وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ العاشقى اپتاسىندا وسى ارنايى شارا سىلەتى وزەنى بويىنداعى تۇيتە اۋليە مازارىنا, سوڭىنان ستەپنوگور قالاسى ماڭىنداعى اقسۋ كەنتىنەن 18-20 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان «بوگەنباي باتىر سورەسىنە» بارۋ ساپارىمەن جالعاسىپ, قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەن جاستاردى تاريحي نىساندارمەن جاقىن تانىستىرۋعا جاقسى مۇمكىندىك بەردى.
وسى جولعى ولكەتانۋ جۇمىسىندا ءبىز جولعا شىققان كىسىلەرگە ورتا ءجۇزدىڭ بوز ارعىماعى اتانعان ساققۇلاق بي جانە ونىڭ بالالارى اجىمبەت, ەرالى مەن نۇرالى تۋرالى مول ماعلۇمات بەرۋگە تىرىستىق.
ساققۇلاق بي كەسەنەسى شيكى كىرپىشتەن سالىنعان. قاسبەتتەرىنىڭ قىرلارى ارالىعىنىڭ دوعا ءتارىزدى جابىنى بار ءارى سەگىز قىرلى كۇمبەز تۇرىندە ورىلگەن. ۋاقىت اسەرىمەن كونە مازار قابىرعالارى ءمۇجىلىپ, جارتىلاي قۇلاعان ەدى. بىراق 2000 جىلى بوگەنباي باتىردىڭ ءاليحان بارلىباەۆ باستاعان ۇرپاقتارى ەسكى نۇسقانىڭ سىرتىنان جاڭا كۇمبەزدى مازار تۇرعىزىپ, ونى قايتا جاڭعىرتتى.
قارا ءسوزدىڭ جۇيرىگى, ارعىننىڭ اقساقالى اتانعان ساققۇلاقتىڭ شىن ەسىمى سابدەن (كەي دەرەكتەردە سابەلەڭ), ەرەكشە زەيىن مەن العىرلىعىنىڭ ارقاسىندا ساققۇلاق اتانعان دەسەدى. بۇل ەسىمدى ريزالىقپەن قويعان التايدىڭ اقيىعى – اتاقتى بايدالى شەشەن. بوگەنباي باتىردىڭ باپان دەگەن نەمەرەسىنەن تۋعان شوبەرەسى ەلگە العىرلىعى ءارى شەشەندىگىمەن جاسىنان جاقسى تانىس بولعان. وسى ساققۇلاق بالا كۇنىندە قاتتى سىرقاتتانىپ, كوپ ۋاقىتقا دەيىن ايىقپاي, اتا-اناسىن قاتتى ساستىرسا كەرەك. اكە بالاعا سىنشى دەگەن عوي بۇرىنعىلار. جابىرقاعان باپان ءبيدىڭ:
«كوپ بالانىڭ ىشىندە اناي دا بار,
اناي اتقا مىنگەنشە تالاي دا بار.
جانقۇلاق پەن قونقايعا سەنگەنىڭشە,
كەتپەن ال دا, كورىڭدى سارايلاپ ال», – دەگەن اتالى سوزىنەن ونىڭ وسى بالاسىنا زور ءۇمىت ارتقانىن بايقايمىز.
«ساعەكەڭ ايتىپتى» دەگەن اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرى قازىر كوپ كەزدەسەدى. جاس ءبيدىڭ: «ادام بالاسىنا ءتان جانە ءبىر-بىرىنەن تۋاتىن ءۇش جامان قاسيەت بار. ول: قىلجاڭدىق, مىلجىڭدىق, الجۋشىلىق. جاسىندا قىلجاڭ بولعان ادام, وسكەندە مىلجىڭ بولادى, قارتايعان سوڭ مىلجىڭنان الجۋ تۋادى»; «باس بولاتىن جىگىتتىڭ بەس بەلگىسى بولادى: تىڭداي ءبىلۋ, سىيلاي ءبىلۋ, سىناي ءبىلۋ, جىلاي ءبىلۋ (اياۋشىلىق ماعىناسىندا), شىراي بەرۋ» دەگەن ۇلاعاتتى سوزدەرى بار. ساققۇلاقتىڭ ءاربىر ايتقان شەشەندىك سوزدەرىنىڭ فيلوسوفيالىق ماعىناسى تەرەڭ, تاربيەلىك ءمانى زور.
قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ءبىرتۋار عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ باياناۋىلدىڭ ەرەيمەنمەن شەكتەسكەن جەرىندە جايلاۋى بولعان ناعاشى اتاسى شورمان بيگە بارار جولدا مىندەتتى تۇردە ساققۇلاق ءبيدى ادەيى ىزدەپ بارىپ, ونىڭ دانالىق سوزدەرىن تىڭداعان ەكەن. سول كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە ساققۇلاق بي باتا سۇراعان شوقانعا: «باسشىڭ – اقىل, جولداسىڭ – وي, جولاۋشىڭ – ەڭبەك, قورعانىڭ – كاسىپ, قورعاۋشىڭ – سابىر, قولداۋشىڭ – مىنەز, قىمباتىڭ – ار, تاۋسىلمايتىنىڭ – ارمان, تارازىڭ – جۇرەك, قىزىعىڭ – ءومىر بولسىن» دەپ اعالىق تىلەگىن ايتقان ەكەن.
مۋزەي قىزمەتكەرلەرى وقۋشىلارعا ساققۇلاق بيگە قاتىستى وسى جانە وزگە دە وقيعالار جونىندە اقپارات بەرىپ, بوگەنباي ۇرپاقتارىنىڭ ومىردەگى ۇلاعاتتى ىستەرى مەن مۇرالارى تۋرالى وي قوزعادى.
كەي دەرەكتەردە وسى مازاردان 20-30 قادام جەردە بوگەنباي باتىردىڭ ءۇشىنشى ايەلى لابادان تۋعان جىلقىباي دەگەن بالاسى مەن باتىردىڭ نەمەرەسى, اتاقتى باپان ءبيدىڭ مۇردەلەرى جاتىر دەپ كورسەتىلگەن.
ساققۇلاق بي مازارىنان كەيىن ەكسپەديتسيا ەرەيمەنتاۋدىڭ كۇنباتىسىندا جايعاسقان سىلەتى وزەنى جانىنداعى كەڭوتكەل اۋىلىنا بەت الدى.
جول ۇستىندە جاستارعا بوگەنبايدىڭ بايبىشەسى باياۋدان تۋعان بالاسى تاسىبەكتىڭ قىستاۋىن كورسەتتىك. قازىرگى تاڭدا بۇل جەردى تاسباقا دەپ اتايدى. جانە وسى جەردە بوگەنبايدىڭ ءۇشىنشى ايەلى, قالماقتىڭ قىزى – لابا انامىزدىڭ بەيىتى تۇر. قالماق پەن قازاق اراسىنداعى ءبىر قاقتىعىستا جاۋلاسقان ەل تىزەرلەپ, ۋسا سەرەن قونتايشىنىڭ ەكى قىزى لابا مەن لاعبا ەسكى شارت بويىنشا قازاقتىڭ باس ادامدارىنا بەرىلەدى. لابانى قانجىعالى بوگەنباي باتىر ايەلدىككە السا, لاعباعا سۇيىندىك ولجاباي باتىر ۇيلەنىپتى.
تاسباقادان ەرەيمەنگە بەت العان تۇستا جاماننىڭ اعاشى اتالاتىن جەردەن وتتىك. بوگەنباي باتىردىڭ ۇرپاعى جامان قاجى ءوز زامانىندا اۋقاتتى كىسى بوپتى. كەزىندە وسى جەردە قىستاۋى بولعاندىقتان ەل ونى جاماننىڭ اعاشى دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن. كونە اۋىل تۇسىنان وتكەن ادامدار قول جايىپ زيارات ەتەدى, ايتپەسە جولدارى بولماۋى مۇمكىن دەسەدى. جاماننان 80 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان كىشى مايدان تاۋىنا دەيىنگى جولدا بوگەنباي باتىر مەن ونىڭ ۇرپاقتارى, ەرەيمەن ەلى مەن كيەلى جەرلەرى جايلى اڭىز-دەرەكتەردى ايتا وتىرىپ, كوزدەگەن نىسانعا قالاي كەلگەنىمىزدى اڭعارماي دا قالىپپىز.
