– ءبىرجان بيدايبەك ۇلى, جۋىردا الەۋمەتتىك ارىپتەستىك پەن الەۋمەتتىك جانە ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق ءۇش جاقتى كوميسسيا وتىرىسىندا باس كەلىسىمگە قول قويىلعانى بەلگىلى. وسى قۇجاتتىڭ قوعامداعى ەڭبەك ءبولىنىسىن رەتتەۋدەگى ماڭىزى قانداي بولماق؟
– ءيا, بيىلعى 31 قاڭتاردا ەلىمىزدە ەڭبەك قاتىناستارىنا قاتىستى الەۋمەتتىك ارىپتەستەر اراسىندا, ياعني ۇكىمەت, جۇمىس بەرۋشىلەر جانە جۇمىسشىلار وكىلدەرىنىڭ اراسىندا ءوزارا مىندەتتەردى بەكىتەتىن باس كەلىسىمگە قول قويىلدى. جالپى, ەلىمىز الەۋمەتتىك ارىپتەستىككە ەگەمەندىك العان العاشقى جىلدارى قول جەتكىزدى. بۇل – 1993 جىلى قازاقستان حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنا مۇشە بولىپ كىرگەلى بەرى جوعارى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى. ياعني ەڭبەك قاتىناستارىنىڭ ءۇش تارابى وزدەرىنىڭ ءىس-قيمىلدارىن بىرگە اتقارادى. ونىڭ ارنايى الاڭشالارى بار. رەسپۋبليكالىق ۇشجاقتى كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا وسى قۇجات قابىلداندى.
بۇل 3 جىلعا قابىلداناتىندىقتان, جاڭا قۇجات 2018-2020 جىلدارعا ارنالىپ وتىر. باس كەلىسىمنىڭ ەرەكشەلىگى – ەلباسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋى جانە «قازاقستاننىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارى» اتتى ءىرى باعدارلامالىق قۇجاتتاردىڭ نەگىزگى باعىت-باعدارلارىنىڭ ەسكەرىلۋىندە. ارينە الەۋمەتتىك ارىپتەستىكتىڭ ءبىر جاعىندا كاسىپوداقتار ۇيىمىنىڭ تۇرعانى ءمالىم. بۇل قۇجات بيلىك پەن جۇمىس بەرۋشىلەر بىرلەستىكتەرىنىڭ اشىق ديالوگقا, ەڭبەك قاتىناستارى مەن الەۋمەتتىك سالاداعى كۇردەلى دە ماڭىزدى ماسەلەلەردى بىرلەسە شەشۋگە دايىن ەكەنىن كورسەتەدى.
نەگىزگى باعىتتارعا توقتالار بولساق, بىرىنشىدەن, بۇل – ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ. قازىر الەمدە ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيانىڭ ترەندتەرى مەن جاڭا مۇمكىندىكتەرى تۋرالى ايتىلۋدا. بىراق جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەر دە بار ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. سەبەبى تسيفرلى ەكونوميكاعا كوشۋ, وندىرىستىك پروتسەستەردى اۆتوماتتاندىرۋ ەڭبەك نارىعىنا مىندەتتى تۇردە اسەر ەتەدى. بۇل جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋىنا الىپ كەلۋى ىقتيمال. وسى تۇرعىدا الدىن-الا اتقارىلۋى ءتيىستى شارالار باس كەلىسىمدە كورسەتىلدى.
ياعني بۇل كەلىسىم جۇمىستان بوساپ قالۋى مۇمكىن جانداردىڭ مەملەكەت پەن جۇمىس بەرۋشىلەر نازارىنان تىس قالمايتىنىنا كەپىلدىك بەرەدى. بۇل رەتتە ءبىز, كاسىپوداقتار ۇيىمدارى, جۇمىس ورىندارى بوساۋى ىقتيمال ءىرى كاسىپورىنداردىڭ تىزبەسى مەن قىسقارۋى مۇمكىن ادامداردىڭ سانىن بەلگىلەيمىز. ولاردىڭ ءارى قارايعى تاعدىرى مەن تابىسىنا قاتىستى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكپەن جانە ءىرى كاسىپورىن باسشىلارىمەن بىرگە جول كارتالارىن جاساقتايمىز. جول كارتالارىندا ازاماتتاردى باسقا ءوندىرىس ورنىنا جىبەرۋ, ءيا بولماسا باسقا سالاداعى سۇرانىسقا يە ماماندىقتار بويىنشا وقىتىپ, جۇمىسقا ورنالاسۋىن سۇيەمەلدەۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل جۇمىسقا كاسىپوداق ۇيىمدارى بەلسەنە قاتىسىپ, جول كارتاسىنىڭ ازىرلەنۋىنە جانە ورىندالۋىنا مونيتورينگ جۇرگىزەدى.
