ءوزىڭ سالساڭ...
سەرىكقالي مۇقاشەۆ پەن ونىڭ جۇبايى سالتانات قۇسايىنوۆا جانە ەرماحان شايحى ۇلى – ءال-فارابي اتىنداعى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەكتەرى, ءازىل-قالجىڭدارى جاراسقان قۇربى-قۇرداستار. ءبىر كۋرستا وقىعاندىقتان, ولار وتباسى بولىپ ارالاسىپ-قۇرالاسىپ تۇرادى. اسىرەسە مەيرامداردا ءبىر-ءبىرىن قوناققا شاقىرىپ, ءجيى-ءجيى باس قوسىپ تۇرۋدى ادەتكە اينالدىرعان. كەيدە ءبىر-بىرىنە: «ەندى سەنىڭ كەزەگىڭ» دەپ ازىلدەسىپ قوياتىنى بار. ءبىر كۇنى سونداي كەزەك ەرماحانعا كەلەدى. ول قوناقتارىن بارىنشا قۇرمەتتەپ كۇتىپ الىپ, داستارقانداعى ءتۇرلى سالاتتاردى ارالاستىرا سالىپ, قوناقتارعا تاراتىپ جاتادى.
– ەرەكە, اۋرە بولما, مەن ءوزىم سالىپ الامىن, – دەيدى سەرىكقالي ادەپ ساقتاپ. سوندا ەرماحان:
– جوق, مەن سالىپ بەرەمىن. ءوزىڭ سالساڭ, ك-ءو-ءو-ءو-پ سالىپ الاسىڭ, – دەگەن ەكەن ازىلدەپ.
باسقاشا جىعىلاتىن كۇن
قۇدا كۇتۋدەن حالىقارالىق جارىس بولسا, قازاق باس جۇلدەنى جەڭىپ الاتىنى انىق. سونداي قۇدالاردىڭ ءبىرىن ەرماحان دا جاقىن اعايىندارىنىڭ ۇيىندە كۇتىپ جاتادى. ءار توست ايتىلعان سايىن ول قۇدالاردى جاعالاپ, بارىنە الدىرتىپ قويىپ جۇرەدى. بايقاسا ءبىر قۇدا مۇلدە الماي وتىرادى. سەبەبىن سۇراسا, ول ءوزىنىڭ يماندىلىققا بەت بۇرىپ, ناماز وقىپ جۇرگەنىن ايتادى. سوندا ءازىل ايتپاسا «اۋىرىپ» قالاتىن ەرماحان:
– قۇدەكە, بۇگىن باسقاشا جىعىلاتىن كۇن عوي, – دەگەن ەكەن.
ارىپتەستەر ءازىلى
ەرماحان شايحى ۇلى كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىن الىپ, ءوزىنىڭ تۋعان جەرى تۇركىستان قالاسىنا بارادى. جىلىنا ءبىر كەلەتىن قوناق بولعاندىقتان ونى اعايىن-تۋىستارى مەن قۇدا-جەكجاتتارى قۋانا كۇتىپ الىپ, استا-توك داستارقان جايىپ قۇرمەت كورسەتەدى. قازاقتىڭ قوناعىن قۇدايىنداي كۇتەتىنى بەلگىلى. كۇنىنە ءۇش ءۇي مال سويىپ, بىرىنەن ءبىرى قالماي شاقىرىسىپ جاتادى. ەرەكەڭ ابدەن شارشايدى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە «ايقىن» گازەتى «رۋحانيات» ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قانشايىم بايداۋلەتوۆا ەرماحانعا الدەبىر شارۋامەن قوڭىراۋ شالادى. ەرماحان وعان ەل-جۇرتتىڭ قالاي قۇرمەتتەپ كۇتىپ جاتقانىن ايتادى. ءمان-جايدى تۇسىنگەن قانشايىم:
– اتى-ءجونىڭىزدى ۇمىتىپ قالعان جوقسىز با؟ – دەيدى ازىلدەپ.
– جوق.
– اتىڭىز كىم؟
– ەرماحان.
