ورمان قورى ويداعىداي قورعالسىن

ءورت قاۋىپسىزدىگى – وزەكتى ماسەلە

جامبىل وبلىسىنىڭ 30,8 پايىزىن, ياعني 4,4 ميلليون گەكتار جەرىن ورمان قورى الىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە 2,2 ميلليون گەكتار ورماندى جەرلەر بولىپ سانالادى. الايدا وسىنشاما ەن بايلىقتى ەرەكشە قاستەرلەۋ, قاۋىپ-قاتەردەن قورعاۋ جاعى كەمشىن بولىپ تۇر. ولاي دەيتىنىمىز, بىلتىرعى جىل­دىڭ وزىندە ءورت قاۋپى ورشىگەن ماۋسىمداردا وبلىستىڭ ورمان قورى جەرلەرىندە 7 بىردەي وقيعا تىركەلگەن. جالپى اۋماعى 11283,4 گەكتار جەردى ءورت شارپىپ, بۇدان كەلگەن شىعىن كولەمى 10 ميلليون تەڭگەگە جۋىقتاعان. ماماندار اۋقىمدى اۋماقتاردىڭ وتقا ورانۋ سەبەبىن كۇننىڭ ىستىقتىعى مەن تەحنيكالاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن دەپ تۇسىندىر­گەنىمەن, بۇل ءورت وقيعاسىنا جاۋاپ­­تى مەكەمەلەر مەن اۋدان اكىمدەرىنىڭ نەمقۇرايدى ارەكە­تىنەن تۋىنداعان جايلار بولاتىن. بيىل ماۋسىم ايىندا شۋ جانە مويىنقۇم اۋداندارىنىڭ اۋما­عىنداعى ورماندا ءورت شىعىپ, ونى اۋىزدىقتاۋدى قوس اۋدان ءبىر-بىرىنە سىلتەۋدەن ءارى اسپاعان ەدى. ءورت شىققان قوسقۇدىق ايما­عىنىڭ وزدەرىنە تيەسىلى جەر ەمەس ەكەنىن العا تارتقان.

قوسقۇدىقتاعى قاتەرلى وقيعا وبلىس­­تىڭ ورمان قورعاۋ سالاسىندا وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. مۇندا مويىنقۇم اۋدانىنىڭ اكىمدىگى تەحنيكالارمەن جانە ادام كۇشىمەن بىلتىر 23 ماۋسىم كۇنى كۇندىزگى ساعات ون شاماسىندا باستالعان ءورتتى تاڭعى تورتتە ءبىر-اق سوندىرگەن. ال شۋ اۋدانىنىڭ اكىمدىگى تەك ادام كۇشىن عانا تارتقان. وسى ورايدا بۇل بولىمسىز ارەكەت تالاي باسشىعا ساباق تا بولعان ەدى. وبلىس بويىنشا ورمان شارۋا­شىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ 4 ديرەكتورى تارتىپتىك جازاعا تارتىلىپ, بۇل ماسەلەگە تىكەلەي جاۋاپ­تى 2 مامان جۇمىستان بوسا­تىلعان بولاتىن. سول سياقتى ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى دا قىزمەتىنەن تومەندەتىلگەن. بىراق بۇدان ەشقانداي ماسەلە شە­شىلمەۋى مۇمكىن. اينالىپ كەلگەندە جاۋاپكەرشىلىك پەن تىنىمسىز ەڭبەك ۇشتاسسا عانا, ناتيجە بولماق.

كەلەڭسىز جايت كەدەرگى تۋدىرادى

وبلىستىق ورمان شارۋا­شىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى مەيىرحان ساتىبالدين اتالعان مەكەمە تاراپىنان ورمان شارۋاشىلىعى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرى مەن كاسىپكەر­لىك نىساندارىنا بىلتىر 87 تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەنىن ايتىپ وتىر. ناتيجەسىندە 25 لاۋازىمدى تۇلعا تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلسا, رەيدتىك تەكسەرۋلەر بارىسىندا 268 دەرەك انىقتالعان. بۇل ورايدا ءتيىستى جاۋاپتى تۇلعالارعا 3 ميلليون 205 مىڭ تەڭگە كولە­مىندە ايىپپۇل سالىنعان.