ەكىنشى جاعىنان, ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جوعارى بىلىكتى مامانداردى قاجەت ەتەدى. قازىر ەلىمىزدە جاڭا تەحنولوگيالاردى جەتىك بىلەتىن مامان بار ما, ءبىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى تسيفرلى جۇيەگە جەتىك مامانداردى ازىرلەۋگە دايىن با دەگەن سۇراقتار تۋادى. وسى باعىتتا كوپتەگەن ءىس-شارا اتقارىلۋدا. سونىڭ ىشىندە 4-5 جىلعا جۋىقتاسا دا, ءالى ۇلتتىق بىلىكتىلىك جۇيەسىن قالىپتاستىرا الماي كەلە جاتىرمىز. بۇل قاراپايىم ءۇش بولىكتەن تۇراتىن جۇيە. ەڭ باستىسى, وقىپ جاتقان جاستارىمىز نەنى ءبىلۋى, ءبىلىمى مەن داعدىسى قانداي بولۋى ءتيىس دەگەن تالاپتى رەتتەۋىمىز قاجەت. مۇنى «كاسىپتىك ستاندارت» دەيدى. كاسىپتىك ستاندارتتى بۇرىن مەملەكەتتىك ورگاندار جاساقتايتىن. ونى شەنەۋنىك ەمەس, بيزنەس وكىلى, جۇمىس بەرۋشى جاساقتاۋى كەرەك. سەبەبى مامانعا تالاپ قوياتىن ەڭ الدىمەن جۇمىس بەرۋشى. سوندىقتان كاسىپتىك ستاندارتتاردى ازىرلەپ, وعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى مەن ستاندارتتارى سايكەستەندىرىلۋى كەرەك. سوندا قايتا وقىعان ماماندار زامان تالابىنا ساي بولادى. ءۇشىنشى جاعىنان, بىلىكتىلىك الەمدە تەك ديپلوممەن راستالمايدى. بىلىكتىلىكتى راستايتىن تاۋەلسىز جۇيە بار. وسى جۇيەنى قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك.
– ادامي كاپيتال ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋدە ەلەۋلى ءرول وينايتىنى بەلگىلى. بۇل رەتتە بىلىكتىلىك رەسۋرستارىن قايتا قاراۋدىڭ قانداي تاجىريبەلەرى ەسكەرىلۋدە؟
– باس كەلىسىمدە قارالعان ەكىنشى اۋقىمدى ماسەلە – ادامي كاپيتالدى دامىتۋ. ادامي كاپيتالدىڭ نەگىزى – ءبىلىم. قازىرگى زاماندا بىلىكتى ازامات وزىق. وسى تۇرعىداعى سىن-تەگەۋرىندەردىڭ ءبىرىن ايتقىم كەلەدى. مىسالى, ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, ەلىمىزدە 9 ميلليونعا جۋىق ەكونوميكالىق تۇرعىدان بەلسەندى حالىق بار. بۇل – ەڭبەككە جارامدى حالىق. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ 28 پايىزى ورتا بىلىممەن شەكتەلگەن. جۇمىسسىز ازاماتتاردىڭ 32 پايىزى مەكتەپتەگى بىلىممەن ءجۇر. ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان 2 ميلليوننان استام ازاماتتىڭ جارتىسىنىڭ, ياعني 49 پايىزىنىڭ كاسىبي ءبىلىمى مەن داعدىسى جوق.