كىشى مايدان تاۋىنا جەتكەندە مۋزەيدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ءماناپ ادىرەشەۆ وسى تاۋعا بايلانىستى ايتىلعان اڭىز-اڭگىمەلەرمەن ءبولىستى: جاۋگەرشىلىك زاماندا وسى تاۋدىڭ جانىندا بوگەنباي جاساعى ورنالاسقان. باتىر ۇنەمى جاس ساربازداردان تۇراتىن جاساعىن اسكەري ىسكە ماشىقتاندىرىپ, سوعىس تاكتيكاسىن جەتىلدىرىپ وتىرعان. كىشى مايداننىڭ جانىندا ۇرىسقا دايىندالعان اسكەر كەڭوتكەلدەن ءوتىپ ۇلكەن مايدان تاۋىنىڭ ارعى جاعىندا جوڭعار اسكەرىمەن شايقاسادى. قازىرگى كەزدە بۇل تاۋلاردى كەيبىر ادامدار شاتاستىرىپ «مايلان» تاۋى دەپ ايتىپ ءجۇر. جانە بۇل تاۋدىڭ شىعۋ تاريحىن مايلان دەگەن جاس قىزبەن بايلانىستىرادى. بىراق دۇرىسى, مايدان دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ول.
وسى مايدان تاۋىنىڭ شىعۋ تاريحى جونىندە جازعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى قيماش سىزدىق ۇلى شاقاباي. بۇل كىسى اقمولا ءوڭىرىنىڭ تۋماسى. كوپ جىلدار بويى اقمولا, باتىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ پارتيا جانە اتقارۋ كوميتەتتەرىندە بەدەلدى جۇمىستار اتقارعان. زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن ولكەتانۋ جۇمىسىمەن اينالىسىپ, بۇرمالانعان جەر-سۋ اتاۋلارى جايىندا تاريحي دەرەكتەرگە باي شىعارمالار جازعان. سونىڭ ءبىرى – «سىلەتى وزەنى» كىتابى, 1994 جىلى شىققان. اۆتور وسى شىعارماسىندا تسەلينوگراد اۋدانى مەن ەرەيمەنتاۋ اۋداندارىن ءبولىپ تۇرعان مايدان تاۋىنىڭ «مايلان» بولىپ وزگەرىسكە تۇسكەنىنە تاڭدانىس بىلدىرەدى. ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىنە كىمدەردىڭ جانە نە ءۇشىن وزگەرىس جاساعانىنا رەنىشىن ايتادى.
اتالمىش كىتاپتا جاسى 90-نان اسقان اقساقال مىناداي ناقتى دەرەكتەردى العا تارتقان. «...پريرەچنىي پوسەلكەسىنىڭ كۇنشىعىس جاعىندا ۇلكەن مايدان تاۋى تۇر. ەرتەرەكتە, ءحVىىى عاسىردىڭ ورتا شەنىندە جوڭعار اسكەرلەرى ەرتىس وزەنى ارقىلى ءوتىپ كەلىپ سارىارقاعا شابۋىل جاسايدى. سوندا جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا تويتارىس بەرۋگە شىققان ابىلاي حان مەن قانجىعالى قارت بوگەنبايدىڭ تاڭداۋلى جاساقتارى وسى تۇستا كەزدەسىپ, بىرازعا سوزىلعان ۇلكەن شايقاس بولادى. تاۋدىڭ مايدان اتانعان تۇسى وسى كەزدەن باستالادى. بىراق كەيىن, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ءسوز ساپتاۋى بۇرمالانىپ, تاۋدىڭ اتالۋى «مايلان» بولىپ كەتەدى. ال شىندىعىندا, تاۋدىڭ دۇرىس اتاۋى مايدان. مايداننان كەيىن سىلەتى ءارى قاراي ارناسىن كەڭەيتىپ, جايىلا اعادى دا, كىشى مايداندى اينالىپ وتەدى», دەيدى.