جالپى, تابيعات قورعاۋعا بايلانىستى زاڭ تالاپتارىن ورىنداۋ مەن ورمان شارۋاشىلىعى زاڭنامالارىن ساقتاۋ – باستى ماسەلە. بىراق كەيدە زاڭ تالاپتارى ەسكەرىلمەي, زاڭنامالاردى بۇزۋ ارەكەتتەرى ءجيى ورىن الىپ كە­تەدى. وڭىردە وسىنداي بىرقاتار كەلەڭ­سىز ارەكەتتەر انىقتالىپ, ورمان شا­­رۋاشىلىعى زاڭنامالارىن بۇزۋ­شى­لار 3 ميلليون 336 مىڭ تەڭگە كولە­مىن­دە ايىپپۇل ارقالاعان.

ەلىمىزدىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن سيرەك جانۋارلاردى اتۋ دا تابيعاتقا جانە قورشاعان ورتاعا ەداۋىر زالالىن تيگىزەدى. بۇل قازاقتىڭ قانىندا ەجەلدەن قالىپ­تاسقان اڭشىلىق ءداستۇردىڭ جالعاسى ەمەس, ءارى اسقاندا پاي­داكۇنەمدىك بولۋى مۇمكىن. بىراق تابيعاتتىڭ تىرشىلىك يەلە­رىن ەسەپسىز اتقاندارعا توسقاۋىل قويۋ قاجەتتىگى, ولاردى قۇرىقسىز قال­دىرماۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە. مىسالى, وڭىردە «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن جانۋارلاردى اتۋ بويىنشا 3 قىلمىستىق ءىس تىركەلگەن. ونىڭ ءبىرىن جاساعان شەتەل ازاماتىنا 500 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە ايىپپۇل سالىنىپ, اۆتوكولىگى تاركىلەنىپ, ءوزىنىڭ ەلىنە قايتارىلعانى بەلگىلى بولدى.

كەلەڭسىز جايت كەدەرگى تۋدىرادى. تالاپ بولماسا تىرلىكتىڭ ونبەيتىنى دە سودان. ورمان قورعاۋ­داعى تاعى ءبىر كەلەڭسىزدىك رەتىندە ورمان شارۋا­شىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ ورمان قورى جەرلەرىن جايىلىمدىق پەن شا­بىندىققا رەتسىز بولۋدە ەكەنى ايتى­لىپ كەلەدى. وسىنىڭ سالدارىنان دالانى مەكەن ەتكەن سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلاردىڭ كوبى كورشى قىرعىز ەلىنە اۋىپ كەتىپ جاتىر. جامبىل اۋدا­نىنىڭ ورمان قورى اۋماعىندا ورنا­لاسقان «بوتامويناق» اڭشى­لىق شارۋاشىلىعى بار. الايدا اتالعان مەكەمە ءتيىستى ورگاندارمەن جانۋارلار ءوسىمىن مولايتۋدى جانە تىنىشتىق ايماعىن ورناتۋدى كەلىسكەنمەن, اۋماقتاعى جەرلەردى مال جايىلىمى ءۇشىن بەرگەنى انىقتالىپ وتىر. ءسويتىپ مۇنداي كەلەڭسىزدىك جابايى جا­نۋار­­­لاردىڭ كوبەيۋىنە كەدەرگى بولۋدا.

 سوڭعى جىلدارى وڭىردەگى وزەندەر مەن كولدەردىڭ ارناسىنان اسىپ-تاسۋى قالىپتى جاعدايعا اينالىپ كەتكەندەي. ماسەلەن, تالاس, اسا وزەندەرىندە كوكتەم مەزگىلىندە سۋ كوبەيىپ كەتكەن كەزدە بالىقتاردىڭ سۋمەن اعىپ كەتىپ, قىرىلۋ قاۋپى تۋىندايدى. بۇل كەلەڭسىزدىكتىڭ ءبارى دە وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى اۋدان­دىق بولىم­شەلەرىنىڭ بالىقتاردى قۇت­قارۋ جۇمىستارىن تالاپقا ساي ۇيىم­داستىرا الماعانىنان بولۋدا.