سوندىقتان جاڭا تالاپتارعا ساي ازاماتتاردىڭ بىلىگىن قايتا باعىتتاۋمەن قوسا جالپى ءبىلىم بەرۋمەن اينالىسۋ كەرەك. سوڭعى جىلدارى جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلىپ, جاپپاي وقىتۋ قولعا الىندى. وسى ارادا ءبىز ەڭبەك نارىعىندا قانداي ماماندىقتار سۇرانىسقا يە ەكەنىن زەرتتەپ, ناقتى بولجام جاساۋىمىز قاجەت. ەگەر سوڭعى ءۇش جىلداعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, جۇمىس بەرۋشىلەر سۇرانىسىنىڭ 73-75 پايىزى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ماماندار ەكەن. سول سەبەپتى جۇمىسشى ماماندىقتارىن ناسيحاتتاۋ, مارتەبەسىن كوتەرۋ تىكەلەي جۇمىس بەرۋشىمەن بىرگە اتقارىلۋى كەرەك.
ونىڭ ۇستىنە ەلباسىنىڭ كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىمدى تەگىن بەرۋ تۋرالى تاپسىرماسى بار ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان دۋالدى وقىتۋعا باسىمدىق بەرىلگەنى ابزال. ول جۇمىس بەرۋشىنىڭ وقىتۋ ورتالىعىندا وقىتىلسا, جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگى دە كەڭەيەدى.
سونداي-اق جاستاردىڭ, اسىرەسە اۋىل جاستارىنىڭ اراسىندا ەڭبەككە باعىتتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ وتە وزەكتى. قاي جەردە قانداي ماماندىق الۋعا بولاتىنى تۋرالى كەڭەس بەرۋ باستامالارى قولعا الىناتىن بولادى. قازىر كاسىپوداق مەكتەپتەرىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جاقىندا «سامۇرىق-قازىنا» ۇااق-پەن بىرگە كاسىپوداق مەكتەپتەرىن اشۋ جونىندەگى العاشقى قاناتقاقتى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلماق.
– ەڭبەك قۇقىقتارىن تاراپتارعا تەڭ جۇرگىزۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرى قاراستىرىلا ما؟
– ءيا, ءۇشىنشى كۇردەلى جايت, ەڭبەك نارىعىندا بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتىلعاندار. ماسەلەن, بىلتىر ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى مەن وبلىس اكىمدىكتەرى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە دايىندىق بارىسىندا اۋقىمدى حالىقتىق ساۋالداما جۇرگىزدى. ساۋالداما بارىسىندا 1 ميلليوننان استام ادام ءوزىنىڭ جۇمىس ىستەيتىنىن راستادى. بىراق ولاردىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارناسى مۇلدە اۋدارىلماعان. بۇل ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قاتىناسى رەتتەلمەگەنىن, ەڭبەك شارتىنىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى.
ولاردىڭ ەڭبەك قۇقىعى قورعالمايدى. ولار زەينەتاقىلىق, مىندەتتى الەۋمەتتىك جانە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەلەرىنەن تىس قالادى. ەرتەڭ بۇل سالالارداعى كومەككە دە قول جەتكىزە المايدى. بۇل وتە وزەكتى ماسەلە. سول سياقتى ورتا جانە شاعىن بيزنەستەگى ەڭبەك شارتىن جاساسپاۋ جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تىكەلەي زاڭ بۇزۋشىلىعى بولىپ تابىلادى. ءوز كەزەگىندە, بۇل جۇمىسشىلاردىڭ جەكە ەڭبەك قۇقىن بىلمەۋىن دە كورسەتەدى. سوندىقتان باس كەلىسىم بويىنشا ءبىز شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارى اراسىندا قۇقىقتىق ساۋاتتىلىق ساباقتارىن جۇرگىزۋدى, الەۋمەتتىك ارىپتەستەر اراسىندا «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ارالاسۋىمەن مىڭداعان بيزنەس نىساندارىن جەكە-جەكە ارالاپ, ولاردىڭ ەڭبەككەرلەرمەن ەڭبەك شارتىن جاساسۋىن باقىلاۋعا الماقپىز.
