋرناليستىك لەپپەن زەرتتەۋگە كىرىسكەن. اۋەلى عالىمنىڭ 1856 جىلى باسىنان وتكەرگەن اتاقتى «ىستىقكول ساپارى» جايلى كۇندەلىگىن قۇشاقتاپ, ءدال وسىندا اتى اتالىپ, ءتۇسى تۇستەلگەن جەرلەردى جاياۋ ارالاپ, سوناۋ پەتەربۋرگ, ىرگەدەگى ومبى, ءوزىمىزدىڭ سەمەي مەن قاپال, قىرعىزدىڭ ىستىقكولىنە دەيىن شوقان باسقان ىزدەرمەن ءجۇرىپ وتكەن.
ناتيجەسىندە, 1975 جىلى عالىمنىڭ تۋعانىنا 140 جىل تولعان مەرەيتويى قارساڭىندا «شوقاننىڭ ىزىمەن» اتتى العاشقى كىتابىن جارىققا شىعارعان.
– شوقان ءۋاليحانوۆ, – دەيدى جاقاڭ, – كوپ قىرلى عالىم, كەڭەس زامانىندا ونىڭ تەك ساياحاتشىلىق قىرى عانا تەرەڭ تانىلدى. ونىڭ فولكلورتانۋ, ەتنوگرافيا جانە سول تۇستاعى قازاق قوعامىنىڭ بەت-بەينەسى, رەسەيلىك وتارلاۋدىڭ وزبىرلىعى جايلى جازعان ەڭبەكتەرى ءالى دە تولىق زەردەلەنگەن جوق.
ءتىپتى ش.ءۋاليحانوۆتىڭ 19 جاسىندا ق.جالايىردىڭ ەڭبەكتەرىن وقىپ, وعان عىلىمي تالداۋ جاساعانىن, سونداي-اق مۇحامەد ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» شىعارماسىن العاش زەرتتەگەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى.
كەزىندە اكادەميك رىمعالي نۇرعاليەۆ شوقانتانۋشى پۋبليتسيسكە «جارىلقاپ-اۋ, سەنىڭ بار بولعانىڭ قانداي جاقسى, شوقاندى وسىنداي دارەجەدە زەرتتەگەن», دەپ ەمىرەنە باعا بەرۋى تەگىن ەمەس-اۋ.
ءبىر جارىم ساعاتقا سوزىلعان كەزدەسۋ كەشىندە جينالعان ستۋدەنت قاۋىمى ءۇشىن ءبىرتالاي ماڭىزدى ماعلۇمات ايتىلدى.
جيىندى تۇيىندەگەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پرورەكتورى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى كەش قوناعىن, قاراپايىم اۋىل بالاسىنان مادەنيەتتانۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسىنە اينالعان تۇلعا دەپ باعالاپ, وعان وقۋ ورنىنىڭ ەستەلىك مەدالىن تابىستادى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