– فاميلياڭىز شە؟
– بايداۋلەتوۆ, – دەگەن ەكەن سوندا ەرماحان ءازىلى جاراسقان ارىپتەسىنىڭ تەگىن اتاپ.
بانۋ شالوۆا
الماتى
قايتا قۇرىلعان ماقال
قارىزدارىڭ وتەلمەي,
سىركەڭ سۋ كوتەرمەي جۇرگەندە
«جيدەلىگە» سوعا كورمەڭىز,
سوققانمەن قونا كورمەڭىز.
سەبەبى بۇل اۋىلدىڭ اۋماعىندا
وڭكەي ءبىر ايتقىشتار مەكەن ەتەدى.
توسىننان بارا قالساڭ:
ەرىندەرى جىبىرلاپ,
ءبىر-بىرىنە سىبىرلاپ
باستارى قايقاڭ ەتەدى.
سوسىن قۇلاعىڭدى قۇنتيتىپ,
مۇرنىڭدى شۇنتيتىپ,
سيراعىڭدى تىلتيتىپ,
ازان شاقىرىپ قويعان اتىڭدى
قاڭعىرتىپ ايداپ جىبەرەدى,
تاباندا قوسالقى ات بايلاپ جىبەرەدى.
ماسەلەن, اۋدانعا كەلگەن
اكىمنىڭ اتى جانشىراق ەدى,
ەسىمىنە جاۋ ءتيدى دە
ماقۇلبەك بوپ شىعا كەلدى.
قىسقاسى, ونىڭ ءوز وبالى وزىنە:
جوق نارسەنى سۇراعانعا دا,
تەلەفون قۇلاعىن بۇراعانعا دا,
ۇستىنەن جازام دەگەنگە دە,
ءارحيۆىڭدى قازام دەگەنگە دە,
وتىرىك ايتىپ زارلانعانعا دا,
كوز بوياپ الدانعانعا دا –
«ماقۇل» دەپ شىعارىپ سالادى,
ارتىنان ونىسىن ۇمىتىپ قالادى.
قىسقاسى, بۇل اتتى
اكىم مىرزا تىلىنەن تاپتى...
ايتقىشتاردىڭ تاعى ءبىر
تاپقىرلىعىن ايتايىن,
ولار ماقالدىڭ ءوزىن مايىستىرىپ,
قابىرعاسىن قايىستىرىپ,
«جوندەپ» ءجۇر,
زامانعا ساي «وڭدەپ» ءجۇر.
ماسەلەن, كورشى اۋدانعا
باستىق بىلتىر ەستەن بولدى,
ول كەلىسىمەن كادرلار
استان-كەستەڭ بولدى.
«بيىك» ەكەن تالعامى,
بوساتپاعان ادامى قالمادى.
ورىنباسارىنا ارىستان الدىردى,
تاعى ءبىرىن الىستان الدىردى,
بۇرىنعىلارىن جۇمىسسىز قالدىردى.
قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن
دەگەن وسى ەكەن.
ءبىرى اكىمنىڭ بولەسى,
ءبىرى جۇبايىنىڭ دوسى ەكەن.
كەڭسە باستىعىن كەلەستەن شاقىردى.
قويماداعى قالبايدى:
– مۇرنىڭا كوممەرتسيانىڭ
ءيسى بارمايدى, –
دەپ قالتىراتتى.
– رىنوك زاڭىنا شورقاقسىڭ,
الۋعا دا جوق, بەرۋگە دە جوق...
– قورقاقسىڭ, –
دەپ قارجىداعى قايىستىڭ دا
تابانىن جىلتىراتتى.
سالىقتاعى سادىركۇلدىڭ
ء«مىنىن» بىردەن تابا قويدى.
جەكە باستى جەسىر ەكەنسىڭ,
بيۋدجەتتى ورىندامايتىن
كەسىر ەكەنسىڭ دەپ ورنىنا الا قويدى.
– ارىقتان دا, كولدەن دە,
ىشتە جاتقان تولدەن دە
ءتىپتى دوڭگەلەك موردەن دە سالىق الادى.