ءتورتىنشى ماسەلە – جۇمىس بارىسىنداعى ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءارى قورعاۋ. ويتكەنى ەڭبەك ادامىنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنان ارتىق قۇندىلىق جوق. ەلىمىزدە بۇل باعىتتا كوپتەگەن شارالار قولعا الىنسا دا, جىل سايىن وندىرىستە 1,5 مىڭعا جۋىق ادام جاراقات الادى. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ 250-گە جۋىق جاعدايى ولىممەن اياقتالادى. بۇل رەتتە كاسىپورىندارداعى وندىرىستىك قاتەرلەردى جۇمىلىپ رەتتەۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ قاراستىرىلدى. سونىڭ ىشىندە ءبىر تەتىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل تىكەلەي كاسىپوداقتاردىڭ مىندەتى دەپ سانايمىن.
ەلىمىزدە 2016 جىلدان باستاپ ەڭبەك كودەكسى كۇشىنە ەندى. وندا الەمدىك تاجىريبەلەر ەسكەرىلگەن. ياعني قاۋىپتى, زياندى جۇمىس ورىندارى بار كاسىپورىنداردا ەڭبەكتى قورعاۋ ماسەلەسىن باقىلاۋ جونىندەگى وندىرىستىك كەڭەستەر قۇرۋ ءىسى قولعا الىندى. كەڭەستىڭ جارتى مۇشەسى كاسىپوداقتان بولسا, جارتىسى جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان سايلانادى. ال جەتەكشىسى كاسىپوداق پەن جۇمىس بەرۋشىدەن كەزەك سايلانىپ, روتاتسيا تارتىبىمەن ەكى جىل سايىن اۋىسىپ وتىرادى. وسىلايشا, ولار ءوز جۇمىس ورنىنداعى ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى مەن ەڭبەكتى قورعاۋ ماسەلەلەرىن قاداعالايدى. ەرەكشەلىگى, زاڭدا بۇل ءبىرىنشى رەت قولعا الىنىپ وتىر, وندىرىستىك كەڭەس شەشىمىنىڭ ورىندالۋى جۇمىس بەرۋشى ءۇشىن مىندەتتەلگەن. بۇل نەلىكتەن ماڭىزدى؟
بىرىنشىدەن, مەملەكەت تاراپىنان ەڭبەك زاڭدىلىعىنىڭ ساقتالۋىن تەكسەرەتىن ەڭبەك ينسپەكتسياسى بار. مىسالى, جالاقىنىڭ تولەنبەۋىن ايىنا ءبىر مارتە تەكسەرۋ كەرەك بولسا, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى, ەڭبەكتى قورعاۋ كۇندەلىكتى باقىلاۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك تەكسەرۋشى ورگاننىڭ وكىلدەرى كۇندە قاجەتتى جەردە بولا المايدى. سول سەبەپتى كاسىپوداق تاراپىنان قوعامدىق باقىلاۋدىڭ بولۋى وتە قاجەت. ەكىنشىدەن, وندىرىستىك كەڭەستەر ەكى تاراپتىڭ باستاماسى بولسا عانا قۇرىلادى. جۇمىس بەرۋشى تاراپىنان باستاما بولا قويماس, ويتكەنى ول ءوز وزىنە باعا بەرۋگە ق ۇلىقتى ەمەس. بۇل باستاما كاسىپوداق جاقتان بولۋى ءتيىس. وسى جۇمىستىڭ جولعا قويىلماۋى كەمشىلىگىمىز دەپ, جانە ونى جولعا قويۋدى مىندەتىمىز دەپ سانايمىز. باس كەلىسىم اياسىندا وسى ءىس-قيمىلدى جانداندىرۋ, كۇشەيتۋ جوسپارلانىپ وتىر. قازىر ەلىمىزدە 15 مىڭعا جۋىق اۋىر, قاۋىپتى, زياندى كاسىپورىندار بولسا, سونىڭ ىشىندە وندىرىستىك كەڭەستەرمەن قامتىلعانى 10 پايىزدان دا تومەن.
مىنە, باس كەلىسىمدەگى نازار اۋداراتىن نەگىزگى ماسەلەلەر وسى. بۇدان باسقا دا بىرقاتار الەۋمەتتىك ماسەلەلەر قارالدى. بۇل الەۋمەتتىك ارىپتەستەردىڭ وسى ماسەلەلەردى بىرلەسە شەشۋگە دايىن ەكەنىنىڭ بەلگىسى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋعا قول جەتكىزۋ.
اڭگىمەلەسكەن دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