سەكسەۋىلدەر سۇرگىنى ازايۋدا

بۇل كۇندە كوپتەگەن ەلدى مەكەن­دەرگە كوگىلدىر وتىن جەتكى­زىلىپ, سونداعى حالىق پەش تازالاپ, وت جاعۋدان قۇتىلسا دا كەيبىر ەل ءالى دە وت جاعۋعا ءماجبۇر. ول ءۇشىن وتىن ماسەلەسى باستى نازاردا. سونىمەن قاتار كۇندىز-ءتۇنى دامىل كورمەي جۇمىس ىستەيتىن مەيرامحانالار دا وتىندى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان كوپ جاعدايدا سەكسەۋىل ساۋداسى قىزا تۇسەدى.

جامبىل ءوڭىرىنىڭ مويىنقۇم, تالاس, سارىسۋ اۋداندارىنىڭ القاپ­تا­رىن سەكسەۋىل اعاشى جايلاعان. الايدا تابيعاتتىڭ ەن بايلىعىنا بالانعان ەرەكشە وتىندى كەسۋدى, ۇرلاۋدى بول­دىر­ماۋ دا ورمان قورعاۋداعى وڭ ىستەرگە جاتادى. بىراق وتكەن جىلى 140 تەكشە مەتر سەكسەۋىل زاڭسىز كەسىلىپ, تىركەلگەن. ال بيىل سەكسەۋىلگە بايلانىستى قۋا­نىشتى جاعدايدى وبلىستىق تابيعي رەسۋرس­تار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماق­سات زاۋىربەكوۆ ايتىپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, سەكسەۋىلدى كەسۋگە, ساتۋعا قاتىستى زاڭناما تا­لاپ­تارى كۇشەيتىلىپ, ورمان شارۋا­شىلىعى تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋعا الىنۋىنىڭ ناتي­جەسىندە بيىل بۇل كورسەتكىش 70 تەك­شە مەترگە ازايعان. بىراق ءالى دە سەكسەۋىلدى سىندىرىپ, كەسىپ, ۇرلاپ, اي­تەۋىر قۋلىعىن اسىرىپ جۇرگەندەر بارشىلىق.

مويىنقۇم اۋدانى – وڭىردەگى شال­عاي اۋىلداردىڭ ءبىرى. قۇمدى, سەك­سەۋىلدى دالانىڭ قىسى دا قاتتى. بۇل ورايدا جەرگىلىكتى حا­لىق­قا كومىر جەتكىزۋ دە اسا كۇر­دەلى ماسەلە. ونىڭ ۇستىنە مۇن­دا كوگىلدىر وتىن جەلىسى تار­تىل­ماعان. ەندى تۇرعىندارعا كوپ­جىل­­دىق سەكسەۋىلدەردى كەسۋگە, شىرىك­تەرىن پايدالانۋعا رۇقسات بەرگەن دۇرىس. ءارى سەكسەۋىل ساۋداسىن بولدىر­ماۋ ماسەلەسىندە ورمانشىلارمەن قاتار, ءاربىر قاراپايىم ازامات تابيعات تازا­لىعىنا, ونىڭ كوركىنە, جالپى تاع­دىرىنا جاۋاپتى ەكەنىن سەزىنسە, ەن دالانىڭ ەرەن بايلىعى ساقتالادى.

ءتۇيىن

وبلىس بويىنشا ورمان قورى جەرىندە 51 ءورت سوندىرەتىن توپ قۇرىل­عان. ونىڭ قۇرامىندا 404 جاساق بار. سونىمەن قاتار ەلدى مەكەن­دەردە 2180 ادامنان قۇرالعان 171 ەرىكتى ءورت ءسوندىرۋشى قۇرى­لىم ۇيىم­داستىرىلعان. بۇدان بولەك, ورتكە قارسى اۆتوماشينالار, سوقالى تراكتورلار, تىركەمەلى امبەباپ تسيس­تەر­نالار دا قاراستىرىلعان. بىراق وبلىس اۋماعىندا ورماندى قورعاۋ ويدا­عىداي بولماي كەلەدى. اعىمداعى جىلعى ءبىر عانا ءورت وقيعاسى مەملەكەتكە ميلليونداعان شىعىن كەل­تىرۋمەن قاتار, تابيعاتتىڭ دا تىنىشىن العان جاي بولدى. ەندى مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەردى بولدىرماۋ ءۇشىن ورمان ويداعىداي قورعالسا ەكەن دەيمىز...

حاميت ەسامان,

«ەگەمەن قازاقستان»

جامبىل وبلىس