كىرىستىڭ كوزىن تابادى, – دەپ,
تالاي مەكەمەنى اقساتقان,
ۆاگوندى جۇگىمەن,
ت ۇلىكتى تۇگىمەن جۇتىپ قاقساتقان
بالدىزىن الىپ كەلدى,
وعان دا مايلى جىلىك الىپ بەردى.
جۇرت نەگە كۇركىلدەپ, قاقىرادى,
تىنىس ءبىتىپ, اجال شاقىرادى.
ويتكەنى, وكپەلەرىنە قۇرت تۇسكەن,
باۋىرلارى ىسكەن,
كەسەلدىڭ ەمىن تاباتىن,
اجالدان الىپ قالاتىن
جاناشىر ادام جوق.
تويس... بىلىكتى مامان جوق,
دەپ باس دارىگەردى جازالادى,
ۇزاماي ونىڭ دا ورنىن تازالادى.
اكىم مىرزا وسىلاي
كومانداسىن تۇگەل جاڭالادى.
بۇل قورلىققا شىدامعان ەل ەندى,
«ادامنىڭ باسى اللانىڭ دوبى» دەگەندى
توبەسىنەن ءبىر-اق ۇردى.
سوسىن «ادامنىڭ باسى – اكىمنىڭ دوبى» دەپ
ماقالدىڭ ءوزىن قايتا قۇردى.
* * *
ماقالدى دا تۋدىراتىن زامان عوي,
بارىنە كىنالى ادام عوي...
وتەگەن جاپپارحان
قىزىلوردا
شىندىقتىڭ جانازاسى...
شىندىق قايتىس بولىپتى... كەشە اتىپ كەتتى... شىندىقتىڭ جانازاسىنا جاعىمپازدار ءمينيسترى, وتىرىك ءمينيسترى, مافيا ءمينيسترى, تاققۇمار ءمينيسترى, باققۇمار ءمينيسترى, كلاندار مەن جىلاندار كەلدى...
– شىندىقسىز قالاي ەل بولامىز؟ – دەپ وتىرىك ءمينيسترى قورسىلداپ جىلادى...
– تالاي سوراقىنى جاسىرعان ەدىك, سونىڭ ءبارىن شىندىق جارياعا جار سالىپ ءجۇرۋشى ەدى, ەندى قايتتىك؟ – دەپ جاعىمپازدار ءمينيسترى وتىرىك ءمينيسترىن جاعىمپازدانا قۇشاقتاپ, سۇق ساۋساعىمەن ءتىلىن جالاپ, كوزىنىڭ اينالاسىن سۋلاپ قويدى...
– حوش, شىندىق اعا!
– توپىراعىڭ تورقا, ىشكەنىڭ ۆيسكي, جەگەنىڭ تاۋىق گريلى بولسىن!
مولدا شىندىقتىڭ جانازاسىن شىعارا باستادى. ءنوپىر حالىقتىڭ الدىنا شىققان وتىرىك پەن جاعىمپازدار, مافيا مەن نامىسسىزدار قازداي ءتىزىلىپ, ءبارى پورتفەلدەرىن قولتىقتارىنا قىسىپ الىپ, شىرەنىپ تۇرا قالىستى. باستارىن تومەن سالبىراتىپ تۇرۋدىڭ ورنىنا, قاسقايىپ, شالقايىپ كەتتى... مولدا شىندىق اعايدىڭ جانازاسىن شىعارىپ جاتىر, انە ەكى قولىن قۇلاقتارىنا اپاردى. و, توبا, مافيا ءمينيسترى پيستولەتىن شىعارىپ, سونىسىمەن قۇلاعىن قاسىدى. وتىرىك ءمينيسترى جالعان اقپارات بەرىپ ۇيرەنىپ قالعان عوي, الدەكىمگە ۇيالى تەلەفونىمەن وتىرىك اقپارات بەرىپ جاتتى... تاققۇمار ءمينيسترى كرەسلودا وتىر...
ءبىر كەزدە مولدا باسىن وڭ جاققا, سوسىن سول جاققا قيسايتىپ ەدى, الگىلەردىڭ مويىندارى بۇرىلماي قالدى. مويىندارى سىرەسىپ قاتىپ قالعان... شىندىققا بۇرىلمايتىن مويىندار...