كىشى مايداننان كەڭوتكەلگە كەلگەن تۇستا ۇلى بابامىز بوگەنبايدىڭ جۇرگەن جولىمەن كەلگەنىمىزدى ماقتان تۇتىپ, رۋحاني ازىق الىپ, جۇرەگىمىزدى شىنايى پاتريوتتىق سەزىم كەرنەدى. كەڭوتكەلدە 2-3 قانا ءۇي كوزىمىزگە ءتۇستى. سونىڭ ىشىندەگى شارباعى بيىك, اۋلاسى كەڭ, باۋ-باقشاسى كەلىسكەن ءبىر ءۇيدىڭ جانىنا بارىپ توقتادىق. سۇراستىرا كەلە بۇل ءۇيدىڭ يەسى سەرىك بەيىمجانوۆ ەسىمدى ازامات بولىپ شىقتى. وسىندا اتاكاسىبىن جالعاستىرىپ, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى ەكەن. ءبىر كورگەننەن ءبىزدى جىلى شىرايمەن قابىلدادى. روزا اپامىزدىڭ قولىنان ءدام تاتىپ, ءبىراز شۇيىركەلەسكەننەن كەيىن ەلگە ات باسىن بۇردىق. جول-جونەكەي بۇرىنعى ستاحانوۆ, قازىرگى قاراعايلى اۋىلىنىڭ ىشىمەن ءوتىپ, وقۋشىلاردى بۇل جەردىڭ كونەدەن تامىرلانعان تاريحىمەن تانىستىردىق. ەركىنشىلىك اۋدانى قۇرىلعان كەزدە ەڭ العاشقى ورتالىق بولعان ەلدى مەكەن. وسى اۋىلدا بولعان شكم /شكولا كومسومولسكوي مولودەجي/ قابىرعالارى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى.
قاراعايلى اۋىلىنان شىققاسىن جاستارعا قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى تىزىمىنە ەنگەن قۇماي تۇرىكتىك-ەتنوگرافيالىق كەشەنىن كورسەتتىك. ءبىر-ءبىرىنىڭ جانىندا قاتار ورنالاسقان تاريحي ەسكەرتكىشتەر 2009 جىلى جۇرگىزىلگەن بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە, عالىم ايمان دوسىمباەۆانىڭ مۇقيات زەرتتەۋى ناتيجەسىندە اشىلدى. مۇنداعى ەسكەرتكىشتەر تۇركى مۇراسىنىڭ وزىق ۇلگىسى بولىپ تابىلادى.
تۇركىلەر ەرەيمەننىڭ بۇل جەرىن اسا قۇنارلى ءارى كيەلى رەتىندە جوعارى باعالاعان. بابالارىنىڭ مۇسىندەرىن ولار تاسقا بەدەرلەپ, ۇلى مەكەندەرىنە ورناتىپ, ەل سەنىمىن اقتاۋعا, تۋعان جەردىڭ كيەلىلىگىن قورعاۋعا انت ەتكەنى كورىنىپ-اق تۇر. جالپى, بۇل تاريحي-ەتنوگرافيالىق كەشەننەن 100-دەن استام قۇرىلىس نىشاندارى تابىلدى. بۇل مالىمەتتەر مەن جادىگەرلەر كورۋشىلەردى قاتتى قىزىقتىرعانى انىق.
«تۋعان جەردىڭ ءاربىر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن وزەنى تاريحتان سىر شەرتەدى. ءاربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار. ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى بار. وسىنىڭ ءبارىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ وسۋگە ءتيىس», دەپ ايتقان ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءسوزىن ارقاۋ ەتىپ, تۋعان ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ورىن العان وقيعالار مەن كىندىك قانىمىز تامعان جەردىڭ كيەسى جايلى مازمۇندى اقپارات بەردىك. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ پاتريوتتىق ساناسىن وياتۋ, اسقاق رۋح بەرۋ – ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز بولدى. الداعى جىلى دا بۇل شارانىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ ءىسى جوسپارعا ەنىپ وتىر.
رۋحاني جاڭعىرۋ – ءاربىر مەزگىلدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ءارى ەڭ جاۋاپتى مىندەتى بولىپ قالا بەرەتىنىنە ءبىز ۇلكەن سەنىممەن قارايمىز.
ءلاززات تۇگەلباەۆا,
بوگەنباي باتىر اتىنداعى ەرەيمەنتاۋ اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى
اقمولا وبلىسى,
ەرەيمەنتاۋ قالاسى