– ۋا, ەلىمىزدىڭ قايماقتارى مەن جايماقتارى! – دەدى مولدا شىندىقتىڭ جانازاسىن شىعارىپ بولعان سوڭ, – شىندىق قانداي ادام ەدى؟
– «موششنىي» ادام ەدى! – دەدى شالا قازاق بىرەۋ مىڭگىرلەپ.
– ايتقانى «توچنىي» ادام ەدى! – دەدى الىستاۋ تۇرىپ اۋزىن باسا قويعان جالتاق دەگەن اقساقال.
– وتىرىك ايتپاڭدار! – دەپ قالدى وتىرىك ءمينيسترى گالستۋگىن قوزعاپ قويىپ.
– قىلدا نەسى بار دەسەيشى؟ ءىشى پىسىپ, قارا قىلدى قاق جارىپ وتىرۋشى ەدى جارىقتىق...
– ايتاتىنى «اققا قۇداي جاق»...
– تالاي قىلمىستاردىڭ بەتىن اشىپ, كوپ ەڭبەك ەتتى حالىققا...
– وبال-اي, وبال... – دەپ جالعان جىلادى جاعىمپاز ءمينيسترى جان-جاعىنا جالتاقتاي قاراپ, – ءبىزدىڭ پارتياعا مۇشە بولعاندا عوي, ولمەس پە ەدى...
بيلىك ءدالىزىنىڭ جەردەگى «قۇدايلارى» شۋلاپ كەتىپ ەدى, مولدا قولىن كوتەردى:
– ايتىڭىزدارشى, شىندىقتىڭ سىزدەرگە قارىزى بار ما ەدى؟ ءوزى جوق بولسا دا مۇندا حالىق بار. كوپ بولىپ...
مينيسترلەر جامىراپ كەتتى.
– ماعان ەكى ميلليون تەڭگە قارىز!
– ماعان 370 ميلليون دوللار قارىز!
– ماعان قارىز بولايىن دەپ جۇرگەن...
ءبىر كەزدە تابىتتا جاتقان شىندىق باسىن كوتەردى. ولىكتى تىرىلتەتىن وتىرىككە جانى شىداماسا كەرەك. ول ەشكىمگە قارىز ەمەس ەدى. سول-اق ەكەن الگىندە عانا شىرت تۇكىرىپ, شىرەنىپ تۇرعاندار تىم-تىراقاي قاشا جونەلدى...
مۇحتار شەرىم
شىمكەنت
مۇنداي دا بولادى
مەنىڭ ايەلىم سۋپەرماركەتتە ساعاتىنا 500 دوللارلىق جىلدامدىقپەن ءجۇرىپ وتەدى.
ءبىر ايەل ازاماتتىڭ كويلەك ءتۇسىنىڭ اشىقتىعى سونداي, ونىڭ بۇيرەگى كورىنىپ بۇلكىلدەپ-اق تۇر.
ءار ايەلدىڭ ءوزى دۇنيەگە اكەلگەن بالاسىمەن بىرگە ەنەسى بوسانعان تاعى ءبىر بالاسى بولادى.
اۋىلداعى ءبىر دۇكەن ورتەنىپ, ونى وشىرۋگە ەشكىم اسىعا قويماپتى. ءسويتىپ كوپشىلىك دۇكەن ىشىندەگى «قارا داپتەر» جانىپ ءبىتتى-اۋ دەگەندە بارىپ قوزعالعان كورىنەدى...
– ءاللوۋ, بۇل بالاباقشادان حابارلاسىپ تۇر ەدىك. ءسىزدىڭ بالاڭىزدىڭ كەزەگى كەلدى, اكەلە بەرۋىڭىزگە بولادى.
– راحمەت! ول قالاي اسكەردەن ورالادى, بارىپ شىعامىز!..
ساياساتكەر تۋرالى «سىر ساندىق»
– حرۋششەۆ جولداستىڭ دەنساۋلىعى سوڭعى كەزدە سىر بەرە باستادى دەگەن ءسوز راس پا؟
– راس. تىڭ يگەرۋدەن بەلى شويىرىلدى, جۇگەرىدەن اسقازانى ءب ۇلىندى. امەريكامەن جارىسۋدان دەمىكپە بولدى, ال توق ىشەگىنە ءسوز تولىپ كەتكەنى نەدەن بولعانىن بىلە المادىق.
* * *
ماسكەۋ.
ەت دۇكەنىندە كەزەكتە تۇرا-تۇرا شىدامى تاۋسىلعان ءبىر مۇجىق:
– ءبىزدى وسىنشاما قالجىراتىپ جۇرگەن كىم ءوزى؟! – دەپ كىجىنە سويلەيدى.
– حرۋششەۆ!
– حرۋششەۆ!؟
– ەندەشە, سەندەر مەنىڭ كەزەگىم مىنا ايەلدەن كەيىن ەكەنىن ۇمىتپاڭدار, مەن بارىپ, حرۋششەۆ بولماق تۇرعاي اۋليە بولسا دا وعان كورەسىسىن كورسەتىپ كەلەيىن! – دەپ ايباتتانىپ كەتەدى دە, ءبىر ساعات شاماسىندا قايتىپ كەلەدى.
– ءيا, قالاي, بالەمگە كورەسىسىن كورسەتتىڭ بە؟
– جوق. وندا كەزەكتە تۇرعاندار بىزدەن بەس ەسە كوپ ەكەن!
* * *
– ءستاليننىڭ ءرولىن ويناعان ارتىستەر حرۋششەۆ پايدا بولىسىمەن شاشتارىن جۇلا باستاعاندارى نەسى؟
– حرۋششەۆتىڭ ءرولىن ويناۋعا دايىندالعانى عوي!
* * *
– حرۋششەۆ كينەماتوگرافيا كوميتەتىنىڭ سىيلىعىن نە ءۇشىن الدى؟
– ء«بىزدىڭ نيكيتا سەرگەەۆيچ» دەگەن كينوفيلمدە باستى رولدە ويناعانى ءۇشىن.
* * *
ء«بىز ەت, ءسۇت, ماي وندىرۋدە امەريكانى قۋىپ جەتىپ, باسىپ وزامىز» دەگەن ءدارىسىنىڭ سوڭىندا زالدان بىرەۋ:
– قۋىپ جەتكەن سوڭ سوندا تۇرىپ قالۋعا بولا ما؟ – دەپ سۇراپتى.
– قۋىپ جەتسەك تە وزبايىق, ارتىمىز كورىنىپ قالادى, – دەپتى ەكىنشى كىسى.
دايىنداعان
عابباس قابىش ۇلى
ءپاتۋالى ءپان
مەكتەپتى بىتىرۋگە تاياۋ جىگىت-جەلەڭ اڭگىمەلەسىپ وتىر.
– قاي پاننەن ەكى العانعا قىنجىلاسىڭ؟
– كەز كەلگەنىنەن! نە, ايىرماشىلىق بار ما؟
– بولعاندا قانداي! اكەم ەكى الىپ كەلگەنىمدە, بەلدىكپەن سازايىمدى بەرەر كەزدە شالبارىمنىڭ ىشىنە ەكىلىك العان ءپاننىڭ كىتابىن سالىپ الۋىما رۇقسات ەتەدى.
– ويپىر-اي-ءا, سودان؟!
– ماسەلەن, «ادەبيەت» ءپانىنىڭ كىتابى «فيزيكادان» ەكى ەسە, «گەومەتريادان» ءۇش ەسە قالىڭ!.. سوندىقتان ادەبيەتتەن گورى عىلىمي ەسەپ-قيساپ پاندەرىنە اسا دەن قوياتىن بولدىم.
– ال دەنە تاربيەسىنەن ەكىلىك الىپ قالساڭ شە؟
– ول دەگەن عاجاپ! سپورت دامبالىمنىڭ ىشىنە دوپتى تىعىپ الامىن دا, اكەمنىڭ ايىزى قانعانشا ءمىز باقپاي مۇرتىمنان ك ۇلىپ جاتا بەرەمىن...
الەكساندر سەميكوۆ
ءمۇيىستى جۇرگىزگەن بەرىك سادىر
